ۋەيران قىلىش سىياسىتى ۋە يىمىرىلىۋاتقان دۇنيا تەرتىپى: 2026-يىللىق مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك دوكلاتىغا نەزەر

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى 
 
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
 
2026-يىلى 12-فېۋرال
 
نۆۋەتتىكى خەلقئارا ۋەزىيەتتە، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى 80 يىلدىن ئارتۇق ۋاقىت داۋامىدا شەكىللەنگەن لىبېرال خەلقئارا تەرتىپ مىسلى كۆرۈلمىگەن بىر تارىخىي بۇرۇلۇش نۇقتىسىغا كېلىپ قالدى. گېرمانىيەدە ئۆتكۈزۈلگەن 62-نۆۋەتلىك مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك يىغىنى ھارپىسىدا ئېلان قىلىنغان «ۋەيران قىلىش ئاستىدا» (Under Destruction) ناملىق 2026-يىللىق دوكلات، دەل مۇشۇ ھالقىلىق پەيتتىكى يەرشارىۋى قالايمىقانچىلىق ۋە قايتا قۇرۇش جەريانىدىكى خەتەرلەرنى چوڭقۇر ئانالىز قىلغان مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك ھۆججەت ھېسابلىنىدۇ. مەزكۇر دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئەڭ مەركىزىي نۇقتا شۇكى، دۇنيا سىياسىتىدە «ئىسلاھات» نىڭ ئورنىنى «ۋەيران قىلىش» ئىدىيەسى ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ خىل سىياسىي يۈزلىنىش خەلقئارا تۈزۈملەرنىڭ ئاساسىنى تەۋرىتىپلا قالماي، بەلكى ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق بىخەتەرلىكىگە، ئىقتىسادىي مۇقىملىقىغا ۋە دېموكراتىك قىممەت قاراشلىرىغا ئېغىر تەھدىت ئېلىپ كېلىۋاتىدۇ [1]. بۇ ماقالىدە، مەزكۇر دوكلاتتىكى مەزمۇنلار ئاساسىدا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى كەسكىن بۇرۇلۇش، ياۋروپانىڭ ئىستراتېگىيەلىك تەۋرىنىشى، ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى كۈچ سېلىشتۇرمىسىنىڭ ئۆزگىرىشى ۋە يەرشارىۋى ئىقتىساد ھەم ئىنسانپەرۋەرلىك ياردەم سىستېمىسىنىڭ كىرىزىسى قاتارلىق مەسىلىلەر ئەتراپلىق مۇلاھىزە قىلىنىدۇ.
 

« ئاقساراي » دىن باشلانغان يەرشارىۋى ۋەيرانچىلىق سىمۋولى ۋە «ۋەيران قىلىش سىياسىتى»

2025-يىلى ئۆكتەبىردە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ پايتەختى ۋاشىنگتوندا سىمۋوللۇق ئەھمىيىتى ئىنتايىن زور بىر ۋەقە يۈز بەردى: قۇرۇلۇش ئەترەتلىرى ئاقساراي (White House) نىڭ شەرقىي قانىتىنىڭ مۇھىم قىسىملىرىنى چېقىشقا باشلىدى. پىرېزىدېنت دونالد ترامپنىڭ قوللىغۇچىلىرى ئۈچۈن بۇ ھەرىكەت، ئۇنىڭ ۋاشىنگتوندىكى كونا تۈزۈمنى «زىلزىلىگە سېلىش» ۋەدىسىنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى بولۇپ، ئۇلار ترامپنى «باش قۇرۇلۇشچى» (Builder-in-Chief) دەپ تەرىپلىدى. ئۇلارنىڭ نەزىرىدە، ۋاقىتلىق چېدىرلاردا دۆلەت زىياپىتى بېرىشنىڭ ئورنىغا، خۇسۇسىي مەبلەغ سالغۇچىلارنىڭ ياردىمىدە ھەشەمەتلىك يېڭى زال قۇرۇش، ترامپنىڭ ئەمەلىيەتچىل روھىنىڭ ئىپادىسى ئىدى [2].

