(مىركامىل تۇرغۇن تەمىنلىگەن سۈرەتتە، ئۇ بىر خىتاي خادىم بىلەن سۆزلەشمەكتە)

(مىركامىل تۇرغۇن تەمىنلىگەن ئاۋازلىق خاتىرىدە، ئۇنىڭ بىر ئۇيغۇر خادىم بىلەن قىلغان سۆھبىتى ئەكس ئەتتۈرۈلگەن)

مىركامىل تۇرغۇن: «ئائىلەمدىكىلەرگە مېنىڭدەك بىر پەرزەنتى بارلىقىنى ئۇنتۇپ كېتىشنى ئېيتىڭ...»

ئارسلان ھىدايەت ۋە نۇر ئىمان

2026-يىلى 1-فېۋرال

تۆۋەندىكىسى مىركامىل تۇرغۇن تەمىنلىگەن ئاۋازلىق خاتىرىنىڭ يېزىقچە نۇسخىسىدۇر. بۇ مەزمۇن «قەشقەر ۋاقىت گېزىتى» (Kashgar Times) تەرىپىدىن ئۇيغۇرچىدىن ئىنگلىزچىغا، ئاندىن قايتىدىن ئۆلچەملىك ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىندى:

خادىم: مەن ئىلگىرى ئېيتقاندەك، ئىككىمىز ئەركىشى، ئارىمىزدا ئەنسىرەيدىغان ھېچقانداق ئىش يوق. كۆرۈشسەك بىرەر كۆڭۈلسىزلىك چىقمايدۇ...

مىركامىل: مەن ھېچ ئىشتىن قورقمايمەن، لېكىن مەن تازا چۈشىنەلمىگەن بىر ئىش بار. بىز بىر-بىرىمىزنى ئانچە تونۇمايمىز. سىز مەن تونۇيدىغان ئادەم ئەمەس. سىزنىڭ ئىدارىڭىزدە مەن بىلەن بىر يىلدا ئوقۇغان، مەن تونۇيدىغان باشقىلار بار. ئەگەر سىز ئۇلار ئارقىلىق تېلېفون قىلغان بولسىڭىز چۈشىنەتتىم، ئەمما مەن تونۇمايدىغان بىر ئادەمنىڭ نېمە ئۈچۈن ماڭا ياخشىلىق قىلماقچى بولىدىغانلىقىنى چۈشىنەلمەيۋاتىمەن.

خادىم: بىرىنچىدىن، ئوچۇق ئېيتقاندا، ئالدى بىلەن سىز بىلەن تونۇشۇپ باقماقچىمەن. سىزنىڭ مۇزىكا چالىدىغانلىقىڭىزنى بۇرۇندىن بىلىمەن، شۇڭا سىزگە نىسبەتەن بىر خىل يېقىنچىلىق ھېس قىلىمەن. سىزنىڭ ئىسمىڭىز چىققاندا، 17-ئوتتۇرا مەكتەپتە بىللە ئوقۇغان، مۇزىكا چالغان كونا كۈنلىرىمىزنى ئەسلىدىم. بىز بىللە تاماق يېمىگەن بولساقمۇ، مەن سىزنى تونۇيتتۇم. ئىككىنچىدىن، بىر مەزگىلدىن بېرى دىلنۇر [رەيھان] ۋە باشقىلار بىلەن بىرلىكتە [ئۇيغۇر دەۋاسىغا ئائىت] پائالىيەتلەرنى قىلىپ باقتىڭىز. مېنىڭچە سىز ھازىرغىچە نۇرغۇن ئىشلارنى چۈشىنىپ يەتتىڭىز، بۇ ئىشلارنىڭ ئاخىرىدا ھېچقانداق نەتىجىسى بولمايدۇ. يېشىڭىزمۇ بىر يەرگە بېرىپ قالدى. مېنىڭ قارىشىمچە، بەلكىم خاتا ئويلىغان بولۇشۇم مۇمكىن، لېكىن مەن سىلەرنى سىياسىي ئويۇندىكى بىر شاھمات دانچىسى دەپ قارايمەن. كىشىلەر سىلەرنى ئۆز مەنپەئەتى ئۈچۈن ئىشلىتىدۇ، ئىشلىرى پۈتكەندە تاشلىۋېتىدۇ. ئەگەر باشقا بىرى بولسا، راستىنى ئېيتسام، مەن قىلچە پەرۋا قىلمايتتىم.

مىركامىل: سىزنىڭ بۇنىڭدىن ئەنسىرىشىڭىزنىڭ ھاجىتى يوق. بىز تۇرمۇشتا مۇشۇنداق ئۆگىنىمىز؛ شاھمات دانچىسىمۇ ياكى ئەمەسمۇ، بۇنىڭغا ئۆزىمىز خۇلاسە چىقىرىمىز. مەن بىرەر ئۆزگىرىش ياكى نەتىجە يارىتالىدىممۇ-يوق، بۇ تېخى مەن قىلغان ئىش ئەمەس. توختاپ تۇرۇڭ، بىرى تېلېفون قىلىۋاتىدۇ.

خادىم: بوپتۇ، بوپتۇ...

مىركامىل: بىر دەم ساقلاڭ، ئاۋۇ تېلېفوننى ئۈزۈۋېتەي. نېمە دەۋاتقان ئىدىم؟ بىز پەقەت ئۆز ھاياتىمىزدا ياشاۋاتىمىز، بېشىمىزدىن ئۆتكەن ھەقىقەتلەرنى سۆزلەۋاتىمىز. بىز بىرەر تىياتىر قويمايۋاتىمىز ياكى چوقۇم بىر نەرسىنى ئۆزگەرتمەكچىمۇ ئەمەسپىز، پەقەت نېمە بولغان بولسا شۇنى دەۋاتىمىز.

