«ئىرقىي قىرغىنچىلىق» تىن سۈكۈتكىچە: ماركو رۇبىيونىڭ يېڭى سىياسىتىدە ئۇيغۇرلارنىڭ ئورنى بارمۇ؟
تۈركىستان ۋاقىت گېزىتى، 2026-يىلى، 14-فېۋرال، مىيۇنخېن
مىيۇنخېن بىخەتەرلىك يىغىنى (MSC) يېقىنقى كۈنلەردە چوڭ دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى شىددەتلىك گېئوپولىتىكىلىق تىركىشىش سەھنىسىگە ئايلاندى. ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ماركو رۇبىيو بىلەن خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يى «يېڭى دۇنيا» تەرتىپى ھەققىدە بىر-بىرىگە تامامەن زىت بولغان ئىككى خىل تەسەۋۋۇرنى ئوتتۇرىغا قويدى. رۇبىيونىڭ ھېسسىياتقا تولغان، شۇنداقلا «بۈركۈتچە» رېئالىزمغا ئاساسلانغان نۇتقى ۋاشىنگتون بىلەن بىريۇسسېل ئوتتۇرىسىدا كۈنسېرى كېڭىيىۋاتقان يېرىلىشنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە ئۇرۇندى.
بىراق، بۇ تىرىشچانلىق رېئال سىياسەتنىڭ سىنىقىغا دۇچ كەلدى: ياۋروپا رەھبەرلىرى بارغانسىز ئۆز يولىنى سىزىشقا باشلىدى. گېرمانىيە باش مىنىستىرى فرىدرىخ مېرز يىغىننىڭ ئېچىلىش نۇتقىدا «قائىدىگە ئاساسلانغان تەرتىپ ئەمدى مەۋجۇت ئەمەس» دەپ جاكارلىدى ۋە ياۋروپانى ئۆزىنىڭ «قەتئىي ئىرادىسىنى» تېپىشقا چاقىردى. ئۇرسۇلا فون دېر لېيېن بولسا ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئىقتىسادى ۋە دېموكراتىيەسىنى قوغداش ئۈچۈن «يېڭى ياۋروپا مۇستەقىللىقى» نى تەلەپ قىلدى. ياۋروپا ئىتتىپاقى تاشقى سىياسەت مەسئۇلى كاجا كاللاس بۇ جىددىي ۋەزىيەتتە «ياۋروپا بىخەتەرلىكىنىڭ بارلىق تەرەپلىرى» نى ئۆز ئىچىگە ئالغان يېڭى ئىستراتېگىيەنى كۆرسەتتى. ئېمانۇئېل ماكرون «ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيە» ئۈچۈن كۈچ چىقىرىۋاتقان بىر پەيتتە، بىر چاغلار رۇبىيونىڭ ئەخلاق كۈرىشىنىڭ مەركىزى بولغان ئۇيغۇر كىرىزىسى ئەتراپىدىكى سۈكۈت دىققەتنى تارتتى. بۇ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىق، جۈملىدىن «كىشىلىك ھوقۇق» مەسىلىسىنىڭ بارغانسىرى دۆلەت مەنپەئەتىنىڭ سوغۇق تەلىپى ئالدىدا ئىككىنچى ئورۇنغا چۈشۈپ قېلىۋاتقانلىقىدىن بېشارەت بەرمەكتە.
دۆلەت مەنپەئەتى: رۇبىيونىڭ مەدەنىيەت باغلانمىسى
ماركو رۇبىيونىڭ نۇتقى غەربنىڭ سوۋېت كوممۇنىزمى ئۈستىدىن غەلىبە قىلىشىغا تۈرتكە بولغان «ئورتاق مەقسەت» كە بەكرەك تاياندى. شۇنداقتىمۇ، ئۇنىڭ سۆزىدە كۈچلۈك بىر ئاگاھلاندۇرۇش بار ئىدى: «چېگراسىز» يەرشارىلىشىش دەۋرى ئاخىرلاشتى. رۇبىيو مىللىي دۆلەت كىملىكىنى پەقەت سودا-سېتىق بىلەنلا ئالماشتۇرۇشنىڭ بىر «خىيال» ئىكەنلىكىنى ۋە بۇنىڭ غەربكە قىممەتكە چۈشكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئۇ ئامېرىكا بىلەن ياۋروپانىڭ يىلتىزى 1776-يىلىدىن بۇرۇنلا بىرلىشىپ كەتكەنلىكىنى تەكىتلەپ، تىرامپ ھۆكۈمىتىنىڭ ئىتتىپاقداشلىققا سادىق ئىكەنلىكىنى، ئەمما بۇ ئىتتىپاقنىڭ يەرشارىلىشىش قائىدىلىرىگە ئەمەس، بەلكى دۆلەت مەنپەئەتى ئاساسىدا «قايتا قۇرۇلۇشى» كېرەكلىكىنى بىلدۈردى.