بىراق، ترامپنىڭ تەنقىدچىلىرى ۋە خەلقئارا كۆزەتكۈچىلەر ئۈچۈن بۇ قۇرۇلۇش تۈرى، ئامېرىكا دېموكراتىيەسى ۋە خەلقئارا نورمىلارغا قىلىنغان ھۇجۇمنىڭ بىر مېتافورىسى (ئوخشىتىش) ھېسابلىنىدۇ. يېڭى لايىھەدىكى قالايمىقان دېرىزىلەر ۋە غەلىتە پەلەمپەيلەر، ترامپنىڭ «كونىنى بۇزۇش، ئەمما ئورنىغا نېمە قۇرۇشنى ئېنىق ئويلىماسلىق» ئۇسلۇبىنى ئەكس ئەتتۈرەتتى. بۇ ۋەقە ترامپنىڭ پىرېزىدېنتلىق ھوقۇقىنى شەخسىي مۈلۈككە ئايلاندۇرۇۋېلىش ۋە «پادىشاھلىق» تۈزۈمىگە مايىللىق خاھىشىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان بولۇپ، بۇ ئامېرىكىدا «پادىشاھلار كېرەك ئەمەس» (No Kings) ناملىق كەڭ كۆلەملىك نامايىشلارنىڭ پارتلىشىغا سەۋەب بولدى [3].

دەل مۇشۇ ئارقا كۆرۈنۈشتە، «ۋەيران قىلىش ئاستىدا» دەپ نام بېرىلگەن 2026-يىللىق مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك دوكلاتى ئېلان قىلىندى. دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغىنىدەك، ترامپنىڭ ئاقساراينى فىزىكىلىق جەھەتتىن ئۆزگەرتىشكە ئۇرۇنۇشى، ئەمەلىيەتتە ئامېرىكىنىڭ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ئۆزى قۇرۇپ چىققان لىبېرال خەلقئارا تەرتىپنى «چېقىش» سىياسىتىنىڭ بىر كىچىكلىتىلگەن كۆرۈنۈشىدۇر. 80 يىلدىن ئارتۇق تارىخقا ئىگە بۇ تەرتىپ ھازىر ئۇنىڭ قۇرغۇچىسى تەرىپىدىن ۋەيران قىلىنىۋاتىدۇ. دۇنيا ھازىر «ۋەيران قىلىش سىياسىتى» (wrecking-ball politics) دەۋرىگە قەدەم قويدى [4].

بۇ سىياسىي ئېقىم پەقەت ئامېرىكا بىلەنلا چەكلەنگەن ئەمەس، غەربتىكى نۇرغۇن دۆلەتلەردە خاۋىيېر مىلېي (Javier Milei) غا ئوخشاش رەھبەرلەر «زەنجىرسىمان ھەرە» كۆتۈرۈپ چىقىپ، مەۋجۇت ئورگانلارنى ئىسلاھ قىلىش ئەمەس، بەلكى تۈپتىن يوقىتىش ئارقىلىق ئۆزگىرىش ياساشنى تەشەببۇس قىلىۋاتىدۇ. بۇ خىل «تېز ھەرىكەت قىلىش ۋە ۋەيران قىلىش» لوگىكىسى، ئاممىنىڭ دېموكراتىك تۈزۈملەرنىڭ ئۈنۈمىدىن ئۈمىدسىزلىنىشى ۋە تەدرىجىي ئىسلاھاتلارغا بولغان ئىشەنچىسىنى يوقىتىشىدىن ئوزۇقلانغان. مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك كۆرسەتكۈچى (Munich Security Index) نىڭ سانلىق مەلۇماتلىرىغا قارىغاندا، يەتتە دۆلەت گۇرۇھى (G7) دىكى پۇقرالارنىڭ مۇتلەق كۆپچىلىكى ھازىرقى ھۆكۈمەتلىرىنىڭ كەلگۈسى ئەۋلادلار ئۈچۈن تېخىمۇ ياخشى شارائىت يارىتىپ بېرەلەيدىغانلىقىغا ئىشەنمەيدۇ. بولۇپمۇ فىرانسىيە، ئەنگلىيە ۋە گېرمانىيەدە بۇ خىل ئۈمىدسىزلىك ۋە «كوللېكتىپ يالغۇزلۇق» تۇيغۇسى ئىنتايىن كۈچلۈك [5].