خادىم: ئەگەر مەندىن سورىسىڭىز، مەن شۇنداق ئويلايمەنكى، سىز ھەممە ئىشنى كۆردىڭىز، [ئۇيغۇر دەۋاسى پائالىيەتلىرى جەھەتتە] ھەممىنى بىر قېتىم باشتىن ئۆتكۈزۈپ بولدىڭىز.

مىركامىل: ياق، مېنىڭ تېخى كۆرىدىغانلىرىم نۇرغۇن.

خادىم: ياق، مېنىڭچە سىز خېلى تەجرىبىلىك بولۇپ قالدىڭىز.

مىركامىل: ياق، گەرچە مەن ئورۇق-تۇرۇق بولساممۇ، نۇرغۇن ئىشلارغا بەرداشلىق بېرەلەيمەن.

خادىم: مېنىڭ دېمەكچى بولغىنىم، ئاخىرىدا بۇ ئىشلار [ئۇيغۇر دەۋاسى پائالىيەتلىرى] ھېچقانداق نەتىجە بەرمەيدۇ. ئەمدى، مەن باشقىلارنى چۈشىنىمەن، بەلكىم ئائىلە ئەزالىرى [يوقاپ كەتكەن ياكى لاگېر-تۈرمىلەرگە قامالغان] بولغاچقا، ئۇلار مۇشۇ يولغا كىرىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن. سىزنىڭ ئائىلىڭىز شۇنداق ياخشى ئائىلە، ئاتا-ئانىڭىزدىن تارتىپ ھەممىسى، سىلەر چوڭ بىر جەمەت. مېنىڭچە باشقىلار بۇ يولغا كىرسە چۈشىنىمەن، ئەمما ئۆز-ئۆزۈمگە «مىركامىل نېمە ئۈچۈن بۇ يولغا كىرىپ قالدى؟» دەپ ئويلىدىم ۋە بۇنى چۈشىنەلمىدىم. ئەمدى بۈگۈن ياخشى بولدى...

مىركامىل: نېمە دېمەكچىسىز، مەن قايسى يولغا كىرىپ قالدىم؟ مېنىڭ قايسى يولغا كىرىپ قالغانلىقىمنى چۈشەندۈرۈپ بېرەلەمسىز؟

خادىم: مېنىڭ دېمەكچى بولغىنىم، دۆلىتىمىزگە [خىتايغا] قارشى تۇرۇش، [ئۇيغۇر دەۋاسىغا ئائىت] پائالىيەتلەرگە قاتنىشىش.

مىركامىل: سىز مېنى يۈز بېرىۋاتقان ئىشلارغا كۆزۈمنى يۇمۇۋېلىشىم كېرەك دەۋاتامسىز؟

خادىم: ياق، مەن سىزنى يۈز بېرىۋاتقان ئىشلارغا كۆزىڭىزنى يۇمۇۋېلىڭ دېمەيمەن. قاراڭ، بەزى ئىشلار سىز ئاڭلىغاندەك ئەمەس، سىز ئۆز كۆزىڭىز بىلەن كۆرمىدىڭىز. سىز پەقەت شەرق ياكى غەرب دۆلەتلىرى ئېلان قىلغان نەرسىلەرگە تايىنىپ پىكىر يۈرگۈزسىڭىز بولمايدۇ. بىز ھاياجانلىنىپ كوچىغا چىقىدىغان ياشتىن ئۆتۈپ كەتتۇق، شۇنداق ئەمەسمۇ؟

مىركامىل: داۋاملاشتۇرۇڭ، سىزنى ئاڭلاۋاتىمەن.

خادىم: باشقا مەقسىتىم يوق، پەقەت سىز بىلەن پاراڭلىشىپ، ئەھۋالىڭىزنى بىلىپ باقاي، بۇ ئىشلارغا قانداق قارايسىز ۋە بىز دوست بولالامدۇق-يوق، شۇنى بىلىپ باقاي دېگەن ئىدىم.

مىركامىل: «دوست» دېگىنىڭىز نېمە مەنىدە؟

خادىم: مەن سىز بىلەن پاراڭلىشىپ باقاي دېدىم. گەرچە ئائىلىڭىز سىز بىلەن ئالاقە قىلالمىسىمۇ، مەن بىر كۆۋرۈكلۈك رول ئويناپ، سىلەرنى باغلاپ قويماقچى ئىدىم...

مىركامىل: كىشىلەر مېنى خاتا چۈشىنىپ قاپتۇ، مەن بىرەر كۆۋرۈكلۈك رول ئوينايدىغان ئادەم ئىزدىمىدىم. بەزى ياخشى نىيەتلىك كىشىلەر مەن تەلەپ قىلمىغان تۇرۇپمۇ ماڭا بەزى ئۇچۇرلارنى بېرىدۇ. ئەگەر سىز ئائىلەمگە ئۇچۇر يەتكۈزەلىسىڭىز، ئۇلارغا ئارىمىزدا ھېچقانداق دۈشمەنلىك يوقلىقىنى ئېيتىپ قويۇڭ. مېنىڭ باشقا تاللىشىم يوق، ئائىلەم بىلەن ئالاقىنى ئۈزۈشتىن باشقا تۆلەيدىغان بەدەل قالمىدى. مېنىڭچە سىز مېنى خېلى ياخشى تونۇيدىغان ئوخشايسىز. 2018-يىلىدىن 2023-يىلىغىچە، مەن سىز تەسۋىرلىگەندەك ياشىدىم؛ بېشىمنى تۆۋەن سېلىپ، پەقەت ئۆز ئىشىم بىلەنلا شۇغۇللاندىم. لېكىن مەن قىلمىغان ئىشلار بىلەن ئەيىبلەندىم. سىز ئېيتقاندەك، مەن قېرىۋاتىمەن، بۇنداق ياشاشتىن زېرىكتىم. مەن ئەركىن بىر دۆلەتتە ئىنسانغا ئوخشاش ياشاشنى خالايمەن. بېشىمنى تىك تۇتۇپ ياشاشنى خالايمەن. ھەقىقەت ھامان بىر كۈنى ئاشكارىلىنىدۇ، مەيلى ئۇ يوشۇرۇلسۇن ياكى بېسىلسۇن.