چوڭ بۇرۇلۇش: «ۋالىي» كارنىي ۋە ئەنگلىيە ئورتاق گەۋدىسىنىڭ ئوتتۇرا يولى
رۇبىيو مەدەنىيەت بىرلىكىنى تەكىتلەۋاتقان بىلەن، ئەمەلىيەتتە غەرب ئىتتىپاقداشلىرى تېخىمۇ پراگماتىك (ئەمەلىيەتچىل) بىر يولنى تاللىماقتا. ئامېرىكىنىڭ ئەڭ يېقىن ئىتتىپاقداشلىرى يېقىنقى ئايلاردا بېيجىڭ بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى مۇقىملاشتۇرۇشقا ۋە چوڭقۇرلاشتۇرۇشقا تىرىشتى. ئېمانۇئېل ماكرون ۋە ئەنگلىيە باش مىنىستىرى كېر ستارمېر خىتايدا زىيارەتتە بولدى. ئۇلارنىڭ سېپىگە كانادا باش مىنىستىرى مارك كارنىيمۇ قوشۇلدى ۋە شى جىنپىڭ بىلەن تارىخىي ئەھمىيەتكە ئىگە ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق كېلىشىمىگە ئىمزا قويدى.
كارنىينىڭ خىتاي ئېلېكترونلۇق ماشىنىلىرى (EV) ئۈچۈن كانادا مەھسۇلاتلىرىنىڭ تاموژنا بېجىنى تۆۋەنلىتىش كېلىشىمى ۋاشىنگتوندا غايەت زور غالجىرلىق قوزغىدى. پرېزىدېنت تىرامپ كانادا ماللىرىغا %100 تاموژنا بېجى قويىدىغانلىقى بىلەن تەھدىت سېلىپ، كانادانى ئامېرىكىنىڭ «51-شىتاتى»، كارنىينى بولسا «ۋالىي كارنىي» دەپ ئاتىدى. تىرامپ يەنە خىتاينىڭ كانادانى «تىرىك پىتلايدىغانلىقىنى» ئاگاھلاندۇردى. شۇنداقتىمۇ، كارنىي كانادانىڭ «دۇنيانىڭ ھازىرقى رېئاللىقىغا» قاراپ ئىش تۇتۇشى كېرەكلىكىنى ئېيتىپ بوش كەلمىدى.
رېئالىزم ۋە رېتورىكا: شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدىكى ئۆزگىرىش
مىيۇنخېن يىغىنىدىكى ئەڭ گەۋدىلىك ئۆزگىرىشلەردىن بىرى، رەھبەرلەر يېڭى تەرتىپ ۋە دۆلەت مەنپەئەتىنى تەكىتلەپ، كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىدىكى ئېھتىياتچان پوزىتسىيە بولدى. ئامېرىكا ئۇيغۇر مەسىلىدە كۈچلۈك ئەيىبلەش پوزىتسىيەسىدە بولۇپ كەلگەن؛ 2021-يىلى يانۋاردا ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتا «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» ئېلىپ بېرىۋاتقانلىقىنى رەسمىي بېكىتكەن ئىدى. ماركو رۇبىيونىڭ ئۆزى كېڭەش پالاتاسىدا بولغان مەزگىلدە «ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق سىياسىتى قانۇنى» ۋە «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» نىڭ ماقۇللىنىشىدا تۈرتكىلىك رول ئوينىغان ئاساسلىق شەخس ئىدى.
بىراق، يېقىنقى رۇبىيو-ۋاڭ يى ئۇچرىشىشىدا كىشىلىك ھوقۇق ئەمەس، بەلكى «گېئوپولىتىكىلىق رىقابەتنى باشقۇرۇش» ئالدىنقى ئورۇنغا ئۆتتى. ئىلگىرىكى شەرقىي تۈركىستان كىرىزىسىگە بولغان كۈچلۈك دىققەت، ئەمدىلىكتە ئىككى چوڭ دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەتنى تەڭشەش زۆرۈرىيىتى بىلەن تىنجىغاندەك قىلىدۇ. تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ قانۇنىي بېكىتمىلىرى يەنىلا كۈچكە ئىگە بولسىمۇ، لېكىن نۆۋەتتىكى دىپلوماتىك ئالدىنقى شەرت «قىزىل سىزىق» ۋە «مۇقىم يول» بەرپا قىلىشقا بۇرۇلدى.
بۇ بۇرۇلۇش بىر ئېچىنىشلىق سوئالنى ئوتتۇرىغا قويماقتا: شەرقىي تۈركىستاننىڭ تەقدىرى غەربنىڭ ئەخلاق كۈچىنىڭ تۈۋرۈكى بولۇشتىن قېلىپ، بارا-بارا «دۆلەت مەنپەئەتى» نىڭ قوشۇمچە تېمىسىغا ئايلىنىپ قالدىمۇ؟ ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئالىي دەرىجىلىك ئۇچرىشىشقا تەييارلىق قىلىۋاتقان بىر پەيتتە، بىر چاغلار لاۋۇلداپ تۇرغان ئەخلاقىي غەزەپ ئىستراتېگىيەلىك سۈكۈت باسقۇچىغا قەدەم قويدى. بۇ بولسا رايوندىكى كىشىلىك ھوقۇقنىڭ كەلگۈسىنى نازۇك بىر رېئالىزم تەڭپۇڭلۇقىغا تاشلاپ قويدى.