بۇ جەرياندا، غەرب جەمئىيىتىدە «مەدەنىيەت ئۇرۇشى» ئەۋج ئېلىپ، لىبېرال ئىدىيەلەر، كۆپ مەدەنىيەتلىك ۋە جىنسىي باراۋەرلىككە قارشى تۇرۇش كۈچەيدى. MAGA (ئامېرىكىنى قايتىدىن ئۇلۇغ قىلىش) ھەرىكىتىنىڭ ماھىيىتى ئەمەلىيەتتە ئۆتمۈشتىكى «ئاق تەنلىك خىرىستىيان» جەمئىيىتىنى قايتا تىرىلدۈرۈشنى مەقسەت قىلغان بولۇپ، ئۇلار بۇ مەقسەتتە مەۋجۇت تۈزۈملەرنى، ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋەتلىرىنى ۋە مەبلەغ سېلىش تۈرلىرىنى ۋەيران قىلىشتىنمۇ باش تارتمايدۇ. بۇ خىل «ۋەيران قىلىش ئىستىكى» (Zerstörungslust) ھازىرقى زامان سىياسىتىدە بۇزغۇنچىلىق قىلىشنى قوبۇل قىلىشقا بولىدىغان بىر خىل ۋاسىتىگە ئايلاندۇرۇپ قويدى [6].

ئامېرىكا: يەرشارىۋى سىستېمىنىڭ «قوغدىغۇچىسى» دىن «ۋەيران قىلغۇچىسى» غا

دوكلاتتا ئالاھىدە تەكىتلەنگىنىدەك، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئەمدىلىكتە دۇنيا تەرتىپىنىڭ قوغدىغۇچىسى ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ ئەڭ چوڭ ۋەيران قىلغۇچىسىغا ئايلاندى. ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ماركو رۇبىيو (Marco Rubio) نىڭ سۆزى بىلەن ئېيتقاندا، ئامېرىكا «قالايماقانچىلىق ئىچىدىن يېڭى بىر ئەركىن دۇنيا» بەرپا قىلىشنى نىشان قىلغان بولۇپ، بۇ جەرياندا كونا تۈزۈمنىڭ يىمىرىلىشىنى قوبۇل قىلىشقا بولىدىغان بەدەل دەپ قاراۋاتىدۇ. [7]

ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ تاشقى سىياسىتى خەلقئارا ھەمكارلىقنىڭ ئۈچ چوڭ تۈۋرۈكىگە (كانتچە تىنچلىق ئۈچبۇلۇڭى) بىۋاسىتە ھۇجۇم قىلدى: كۆپ تەرەپلىمىلىك ئورگانلار، ئوچۇق ئىقتىساد ۋە دېموكراتىك قىممەت قاراشلار. ئامېرىكا «مىللەتلەرنىڭ ئۈستۈنلۈكى» نى تەكىتلەپ، 66 خەلقئارالىق تەشكىلات ۋە كېلىشىمدىن چېكىنىپ چىقتى. بۇنىڭ ئىچىدە دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى، پارىژ كىلىمات كېلىشىمى ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ كىلىمات ئۆزگىرىشى رامكا ئەھدىنامىسى قاتارلىق مۇھىم مېخانىزملار بار [8].