خادىم: «ھەقىقەت ھامان بىر كۈنى ئاشكارىلىنىدۇ، مەيلى ئۇ يوشۇرۇلسۇن ياكى بېسىلسۇن» دېگىنىڭىز نېمە مەنىدە؟ ئەھۋال سىز ئويلىغاندەك ئۇنچە يامان ئەمەس.

مىركامىل: بۇ مەن ئۆزۈمدىن توقۇپ چىققان ياكى ئويلاپ چىققان ئىش ئەمەس. سىز بۇرۇن بۇنى غەربنىڭ پىلانى دېگەن ئىدىڭىز. مەن ئۇ يەردە [لاگېرلاردا] بولغان ئاياللار بىلەن سۆزلەشتىم، نېمە ئىشلار يۈز بېرىدىغانلىقىنى ئاڭلىدىم.

خادىم: ئوھ، سىز گۈلباھارنى [جېلىلوۋا، لاگېر شاھىتى، ھازىر فىرانسىيەدە ياشايدۇ] دېمەكچىمۇ؟ ئۇ پەقەتلا گەپدان، بىز ئۇ ئايال ھەققىدە ھەممە ئىشنى بىلىمىز. ئەگەر ئۇ بىرەر سېنارىيە تۈزۈپ سۆزلىمىسە، پۇل كېلىشتىن توختايدۇ. سىز يېقىنقى بىر قانچە يىلدا نېمە ئىشلار بولغانلىقىنى كۆردىڭىز، مەن ئوچۇق دېمىسەممۇ چۈشىنىسىز. شۇڭا، ئەگەر ئۇ سەھنىگە چىقىپ ئارتىسلىق قىلمىسا، پۇلى قەيەردىن كېلىدۇ؟ ئۆزىنى قانداق باقىدۇ؟

مىركامىل: ئۇ ئارتىس ئەمەس، ئۇ بىر سودىگەر ئايال.

خادىم: توغرا ئېيتتىڭىز، ئۇ سودىگەر، سىياسىي سودىگەر. كىمدىن جىق پۇل چىقسا شۇنىڭغا خىزمەت قىلىدۇ. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى پۇل بەرمىسە ئۇلارنى تىللايدۇ، پۇل بەرسە ماختىغىنى ماختىغان.

مىركامىل: بۇ سۆھبەتنىڭ قەيەرگە بېرىدىغانلىقىنى چۈشەندىم.

خادىم: مېنى خاتا چۈشەنمەڭ، بىز ياخشى پاراڭلىشىۋاتىمىز.

مىركامىل: مەن قانداقمۇ چۈشىنىمەن؟ ئەسلىدە سىزنى چۈشەنمەيمەن. بۇ توغرا ياكى خاتا مەسىلىسى ئەمەس. مەن پەقەت بۇنىڭ سىزگە نېمە پايدىسى بارلىقىنى چۈشىنىشكە تىرىشىۋاتىمەن.

خادىم: ماڭا ھېچقانداق پايدىسى يوق. مەن پەقەت سىز بىلەن پاراڭلىشىپ، ئالاقىنى ساقلاپ تۇرماقچى. ئۇ يەردە ئانچە كۆپ دوستۇم يوق، شۇڭا فىرانسىيەدە بىر دوستۇم بار دەپ قويسام دەيمەن، شۇ خالاس. سىزدىن ماڭا بىرەر ئىش قىلىپ بېرىشىڭىزنى تەلەپ قىلمايمەن. ئەگەر مەن بىلىشكە تېگىشلىك بىرەر ئىش بولسا، چوقۇم سىز ئارقىلىق بىلىشىم شەرت ئەمەس، شۇنداق ئەمەسمۇ؟

مىركامىل: مېنىڭ سىزگە مەلۇمات بېرىش نىيىتىم يوق.

خادىم: مېنى خاتا چۈشەنمەڭ، مەن سىزدىن مەلۇمات بېرىشنى سورىمايمەن. گەرچە بىز بۇرۇن دوست بولمىغان بولساقمۇ، مەن دوستلاردەك پاراڭلىشالايدىغان بولۇشنى خالايمەن. ئەگەر سىز چۈشەنمەيدىغان ئىشلار بولسا، مەن چۈشەندۈرۈشكە ياردەم قىلالايمەن.

مىركامىل: سىز ئېيتقاندەك ئائىلەم بىلەن ئالاقە قىلالمايمەن، بۇ رېئاللىققا ئۇيغۇن ئەمەس. بىز نېمىنى پاراڭلىشىمىز؟ سىز غەرب ھەققىدە ھېچنەرسە بىلمەيسىز. گەرچە مەن ئۇ يەردە تۇغۇلغان بولساممۇ، 20 يىل ياشىغان بولساممۇ، ھازىر ئۇ يەرنىڭ قانداقلىقىنى بىلمەيمەن. شۇڭا، مەن چۈشەنمەيمەن؛ سىزنىڭ نىيىتىڭىزنى چۈشەنمەيمەن ۋە بۇ سۆھبەتنىڭ قەيەرگە بېرىدىغانلىقىنى بىلمەيمەن. مېنىڭچە بۇنداق قىلالمايمەن. مېنىڭ رولۇم نېمە، سىزنىڭ رولىڭىز نېمە؟ ھېچنەرسە ئېنىق ئەمەس.