تېخىمۇ ئېغىر بولغىنى، ئامېرىكا خەلقئارا ياردەم مەھكىمىسى (USAID) نىڭ تاقىلىشىدۇر. بۇ قارار دۇنيا مىقياسىدا ئېغىر ئىنسانپەرۋەرلىك كىرىزىسىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان بولۇپ، مۆلچەرلىنىشىچە، USAID نىڭ ياردىمىنىڭ توختاپ قېلىشى 2030-يىلغىچە 14 مىليون ئادەمنىڭ (بولۇپمۇ ئاياللار ۋە بالىلارنىڭ) ئۆلۈمىگە سەۋەب بولۇشى مۇمكىن [9]. سۇدانغا ئوخشاش دۆلەتلەردە ئامېرىكا ياردىمىنىڭ كېسىلىشى سەۋەبىدىن مىڭلىغان ئاشخانىلار تاقىلىپ، مىليونلىغان ئادەم ئاچارچىلىق خەۋپىگە دۇچ كەلدى [10].

ئامېرىكىنىڭ خەلقئارا دىپلوماتىيەسىدىكى كەسپىيلىكنىڭ ئورنىنى شەخسىيەتچىلىك ۋە سىياسىي ساداقەتمەنلىك ئىگىلىدى. «2025-يىللىق پىلان» (Project 2025) نىڭ تەسىرىدە، ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىدىكى يۈزلىگەن كەسپىي دىپلوماتلار ئىشتىن بوشىتىلدى ۋە ئۇلارنىڭ ئورنىغا سىياسىي تەيىنلەنگۈچىلەر قويۇلدى. بۇ ئەھۋال، ئامېرىكىنىڭ يەرشارىۋى مەسىلىلەرنى ھەل قىلىش ئىقتىدارىنى ئاجىزلاشتۇرۇپلا قالماي، بەلكى ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن بولغان ئىشەنچنىمۇ زىيانغا ئۇچراتتى [11].

«دونرو پىرىنسىپى» ۋە خەلقئارا قانۇننىڭ دەپسەندە قىلىنىشى

ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ ھەرىكەتلىرى خەلقئارا قانۇننىڭ ئەڭ ئاساسىي پىرىنسىپلىرى — زېمىن پۈتۈنلۈكى ۋە ئىگىلىك ھوقۇقىنى دەپسەندە قىلماقتا. دوكلاتتا بايان قىلىنىشىچە، ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ ۋېنېزۇئېلا پىرېزىدېنتى نىكولاس مادۇرونى تۇتۇپ كېتىش ئۈچۈن ئېلىپ بارغان ھەربىي ھەرىكىتى، خەلقئارا قانۇنغا قىلىنغان ئوچۇق-ئاشكارا ھۇجۇم دەپ قارالغان. بۇ خىل سىياسەت «دونرو پىرىنسىپى» (Donroe  Doctrine ) يەنى (مونرو پىرىنسىپى بىلەن دونالد ترامپنىڭ ئىسمىنىڭ بىرىكىشى) دەپ ئاتالغان بولۇپ، ئامېرىكىنىڭ غەربىي يېرىم شاردا مۇتلەق ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى قايتا تىكلەش ئۇرۇنۇشىنى بىلدۈرىدۇ [12].

ئامېرىكىنىڭ گرېنلاندىيەنى سېتىۋېلىش ھەققىدىكى قايتا-قايتا تەھدىتلىرى ۋە رەت قىلىنغان تەقدىردە تاموژنا بېجى ئارقىلىق ياۋروپا دۆلەتلىرىنى جازالاش پىلانى، ئىتتىپاقداشلار ئارىسىدا زور ئەندىشە قوزغىدى. ئامېرىكا پىرېزىدېنتى ھەتتا مېكسىكا، كولومبىيە قاتارلىق قوشنا دۆلەتلەرگە ھەربىي كۈچ ئىشلىتىش، كانادانى 51-ئىشتات سۈپىتىدە قوشۇۋېلىش ھەققىدە پەرەزلەرنى قىلغان [13].

بۇنىڭدىن باشقا، ئامېرىكا ئەنئەنىۋى دېموكراتىك ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى سۇسلاشتۇرۇپ، ئەكسىچە مۇستەبىت رەھبەرلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەتكە بەكرەك ئەھمىيەت بېرىۋاتىدۇ. ئۇكرائىنا پىرېزىدېنتى ۋىلادىمىر زېلېنسكىي ئاقسارايدا سوغۇق مۇئامىلىگە ئۇچرىغان بىر پەيتتە، رۇسىيە پىرېزىدېنتى ۋىلادىمىر پۇتىننىڭ ئالياسكىدا قىزىل گىلەم بىلەن كۈتۈۋېلىنىشى، ياۋروپادىكى ئىتتىپاقداشلارنى قاتتىق چۆچۈتتى. بۇ خىل «قىممەت قاراش دىپلوماتىيەسى» دىن ۋاز كېچىپ، «سودا دىپلوماتىيەسى» گە ئۆتۈش، ئامېرىكىنىڭ «ئەركىن دۇنيانىڭ رەھبىرى» لىك ئورنىدىن ئۆزلۈكىدىن ۋاز كەچكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بەردى [14].

دانىيە ئىستىخبارات ئورگانلىرى ھەتتا ئامېرىكىنى «يوشۇرۇن دۆلەت خەۋپسىزلىكى تەھدىتى» قاتارىدا باھالىغان بولۇپ، بۇ شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (NATO) تارىخىدا مىسلى كۆرۈلمىگەن ئەھۋالدۇر [15]. ئامېرىكا پىرېزىدېنتىنىڭ «خەلقئارا قانۇنغا ئېھتىياجىم يوق، مېنىڭ ھوقۇقۇمنىڭ چېكى پەقەت ئۆزۈمنىڭ ئەخلاقى» دېگەن مەزمۇندىكى سۆزلىرى، خەلقئارا سىستېمىنىڭ ئاساسىي قائىدىلىرىنىڭ تۈپتىن ئىنكار قىلىنغانلىقىنىڭ ئىسپاتىدۇر [8].

ياۋروپانىڭ ئىستراتېگىيەلىك قىيىنچىلىقى: «رەت قىلىش بىلەن قوبۇل قىلىش» ئارىسىدا

ياۋروپا دۆلەتلىرى نۆۋەتتە ۋاشىنگتوندىن كەلگەن زىددىيەتلىك سىگناللار ئارىسىدا قىسىلىپ قالدى. بىر تەرەپتىن، ئامېرىكا ياۋروپانى ئۆز مۇداپىئەسىگە ئۆزى مەسئۇل بولۇشقا مەجبۇرلىماقتا؛ يەنە بىر تەرەپتىن، ئامېرىكا ياۋروپانىڭ مۇداپىئە سانائىتىنىڭ مۇستەقىللىقىنى چەكلەپ، ئۇلارنى ئامېرىكا قوراللىرىنى سېتىۋېلىشقا قىستىماقتا. ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ NATO ئەزالىرىدىن مۇداپىئە چىقىمىنى مىللىي ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ 5 پىرسەنتىگە يەتكۈزۈشنى تەلەپ قىلىشى، گەرچە بەزى دۆلەتلەرنى ھەربىي خامچوتىنى ئاشۇرۇشقا مەجبۇرلىغان بولسىمۇ، ئەمما بۇ تەلەپ ياۋروپا ئىقتىسادىغا ئېغىر يۈك ئېلىپ كەلدى [16].