خادىم: مەسىلەن، مېنىڭ سىزگە نېمە ياردىمىم بولىدۇ دەپ ئويلايسىز؟

مىركامىل: مېنىڭ سىزگە نېمە ياردىمىم بولىدۇ دەپ؟

خادىم: ھەئە. مېنىڭ دېمەكچى بولغىنىم، ئەگەر مېنىڭ ئوينايدىغان بىرەر رولۇم بولسا، سىز مەندىن بىرەر شەكىلدە مەنپەئەتلىنەلەيدىغان بولسىڭىز، سىزچە مەن سىز ئۈچۈن نېمە قىلالايمەن؟

مىركامىل: ئائىلەمدىكىلەرگە مېنىڭدەك بىر پەرزەنتى بارلىقىنى ئۇنتۇپ كېتىشنى ئېيتىڭ، ئۇلارغا مېنىڭ بۇنىڭغا كۆنۈپ كەتكەنلىكىمنى ئېيتىڭ. ئۆزۈمگە ئىچ ئاغرىتىدىغان، يىغلايدىغان ۋاقىتلار ئۆتۈپ كەتتى.

خادىم: مەن شۇنداق ئويلاۋاتىمەن، مىركامىل، سۆزىڭىزنى بۆلگىنىم ئۈچۈن كەچۈرۈڭ. بىز پەقەت بىرلا قېتىم ياشايمىز، شۇنداق ئەمەسمۇ؟

مىركامىل: توغرا.

خادىم: ئاتا-ئانىڭىز ياشىنىپ قالدى، دادىڭىز 80 ياشتىن ئاشتى. مەن شۇنداق ئويلاۋاتىمەن، مەنمۇ بىر ئەركىشى، مەنىمۇ ئاتا-ئانام، ئائىلەم بار. ئويلىسام، ھايات پەقەت بىر قېتىم كېلىدىغان بولغاچقا، كىشىلەر تىرىك ۋاقتىدا يېقىنلىرى بىلەن بىللە بولۇشى، ئۇلارنى ئاخىرقى قېتىم كۆرۈشى كېرەك. نېمە ئۈچۈن مەن بىلەن بۇنداق تەرىزدە سۆزلىشىدىغانلىقىڭىزنى بىلمەيمەن، بەلكىم مېنى تېخى ياخشى تونۇمىغانلىقىڭىز ئۈچۈن بولۇشى مۇمكىن. بۇ مېنىڭ قارىشىم، پەقەت كۆڭلۈمدىكىنى ئېيتىۋاتىمەن. ئويلاپ بېقىڭ، ئەگەر ئاتا-ئانىڭىزنى چىڭ قۇچاقلىسىڭىز... ئۇلار ھازىرچە تىرىك، ئۆمۈرلىرى ئۇزۇن بولسۇن، ئەمما يېقىن كەلگۈسىدە ئالەمدىن ئۆتۈپ كەتسە... بىزمۇ قېرىيمىز، پات يېقىندا 50، 60 ياشقا كىرىمىز، ئۇلارنىڭ يېشىغا يەتكەندە پۇشايمان بىلەن كەينىمىزگە قاراشنى خالىمايمىز. ئاتا-ئانىمىزدىن باشقا يەنە نېمىمىز بار؟

مىركامىل: مەن بۇ ئىشلارنى ئاللىبۇرۇن ئويلىغان. سىز ئېيتمىسىڭىزمۇ مەن بۇلارنى بۇرۇنلا ئويلىغان ئىدىم. مەنمۇ بىر ئىنسان، ئەلۋەتتە مۇشۇنداق سۆزلەر ئادەمنىڭ ئاغزىدىن چىقىدۇ، بۇلار ئەڭ ئاساسىي نەرسىلەر. بۇ نەرسىلەر بىزدىن ئاللىبۇرۇن تارتىۋېلىنغان. مەن بۇنىڭغا كۆنۈپ قالدىم. سىزنىڭ بۇ دېگەنلىرىڭىز [ئائىلىسى بىلەن] ئالاقىنى ئۈزگەن بىر ئادەمگە تەسىر قىلمايدۇ.

خادىم: شۇڭا مەن سىزنىڭ نېمە ئۈچۈن بۇنداق بولۇپ كەتكەنلىكىڭىزگە ھەيران قېلىۋاتىمەن. نېمە ئۈچۈن ئائىلىڭىز بىلەن ئالاقىنى ئۈزىدىغانلىقىڭىزنى چۈشىنەلمەيۋاتىمەن، سىزنى بۇنىڭغا نېمە مەجبۇر قىلدى؟

مىركامىل: مەن ئائىلەم بىلەن ئالاقىنى ئۆزۈم ئۈزمىدىم.

خادىم: ئۇلار بىلەن ئالاقە قىلماسلىق... بىر ئىنسان ئانىسىنىڭ، دادىسىنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلاشنى خالايدۇ...

مىركامىل: سىز خۇددى بىر قۇتقۇزغۇچىدەك سۆزلەۋاتىسىز، ئۆچىڭىزنى مەندىن ئالالمايدىغان بولغاچقا، ئائىلەمگە بېسىم قىلىۋاتىسىز.