ئۇكرائىنا مەسىلىسىدە، ئامېرىكىنىڭ قوللىشىنىڭ سۇسلىشىشى ۋە ياردەملەرنىڭ توختاپ قېلىشى ياۋروپانى جىددىي تەدبىر قوللىنىشقا مەجبۇرلىدى. «PURL» (ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇلغان ئۇكرائىنا ئېھتىياجلىرى تىزىملىكى) ناملىق يېڭى مېخانىزم ئارقىلىق، ياۋروپا دۆلەتلىرى ئۆز پۇلىغا ئامېرىكىدىن قورال سېتىۋېلىپ ئۇكرائىناغا ئەۋەتىدىغان، بەدىلىگە ئامېرىكىدىن كېيىنچە تولۇقلىما ئالىدىغان بىر سىستېما شەكىللەندى. بۇ ئەمەلىيەتتە ئامېرىكىنىڭ ئۇكرائىناغا ياردەم بېرىش يۈكىنى ياۋروپانىڭ زىممىسىگە، شۇنىڭ بىلەن بىرگە ياۋروپانىڭ پۇلىنى ئامېرىكا ھەربىي سانائىتىگە يۆتكىگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ [17].

ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئامېرىكىنىڭ قوللىشى ئاستىدا ئاشكارىلانغان «28 نۇقتىلىق تىنچلىق پىلانى» ياۋروپا رەھبەرلىرىنى قاتتىق چۆچۈتتى. بۇ پىلاندا ئۇكرائىنانىڭ زېمىنلىرىدىن ۋاز كېچىشى ۋە NATO غا كىرىشىنىڭ چەكلىنىشى تەلەپ قىلىنغان بولۇپ، بۇ رۇسىيەنىڭ مەنپەئەتىگە تېخىمۇ ئۇيغۇن ئىدى. بۇ ئەھۋال ياۋروپالىقلارنىڭ «ۋاشىنگتون بىزنىڭ ئىتتىپاقدىشىمىزمۇ ياكى خەتەرلىك ئامىلمۇ؟» دەپ ئويلىنىشىغا سەۋەب بولدى [18].

ئامېرىكا مۇئاۋىن پىرېزىدېنتى ج.د. ۋانسنىڭ ميۇنخېندا قىلغان سۆزى، ئامېرىكىنىڭ ياۋروپاغا بولغان كۆز قارىشىنىڭ تۈپتىن ئۆزگەرگەنلىكىنى كۆرسەتتى. ئۇ ياۋروپانىڭ تاشقى تەھدىتلەردىن ئەمەس، بەلكى ئۆز قىممەت قاراشلىرىدىن چېكىنىشىدىن ئەنسىرەيدىغانلىقىنى ئېيتىپ، ياۋروپا رەھبەرلىرىنى ھەيران قالدۇردى. بۇ خىل ئىدېئولوگىيەلىك ئىختىلاپ، تىرانىساتلانتىك (ئاتلانتىك ئوكيان ھالقىغان) مۇناسىۋەتنىڭ ئاساسىنى تەۋرىتىپ، «غەرب» ئۇقۇمىنىڭ ئۆزىنىمۇ گۇمان ئاستىغا ئېلىۋاتىدۇ[19].

ھىندى-تىنچ ئوكيان: «شەرتنامىمۇ ياكى خام خىيالىمۇ؟»

ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدا ۋەزىيەت تېخىمۇ مۇرەككەپ. ئامېرىكىنىڭ رايوندىكى ئىشەنچلىكلىكىنىڭ تۆۋەنلىشى ۋە خىتاينىڭ كۈچىيىشى، ياپونىيە، كورېيە ۋە فىلىپپىن قاتارلىق دۆلەتلەرنى قىيىن تاللاش ئالدىدا قويدى. خىتاينىڭ تەيۋەنگە قاراتقان ھەربىي بېسىمى ۋە جەنۇبىي دېڭىزدىكى ئىغۋاگەرچىلىكلىرى كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئامېرىكىنىڭ خىتاي بىلەن سودا كېلىشىمى تۈزۈش ئۈچۈن رايوندىكى شېرىكلىرىنىڭ مەنپەئەتىنى قۇربان قىلىۋېتىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى [20]. خىتاينىڭ ھەربىي خامچوتىنىڭ ئېشىشى ۋە يادرو قوراللىرىنى كۆپەيتىش پىلانى، رايوننىڭ كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى بۇزۇۋاتقان ئاساسلىق ئامىلغا ئايلاندى [21].

ئامېرىكا سودا مىنىستىرلىقىنىڭ ياپونىيە ۋە كورېيەگە قارىتا يۇقىرى تاموژنا بېجى قويۇشى (ھەتتا ئىتتىپاقداش دەپ ئاتاشنى رەت قىلىشى)، بۇ دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىغا ئېغىر زەربە بەردى. ياپونىيە ئىقتىسادى 2025-يىلىنىڭ ئاخىرىدا تارىيىش ھالىتىگە ئۆتتى [22]. بۇ ئەھۋالدا، ھىندىستان قاتارلىق دۆلەتلەر خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ياخشىلاشقا مەجبۇر بولۇپ، رايوندىكى «ئامېرىكا كۈنلۈكى» نىڭ ئەمەلىيەتتە مەۋجۇت ئەمەسلىكىنى تونۇپ يەتتى. شۇڭا، نۇرغۇن دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ ھەربىي خامچوتىنى ئاشۇرۇپ، ھەتتا كورېيەگە ئوخشاش دۆلەتلەردە يادرو قورالىغا ئىگە بولۇش چۇقانلىرى كۈچەيدى (كورېيە خەلقىنىڭ 76 پىرسەنتى يادرو قورالىنى قوللايدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن([23].

دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، ئامېرىكىنىڭ «ھىندى-تىنچ ئوكيان ئىستراتېگىيەسى» ئەمەلىيەتتە ئامېرىكىنىڭ مەنپەئەتىنىلا كۆزلەيدىغان «سودا خاراكتېرلىك» مۇناسىۋەتكە ئايلىنىپ قالغان. بۇ رايوندىكى دۆلەتلەر، ياۋروپاغا ئوخشاش NATO ياكى ياۋروپا ئىتتىپاقىدەك كۈچلۈك قۇرۇلمىلارغا ئىگە بولمىغاچقا، ئۆزلىرىنىڭ مۇداپىئە ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇش ۋە يېڭى شېرىكلىك مۇناسىۋەتلىرىنى ئورنىتىش ئارقىلىق بىخەتەرلىك كاپالىتى ئىزدىمەكتە. بۇ جەرياندا، خىتاي ئۆزىنى «مۇقىملىقنىڭ نەمۇنىسى» سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە ئۇرۇنۇۋاتقان بولۇپ، شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرى بىلەن سودا مۇناسىۋىتىنى كۈچەيتمەكتە [24].

يەرشارىۋى ئىقتىساد: «ئازادلىق كۈنى» ۋە سودا ئۇرۇشى

2025-يىلى 2-ئاپرېل، پىرېزىدېنت ترامپنىڭ «ئازادلىق كۈنى» (Liberation Day) دەپ ئېلان قىلىشى بىلەن يەرشارىۋى سودا سىستېمىسى رەسمىي ۋەيران بولۇش باسقۇچىغا كىردى. ئامېرىكا بارلىق ئىمپورت تاۋارلىرىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 15 پىرسەنت تاموژنا بېجى قويدى، بۇ 1930-يىللاردىن بۇيانقى ئەڭ يۇقىرى سەۋىيە ئىدى [25]. بۇ سىياسەت پەقەت خىتايغىلا ئەمەس، بەلكى ياۋروپا، ياپونىيە، ھىندىستان ۋە بىرازىلىيە قاتارلىق ئىتتىپاقداشلارغىمۇ قارىتىلدى. بىرازىلىيەنىڭ سابىق پىرېزىدېنتى بولسونارونىڭ سوتلىنىشىغا نارازىلىق سۈپىتىدە، ئامېرىكا بىرازىلىيەگە 50 پىرسەنتلىك جازا تاموژنا بېجى قويدى [26].