خادىم: مەن ئائىلىڭىز بىلەن كۆرۈشمىدىم. ئۇ يەرگە بېرىپ ئۇلارغا «سىلەرنىڭ بىر ئوغلۇڭلار بار، پالانى-پوستانى» دېيىش مېنىڭ قىلىدىغان ئىشىم ئەمەس، بۇ مېنىڭ ئۇسلۇبۇم ئەمەس. چۈنكى مەنمۇ بىر ئوغۇل پەرزەنت، مەنمۇ 14-ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇغان. ئىككىمىز يىگىت بولغاندىن كېيىن، بۇ ھەقتە بىر سەمىمىي پاراڭلىشىپ باقايلى دەپ ئويلىدىم. «قېنى نېمە دەيدىغانلىقىنى ئاڭلاپ باقاي» دەپ سىزگە تېلېفون قىلدىم. ئەگەر باشقىلار [ئاتا-ئانىڭىزنىڭ يېنىغا] بارغان بولسا، مېنىڭ ئۇنىڭدىن خەۋىرىم يوق. لېكىن ھازىرغىچە مەن ئاتا-ئانىڭىز بىلەن كۆرۈشمىدىم، ئۇلارغا «ئوغلۇڭلار مۇنداق قىلدى [ئۇيغۇر دەۋاسىغا قاتناشتى]» دەپ باقمىدىم. ئەگەر شۇنداق قىلغان بولسام، 2023 ياكى 2024-يىللىرىلا سىز بىلەن ئالاقە قىلغان بولاتتىم. شۇنداقلا، مەن سىزدىن ماڭا بىرەر ئىش قىلىپ بېرىشىڭىزنى ئۈمىد قىلمايمەن.

مىركامىل: ئۇنداقتا، سىزنىڭ ئۈمىدىڭىز نېمە؟

خادىم: مېنىڭ بىردىنبىر ئۈمىدىم، بىرىنچىدىن، ئائىلىڭىزنىڭ سىزنى كۆرۈشنى خالايدىغانلىقىنى يەتكۈزۈپ قويۇش. چۈنكى مەنمۇ ئىنسان، مەنىمۇ ئائىلەم بار. دادىڭىزنىڭ ئەھۋالىنى كۆرۈپ، راستىنى ئېيتسام، بەك پۇشايمان قىلدىم.

مىركامىل: مەن بۇرۇن ئېيتقاندەك، خۇلاسىلىگەندە، سىزنىڭ مەقسىتىڭىز مېنى گۇناھكارلىق ھېسسىياتىغا چۆكتۈرۈش، شۇنداق ئەمەسمۇ؟

خادىم: ياق، ياق... سىزنى گۇناھكارلىق ھېسسىياتىغا چۆكتۈرمەكچى ئەمەسمەن، مېنى خاتا چۈشىنىۋاتىسىز. سىز بىلەن پاراڭلىشىپ بولغاندىن كېيىن، ئاتا-ئانىڭىزغا تېلېفون قىلىپ، سىزنىڭ خۇشال ۋە ساغلام ياشاۋاتقانلىقىڭىزنى ئېيتىپ ئۇلارنى خاتىرجەم قىلىمەن. ئۇلارغا ئەنسىرىمەڭلار دەيمەن، تۈگىدى. سۆھبىتىمىز جەريانىدا كاللامدىن ئۆتمىگەن بىر ئىش بولدى: «مۇشۇنداق ئاجايىپ بىر ئوغلان، قانداق قىلىپ مۇشۇنداق ھالغا چۈشۈپ قالدى؟» كاللامدا تۈگۈن بولۇپ قالغان ئىشنىلا ئېيتىپ باقتىم. مېنى ھەرگىز دۈشمىنىڭىزدەك كۆرمەڭ، خاتا چۈشەنمەڭ. مېنى بىر ھۆكۈمەت ئەمەلدارى دەپ ئويلىماڭ. پەقەت مېنى بۇرۇندىن تونۇيدىغان، مۇزىكىڭىزغا قايىل بولغان ئادەتتىكى بىر يىگىت دەپ بىلىڭ. مەن بىر مەستانە ئەمەس، ئۇ دەرىجىدە ئەمەس، ئەمما سىز مۇزىكا چالغاندا، بىز سىز چالغان زامانىۋى مۇزىكىلارغا قايىل بولاتتۇق.

مىركامىل: دېمەكچى بولغانلىرىم مۇشۇ، ئاتا-ئانامغا ئېيتىپ قويۇڭ، مەن بۇرۇن ئېيتقاندەك، ئۇلار مېنى ئۇنتۇپ كەتسۇن، باشقا ھېچقانداق چارە يوق.

خادىم: دېمەك كەينىگە قايتىش يولى يوقمۇ؟

مىركامىل: بۇنى مەن باشلىمىدىم، ھەممە ئىش سىلەر تەرەپتىن چىقتى.

خادىم: مەسىلەن، سىز قايسى خىل ئىشلارنى دەۋاتىسىز؟

مىركامىل: بۇ بارلىق ئاۋارىچىلىكلەر، ماڭا قىلىنغان تۆھمەتلەر، توختىماي قىلىنىۋاتقان بېسىملار.

خادىم: مېنىڭ بىلىشىمچە، قانداق تۆھمەت، قانداق بېسىم ھەققىدە دەۋاتىسىز؟ سىز بۇرۇن قىلمىغان ئىشلىرىم بىلەن ئەيىبلەندىم دېگەن ئىدىڭىز.

مىركامىل: بەك كۆپ ئىشلار بار، سىز مېنىڭ ھەدەم مەنسۇرەنى تونۇيدىغاندەك قىلىسىز، ئۇنىڭ بىلەن بۇ ھەقتە سۆزلىشىپ باقسىڭىز بولىدۇ.

خادىم: مەن ھەدىڭىز بىلەن كۆرۈشۈپ پاراڭلىشىدىغان ئورۇندا ئەمەس.

مىركامىل: مەن يىراقتا تۇرساممۇ مەن بىلەن سۆزلىشەلەيسىز، ئەمما ئۆزىڭىز بىلەن بىر شەھەردە ياشايدىغان ئادەم بىلەن سۆزلىشەلمەمسىز؟

خادىم: بۇنداق كىچىك بىر ئىش ئۈچۈن ئۇنىڭغا تېلېفون قىلمايمەن.

مىركامىل: ئوھ، ئەگەر بۇ شۇنداق كىچىك ئىش بولسا، ئۇنداقتا سىزمۇ بەك ئەنسىرەپ كەتمەڭ.

خادىم: ئىنىسىنىڭ بۇرۇن نېمە ئىشلارنى قىلغانلىقى ھەققىدە ئۇنىڭ بىلەن ئالاقىلىشىشنى زۆرۈر دەپ قارىمايمەن. سىز «بېسىم» دەپ ئېيتتىڭىز، مەن ھەيران قالدىم، شۇڭا بىلگۈم بار، بۇ قانداق بېسىم؟ سىز «تۆھمەت» دېدىڭىز، بۇ قانداق تۆھمەت؟

مىركامىل: تۆھمەت ھەققىدە ئۇنىڭدىن سورىسىڭىز بولىدۇ. بۇ كىچىك ئىش ئەمەس، مەندىن نېمە سورىغان بولسىڭىز بىۋاسىتە ئۇنىڭدىن سورىيالايسىز، مەن سىزگە كىمدىن سوراش كېرەكلىكىنى ئېيتىپ قويدۇم.

خادىم: ئەگەر سىز شۇ ئىشنى تۆھمەت دەپ قارىسىڭىز، ئۇنداقتا بۇ مەسىلىنى ھەل قىلايلى. مەن، ئەگەر سىز قوبۇل قىلسىڭىز دوستىڭىز سۈپىتىدە...

مىركامىل: ياق، بۇنى ھەل قىلغىلى بولمايدۇ.

خادىم: بۇ دۇنيادا ھەل قىلغىلى بولمايدىغان ھېچقانداق ئىش يوق.

مىركامىل: ھەل قىلغىلى بولمايدىغان ئىشلار ناھايىتى كۆپ.

خادىم: ئۇنداقتا مەن ھەل قىلىپ بېرەي، مەسىلە يوق. مەن سىزنىڭ ئادىمىڭىز. مەن ھەل قىلىمەن، ئەھۋال قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر. سىناپ باقماي تۇرۇپ قانداقمۇ بۇنداق قىلالايمىز، بۇ خاتا. ئۇ ئىشلارنى بىرلىكتە ھەل قىلالايمىز، ئەگەر مەن تەرەپتىن قىلىدىغان بىرەر ئىش بولسا، مەسىلە يوق، مەن ئۇلارنى بىر تەرەپ قىلالايمەن.

مىركامىل: مەن سىزگە بىر ئىشنى ئېنىق ئېيتىپ قوياي. مەن دوستلىرى، تۇغقانلىرى ياكى ئاتا-ئانىسى بىلەن ھېچقانداق ئالاقىسى يوق بىر ئادەم. مەن تونۇمايدىغان بىر ئادەم بىلەن ئالاقە قىلىشىمنىڭ ھېچقانداق مەنىسى يوق. گەرچە سىز ماڭا ئوچۇق دېمىگەن بولسىڭىزمۇ، مەن سىزنىڭ ئەسلى مەقسىتىڭىزنى چۈشىنىمەن. سىز مەن بىلەن قانداق سۆزلىشىڭىزدىن قەتئىينەزەر، سۆزلىرىڭىز شۇنداق چىرايلىق ۋە تاتلىق، ئەمما بۇ ماڭا كار قىلمايدۇ. سىز ئېيتقاندەك، مەن ھازىر مەلۇم بىر ياشقا كىرىپ قالدىم. ئەگەر ياشراق بولغان بولسام، بەلكىم سىزنىڭ تەكلىپلىرىڭىزگە ئوچۇقراق بولار بولغىيتتىم، ئەمما ھازىر مەن سىزنىڭ تۇزىقىڭىزغا چۈشمەيمەن. ئىلگىرى مەن ئۇيغۇرلاردىن يىراقتا، پەقەت ئۆز ئىشىم بىلەن ياشايدىغان تۇرساممۇ يەنىلا تۆھمەتكە قالدىم، سىلەر [ھۆكۈمەت] مېنى بۇ يولغا ئىتتەردىڭلار. باشقا يول قالمىدى.

خادىم: ھەي، سىزدىن بىر ئىش سوراپ باقسام بولامدۇ؟ سىز ئېيتقان سىزگە قىلىنغان بۇ تۆھمەتلەر، ئەگەر بىز بۇ بارلىق بېسىملارنى يوقاتساق ۋە سىز قايتىپ كەلسىڭىز [خىتايغا]، ئاتا-ئانىڭىزنى كۆرسىڭىز، شۇنداق بىر پىلانىڭىز بارمۇ؟

مىركامىل: ياق، مېنىڭ قايتىپ بېرىش نىيىتىممۇ يوق.

خادىم: ئۇ يەر سىزنىڭ كىندىك قېنىڭىز تۆكۈلگەن جاي [تۇغۇلغان يېرىڭىز].

مىركامىل: توغرا ئېيتتىڭىز، ئۆزىڭىزمۇ دېدىڭىز، بۇ رېئاللىققا ئۇيغۇر ئەمەس. ئەگەر مەن ھازىر ئۇ يەرگە بارسام، ئۇ يەرنى ئۆزۈمنىڭ ۋەتىنىدەك ھېس قىلالمايمەن.

خادىم: ئوھ، شۇنداق يامانمۇ؟ دېمەك، مۇھەببەت راستتىنلا يوقاپ كېتىپتۇ-دە. مەن شۇنداق ئويلايمەن، ئۆتمۈشنى ئۇنتۇپ، يېڭى بىر بەت ئاچساق، ھەممىنى يېڭىدىن باشلىساق بولاتتى دەپ ئويلىغان ئىدىم. ۋاي؟

مىركامىل: ھەئە، سىزنى ئاڭلاۋاتىمەن.

خادىم: مەن شۇنداق ئويلاۋاتقان ئىدىم. بىر يەرگە كېلەلىسەك، ئۆتكەن ئىشلار ئۆتۈپ كەتتى. سىز يېڭى بىر بەت ئېچىشىڭىز كېرەك، قەلەم ئۆز قولىڭىزدا بولغاندىن كېيىن، يېڭى بىر ئاق بەتكە يېڭى نەرسىلەرنى يېزىڭ.

مىركامىل: ھەئە، مەن ئۆزۈم يازالايمەن.

خادىم: ھەئە، سىز ئۆزىڭىز يازىسىز.

مىركامىل: مەن يېزىۋاتىمەن. ماڭا كۆڭۈل بۆلگىنىڭىز ئۈچۈن رەھمەت. بېشىمدىن نېمە ئىشلار ئۆتكەن بولسا، مەن ئۇلارنى ئۆزۈم بىر تەرەپ قىلالايمەن. بۇ مېنىڭ سىز بىلەن تۇنجى قېتىم سۆزلىشىشىم. مېنىڭ نۇرغۇن ياخشى دوستلىرىم بار، ئۇلار سىزدەك بۇنچە ئەنسىرەپ كەتمەيدۇ. بۇ رېئاللىققا ئۇيغۇن ئەمەس؛ بىر ئادەمنىڭ ھالىنى چۈشەنمەي تۇرۇپ ئۇنىڭغا نەسىھەت بېرىش... مېنىڭچە سۆھبىتىمىز مۇشۇ يەردە توختىسۇن، مېنىڭ باشقا قىلىدىغان ئىشلىرىم بار. ئەگەر بىرەر ئۇچۇر يەتكۈزۈش كېرەك بولسا، پەقەت مەن بۇرۇن ئېيتقانلارنى يەتكۈزۈپ قويسىڭىزلا كاپايە.

خادىم: بوپتۇ.

مىركامىل: ھېچقانداق سۆز ماڭا كار قىلمايدۇ. ئۈمىدۋار بولۇپ كەتمەڭ.

خادىم: بوپتۇ، ئۇنداق بولسا، ئالاقىنى ساقلاپ تۇرساق بولامدۇ؟

مىركامىل: پۇرسەت بولسا، ئالاقە قىلىمەن.

خادىم: بوپتۇ. مەن بۇ مەسىلىنى قايتا كۆتۈرمەيمەن. مەن يەنە ئاتا-ئانىڭىز ھەققىدە سۆزلەيمەن. مۇشۇ پۇرسەتتە سىز بىلەن تونۇشالىدىم. ئالاقىنى ساقلاپ قېلىشنى ئۈمىد قىلىمەن.

مىركامىل: ۋاقتىم بولسا سۆزلىشەرمىز، بولمىسا...

خادىم: بۇمۇ بولىدۇ. مەن پات-پات ئاۋازلىق ئۇچۇر قالدۇرۇپ تۇرىمەن، ئەگەر ۋاقتىڭىز بولسا جاۋاب قايتۇرۇڭ، بولمىسا ئۇمۇ مەسىلە ئەمەس، سىزنى ئالدىراش دەپ چۈشىنىمەن. مەسىلە يوق. ۋاي؟

مىركامىل: ياق، سىزنى ئاڭلاۋاتىمەن.

خادىم: ئۇنداقتا بوپتۇ. ئالاقىنى ساقلايلى، بايراملاردا ئالاقىلىشىپ تۇرايلى. بولامدۇ؟

مىركامىل: بوپتۇ.

خادىم: ساغلام بولۇڭ.

مىركامىل: رەھمەت، خوش.

ئاۋازلىق خاتىرىنىڭ تېكىستى تۈگىدى

خەۋەرنىڭ داۋامى ۋە تەھلىل

يېقىنقى بىر قانچە يىلدا، ئۇيغۇر نەسلىدىن بولغان خىتاي ساقچى خادىملىرى چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلار بىلەن ئاساسلىقى ئۈندىدار (WeChat) ئارقىلىق ئالاقىلىشىپ، ئۇلارنى دەۋا پائالىيەتلىرىنى توختىتىشقا مەجبۇرلىماقتا ۋە ئەتراپىدا ياشاۋاتقان باشقا ئۇيغۇرلار، بولۇپمۇ ئۇيغۇر دەۋاسىغا بىۋاسىتە ياكى ۋاسىتىلىك قاتناشقانلار ھەققىدە ئۇچۇر بېرىشكە قىستىماقتا. بۇ خىتاينىڭ خەلقئارالىق بېسىم (Transnational repression) تىرىشچانلىقىنىڭ پەقەت بىر كۆرۈنۈشى خالاس. «قەشقەر ۋاقىت گېزىتى» دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇرلار بىلەن ئېلىپ بارغان بارلىق سۆھبەتلەردە ئىشلىتىلگەن تاكتىكىلارنىڭ ئوخشاشلىقىنى بايقىدى.

پارىژدا ياشايدىغان 42 ياشلىق ئۇيغۇر سەنئەتكار مىركامىل تۇرغۇن، شەرقىي تۈركىستاندىكى خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ بىخەتەرلىك ئاپپاراتىدا ئىشلەيدىغان بىر ئۇيغۇر خادىم بىلەن قىلغان 23 مىنۇتلۇق سۆھبىتىنى خاتىرىلىۋالغان. ئۇ چەت ئەلدىكى ئادەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ نېمىلەرنى باشتىن كەچۈرۈۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىش ئۈچۈن، بۇ خاتىرىنى «قەشقەر ۋاقىت گېزىتى»گە تەمىنلەش جۈرئىتىنى كۆرسەتتى. گېزىتىمىز مۇشۇنداق ئەھۋالغا قالغان نۇرغۇن ئۇيغۇرلار بىلەن سۆھبەتلەشتى، سۆھبەت مەزمۇنلىرى ئاساسەن ئوخشاش بولۇپ، تۆۋەندىكى باسقۇچلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:

ئالدى بىلەن، خادىملار مۇنداق قىلىشقا ئۇرۇنىدۇ:

1. ئۇلار بىلەن دوستلىشىش.
2. گۇناھكارلىق ھېسسىياتى بىلەن بېسىم قىلىش.
3. ئۇيغۇر دەۋاسى تىرىشچانلىقلىرىنى كەمسىتىش.
4. «ياخشى ئادەم» بولۇپ كۆرۈنۈپ، چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلارغا يېقىنلىرىنى كۆرۈش ئۈچۈن شەرقىي تۈركىستاننى زىيارەت قىلىش (ھېچقانداق جازاغا ئۇچرىماسلىق شەرتى بىلەن)، پۇل ياكى يېقىنلىرىنىڭ بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلىش قاتارلىق تەكلىپلەرنى بېرىش.

بۇ تىرىشچانلىقلارنىڭ ھەممىسى ئۇيغۇر دەۋاسىنى توختىتىش، ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىنىڭ سانىنى ئازايتىش ۋە ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقى ھەققىدىكى ئۇچۇرلارنى يۇيۇپ پەردازلاش مەقسىتىدە ئېلىپ بېرىلىدۇ.

مىركامىل بۇ تېلېفوننى كۈتكەنلىكىنى ئېيتتى. يىللار ئىلگىرى، ئۇ ئائىلىسىنى دائىرىلەرنىڭ بېسىمىدىن قوغداش ئۈچۈن ئۇلار بىلەن بولغان بارلىق ئالاقىنى ئۈزگەن ئىدى. ئۇ ھېچقانداق ۋاسىتىچىنى ياكى ۋاسىتىلىك تەھدىتنى خالىمايتتى.

مىركامىل «قەشقەر ۋاقىت گېزىتى»گە مۇنداق دېدى:

«مەن بۇ تېلېفوننى كۈتۈۋاتاتتىم. ئائىلەمدىكىلەر مېنىڭ سەۋەبىمدىن دائىرىلەرنىڭ بېسىمىغا ئۇچرىمىسۇن دەپ ئۇلار بىلەن بولغان بارلىق ئالاقىنى ئۈزگەن ئىدىم. ئۇلارنىڭ تەپسىلاتلارنى تەكرارلىشىنى ئاڭلاشتىن زېرىكتىم. مەن ساقچىلار بىلەن بىۋاسىتە تىركىشىشنى خالىدىم. مېنىڭ بۇ "دوستۇمنىڭ" تاكتىكىسى خۇددى دەرسلىك كىتابلىرىدىكىدەك ئىدى: خۇشامەت قىلىش، گۇناھكارلىق ھېسسىياتىنى قوزغاش، چەت ئەلدىكى پائالىيەتچىلىكنى كەمسىتىش ۋە ئاندىن مېنى "قارا تىزىملىك"تىن ئۆچۈرۈۋېتىشنى تەكلىپ قىلىپ، ئۆزىنى قۇتقۇزغۇچى قىلىپ كۆرسىتىش. ئۇلاردا مېنىڭ بارلىق ئۇچۇرلىرىم بار، ئەمما مېنى ئەسلا تونۇمايدىكەن. ئۇنىڭ دېگەنلىرىنىڭ يېرىمى يالغان، قالغان يېرىمى بولسا ئاشۇ سىتاسى (Stasi) ياكى ك گ ب (KGB) ئويۇنىنى ئويناۋاتقان تەجرىبە ئۆتەۋاتقان بىرەرسى تۈزۈپ چىققان سەت سىياسىي سېنارىيەگە ماسلاشتۇرۇلغان مۇبالىغىلەردۇر. ئۇنىڭ بىرەر سۆزىگە ئىشىنىش ئۈچۈن ئادەم بەكلا ساددا ياكى ئەخمەق بولۇشى كېرەك.»

بۇ سۆھبەتلەردە كۆزگە چېلىقىدىغان نۇقتا پەقەت بېسىمنىڭ ئۆزىلا ئەمەس، بەلكى قارشى تەرەپنىڭ بويسۇنۇشىنى كۈتۈش پسىخولوگىيەسىدۇر. خىتاي دائىرىلىرى ھېسسىيات جەھەتتىكى ئاجىزلىقلارنى تاللانما رىغبەتلەندۈرۈشلەر بىلەن بىرلەشتۈرۈش ئارقىلىق، ئۆزئارا ھەمدەملىكنى پارچىلاپ، ئۆكتىچى ئاۋازلارنى جىمىقتۇرغىلى بولىدۇ دەپ پەرەز قىلىدۇ. بەزىدە بۇ كارغا كېلىدۇ. نۇرغۇن ئۇيغۇرلار ئائىلىسى ئۈچۈن دائىملىق قورقۇنچ ئىچىدە ياشايدۇ ۋە بۇ ئېغىر بېسىم ئاستىدا مۇمكىن بولمايدىغان تاللاشلارنى قىلىشقا مەجبۇر بولىدۇ.

لېكىن مىركامىل بۇ ئويۇنغا كىرىشنى رەت قىلدى.

بۇ خاتىرىنى ئاشكارىلاش ئارقىلىق، ئۇ نۇرغۇن ئۇيغۇرلار يالغۇز ھالەتتە باشتىن كەچۈرۈۋاتقان، ھەتتا بۇ ھەقتە سۆزلەش-سۆزلىمەسلىككە ئىككىلىنىپ يۈرگەن بىر رېئاللىقنى ھۆججەتكە ئايلاندۇردى. ئۇنىڭ خاتىرىسى خەلقئارالىق بېسىمنىڭ شەخسىي سەۋىيەدە، ھەر بىر تېلېفون ئارقىلىق قانداق ئېلىپ بېرىلىدىغانلىقى ھەققىدە ئاز ئۇچرايدىغان، بىۋاسىتە بىر چۈشەنچە بىلەن تەمىنلەيدۇ.