بۇ خىل ئىقتىسادىي مەجبۇرلاش سىياسىتى (coercion)، يەرشارىۋى تەمىنلەش زەنجىرىنى ئۈزۈپ تاشلىدى ۋە ئىقتىسادىي ئېنىقسىزلىقنى تارىختىكى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكۈزدى. خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى (IMF) نىڭ مۆلچەرىچە، بۇ خىل ئېنىقسىزلىقنىڭ ئۆزىلا يەرشارىۋى ئىقتىسادقا زور زىيان سالىدۇ [27]. گەرچە قىسقا مۇددەتتە ئامېرىكا بۇنىڭدىن باج كىرىمىگە ئېرىشكەندەك قىلسىمۇ، ئەمەلىيەتتە باھا ئۆسۈپ، ئامېرىكا ئىستېمالچىلىرى بۇنىڭ بەدىلىنى تۆلەشنى باشلىدى. بۇنىڭدىن باشقا، ئامېرىكىنىڭ بۇزغۇنچىلىق خاراكتېرلىك سودا سىياسىتى، دۇنيا سودا تەشكىلاتى (WTO) نىڭ قائىدىلىرىگە ئوچۇق-ئاشكارا خىلاپلىق قىلىپ ، دۇنيا سودا تەرتىپىنى قالايمىقانلاشتۇرۇۋەتتى [28].

خۇلاسە: خارابىلىك ئۈستىدىكى تەۋرىنىش ۋە يېڭى ئىتتىپاقلارنىڭ زۆرۈرىيىتى

2026-يىللىق مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك دوكلاتىنىڭ خۇلاسىسى شۇكى، دۇنيا ھازىر «ۋەيران قىلىش سىياسىتى» نىڭ ئېغىر ئاقىۋەتلىرىگە دۇچار بولۇۋاتىدۇ. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ بىر تەرەپلىمە، شەخسىيەتچى ۋە ۋەيران قىلغۇچى سىياسىتى، دۇنيانى قائىدىسىز، پەقەت كۈچلۈكلەرنىڭ سۆزى ئۆتىدىغان بىر ئورمان قانۇنىغا ئىتتىرىۋاتىدۇ. بۇ خىل سىياسەت قىسقا مۇددەتتە بەزى توسالغۇلارنى سۈپۈرۈپ تاشلىغاندەك كۆرۈنسىمۇ، ئۇزۇن مۇددەتتە ئۇ ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق مەنپەئەتىگە، بولۇپمۇ كىلىمات ئۆزگىرىشى ۋە يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرگە تاقابىل تۇرۇش ئىقتىدارىغا ئېغىر زىيان يەتكۈزىدۇ [29].

ياۋروپا ۋە باشقا دېموكراتىك كۈچلەر ئۈچۈن ئېيتقاندا، ئەمدى ئامېرىكىغا قاراپ ئولتۇرۇشنىڭ ۋاقتى ئۆتتى. ئۇلار چوقۇم ئۆزلىرىنىڭ كۈچىنى بىرىكتۈرۈپ، يېڭىچە ھەمكارلىق ئەندىزىسىنى بەرپا قىلىشى، بولۇپمۇ مۇداپىئە ۋە ئىقتىسادتا ئامېرىكىغا بولغان تايىنىشچانلىقتىن قۇتۇلۇشى كېرەك. ئەگەر ئۇنداق قىلمىغاندا، دوكلاتتا ئاگاھلاندۇرغىنىدەك، ئۇلار چوڭ كۈچلەرنىڭ ئويۇنىدىكى «پىچكا» غا ئايلىنىپ قېلىشى ياكى خارابىلىك ئاستىدا كۆمۈلۈپ قېلىشى مۇمكىن [30]. خەلقئارا تەرتىپنى قوغداشنى خالايدىغان كۈچلەر ئۈچۈن يالغۇز ئامېرىكىغا تايىنىپ قېلىش ئەمدى توغرا تاللاش ئەمەس، بەلكى ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ «قۇرۇلۇشچى» لىق رولىنى جارى قىلدۇرۇشى كېرەك [31].

پايدىلانغان مەنبەلەر: