ئارخىپ سۈرەت — بىر ئۇيغۇر ئايال مەكتەپ بالىلىرىنى ئېلىپ كېتىۋاتقان كۆرۈنۈش. ئۇلار خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭنىڭ خوتەندىكى «ئىتتىپاق يېڭى كەنتى»دە بىر تۈركۈم ئۇيغۇر مويسىپىتلار بىلەن قول تۇتۇشۇپ تۇرغان سۈرىتىنىڭ ئالدىدىن ئۆتمەكتە. 2018-يىلى 20-سېنتەبىر.

خىتاينىڭ تىل جەھەتتىكى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ھەرىكىتى داۋاملىق ئىلگىرىلىمەكتە.

2026-يىلى 21-فېۋرال، سوفى رىچاردسون، «دىپلومات» تورى

خىتاي ھۆكۈمىتى 21-فېۋرال خەلقئارالىق ئانا تىل كۈنىنى قانداق تەبرىكلەۋاتىدۇ؟ ئانا تىللارنى يوقىتىشنى قانۇنلاشتۇرۇش ئارقىلىق.

NPC Observer نىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا، 2025-يىلى دېكابىردا مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتى ئەسلىدە 2000-يىلى قوبۇل قىلىنغان «دۆلەت ئورتاق تىل-يېزىق قانۇنى» غا كىرگۈزۈلگەن تۈزىتىشلەرنى تەستىقلىغان. بۇ تۈزىتىشلەر يەرلىك مىللەتلەرنىڭ شۇ تىللارنى مەكتەپلەردە ئوقۇتۇش ۋاستىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىشىگە رۇخسەت قىلىدىغان بەلگىلىمىنى چىقىرىپ تاشلاپ، بۇنداق مائارىپنىڭ «ئەمدى زۆرۈر ئەمەسلىكىنى» ئاددىيلا بايان قىلغان.

موڭغۇل، تىبەت ۋە ئۇيغۇر تىلىدىكى ئوقۇتۇشنى خەنزۇ تىلى (ماندارىن) بىلەن ئالماشتۇرۇشتىن ئىبارەت كۆپ يىللىق يۈزلىنىش ئەمدى قانۇندا مۇقىملاشتۇرۇلدى. بۇ خەلقلەرنىڭ ئوقۇغۇچىلىرىغا ئەمدى ئانا تىلى پەقەت بىرلا مۇستەقىل دەرس سۈپىتىدە ئۆتۈلىدۇ؛ باشقا بارلىق دەرسلەر خەنزۇ تىلىدا ئۆتۈلىدۇ. مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى ياكى مۇناسىۋەتلىك ھۆكۈمەت ئورگانلىرىنىڭ بۇ مەسىلىدە زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى مىللەتلەر بىلەن مەسلىھەتلەشكەنلىكىگە ئائىت ھېچقانداق پاكىت يوق. گەرچە بۇ خەلقلەرنىڭ ئائىلىلىرى بەزىدە قوش تىللىق مائارىپنى قوللايدىغانلىقىنى بىلدۈرسىمۇ، ئەمما ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ ئانا تىلىنى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە چەتكە قاقىدىغان ئۇسۇلنى ناھايىتى ئاز قوللايدۇ.

مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ ئانا تىل مائارىپىنى «زۆرۈر ئەمەس» دەپ سەل قاراپ بېكىتىشى، دۆلەت ئىچىدىكى قانۇنلار، جۈملىدىن ئاساسىي قانۇننىڭ 4-ماددىسى ۋە مىللىي تېررىتورىيەلىك ئاپتونومىيە قانۇنى، شۇنداقلا مائارىپتىن باراۋەر بەھرىمەن بولۇشقا ئائىت خەلقئارا ئىنسان ھەقلىرى قانۇنلىرى بىلەن روشەن زىددىيەت شەكىللەندۈرىدۇ. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسىنىڭ باش سېكرېتارى شى جىنپىڭنىڭ ئوچۇق-ئاشكارە ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ئىستراتېگىيىسى يەرلىك خەلقلەرنى كەڭ كۆلەمدە خالىغانچە تۇتقۇن قىلىش ۋە غايىب قىلىشتىن تارتىپ، ئۇلارنىڭ ئېتىقادىنى جىنايەت دەپ بېكىتىشكىچە بولغان نۇرغۇن شەكىللەرنى ئالدى. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئەمەلدارلىرى بۇ سىياسەتلەرنىڭ بەزىلىرىنىڭ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىنلىكىدىن ئەندىشە قىلىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى.

تىل چەكلىمىسى ئالاھىدە زىيانلىق بولۇپ، ئۇ خەلقنىڭ ۋە كىملىكنىڭ كۆپ خىل تەرەپلىرىنى يوقىتىش ئارقىلىق، بۇ مىللەتلەرنىڭ ئۆزگىچە مەدەنىيىتىنى يوقىتىشنى نىشان قىلىدۇ. 2026-يىلى يانواردا بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئاز سانلىق مىللەتلەر ھوقۇقى بويىچە ئالاھىدە مەلۇماتچىسى ئېلان قىلغان دوكلاتتا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ تىللارنى يوقىتىش سىياسىتى «قىرغىنچىلىق» نىڭ بىر شەكلى سۈپىتىدە تىلغا ئېلىندى ۋە بۇنداق قىلمىشلارنىڭ «ئىرقىي قىرغىنچىلىق دەپ سۈپەتلىنىشى ھەمدە خەلقئارا جەمئىيەت تەرىپىدىن شۇنداق مۇئامىلە قىلىنىشى كېرەكلىكى» ئوتتۇرىغا قويۇلدى.

پۈتكۈل تىبەتتە، خورلايدىغان مۇستەملىكىچى ياتاقلىق مەكتەپلەر بالىلارنى ئانا تىلىدىن مەھرۇم قالدۇرماقتا، شۇ سەۋەبتىن بوۋا-مومىلار ئەمدى ئۇلار بىلەن بىۋاسىتە ئالاقە قىلالمايدۇ. ئۇيغۇرلار رايونلۇق دائىرىلەرنىڭ ئۆز مەدەنىيىتىنى ۋەيران قىلىش، جۈملىدىن ئۇيغۇر تىلىدىكى دەرسلىكلەرنى خىتاي تىلىدىكى دەرسلىكلەر بىلەن ئالماشتۇرۇش تىرىشچانلىقىغا دۇچ كەلمەكتە، بۇ بولسا شېئىرىيەت ۋە ئەدەبىياتتىن تارتىپ دىنىي تېكىستلەرگىچە بولغان بارلىق نەرسىلەرنى ئەۋلادتىن-ئەۋلادقا قالدۇرۇشنى، ھەتتا ئۇلارنىڭ قەدرىگە يېتىشنى تېخىمۇ قىيىنلاشتۇرماقتا. ئىچكى موڭغۇلدا، ئەمەلدارلار تىل ۋە ئوقۇتۇش پىلانىغا ئۆزگەرتىش كىرگۈزۈشكە باشلىغاندا نامايىشلار پارتلىدى؛ دائىرىلەر بۇنىڭغا نامايىشچىلارنى قولغا ئېلىش بىلەن جاۋاب قايتۇردى.

بۇ سىياسەتلەرنىڭ ئىنسانىي بەدىلى ئاللىقاچان ئايان بولدى. داڭلىق ئۇيغۇر ئالىمى ۋە شىنجاڭ فولكلور تەتقىقات مەركىزىنىڭ قۇرغۇچىسى راھىلە داۋۇت، 2017-يىلى دائىرىلەر تەرىپىدىن غايىب قىلىنغاندىن كېيىن، «بۆلگۈنچىلىك» جىنايىتى بىلەن مۇددەتسىز قاماق جازاسىنى ئۆتەۋاتىدۇ. شۇ يىلى، تىبەت تىلى پائالىيەتچىسى تاشى ۋاڭچۇق مەكتەپلەردە تىبەت تىلىدا ئوقۇتۇشنى كۆپەيتىشنى تەشەببۇس قىلغانلىقى ئۈچۈن بەش يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىندى. 2024-يىلى ئۆكتەبىردە، چىڭخەي ئۆلكىسىدىكى بىر جەمئىيەت خەۋپسىزلىك ئىدارىسى ئۇنى ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا تىل ھوقۇقىنى تەشەببۇس قىلغان سىنلارنى يوللىغانلىقى ئۈچۈن 15 كۈن تۇتۇپ تۇردى.

موڭغۇل ئۆكتىچى ھادا بىر يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت ئىلگىرى غايىب بولغان بولۇپ، ئەينى ۋاقىتتا ئۇنىڭ سالامەتلىك ئەھۋالىنىڭ ياخشى ئەمەسلىكى خەۋەر قىلىنغان ئىدى. موڭغۇل كىملىكى ۋە مەدەنىيىتىنىڭ يازغۇچىسى ۋە تەشەببۇسچىسى بولغان ھادا، موڭغۇل مەدەنىيىتىنى قوغداش ۋە تەشۋىق قىلىش ئۈچۈن 1995-يىلىدىن باشلاپ 15 يىل تۈرمىدە ياتقان ۋە قويۇپ بېرىلگەندىن كېيىن كېچە-كۈندۈز نازارەت قىلىشقا دۇچ كەلگەن.

دۇنيادىكى مائارىپ مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ تەتقىقاتى شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، بالىلار ئالدى بىلەن ئۆز ئانا تىلىدا ئۆگەنگەندە ئەڭ ياخشى ئۆگىنىدۇ. مائارىپ ھوقۇقى، جۈملىدىن مائارىپتىن باراۋەر بەھرىمەن بولۇش ھوقۇقىغا ئائىت خەلقئارا ئىنسان ھەقلىرى قانۇنى ئانا تىل مائارىپى ھوقۇقىنى قوغدايدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ «بالىلار ھوقۇقى ئەھدىنامىسى» ۋە «ھەر قانداق شەكىلدىكى ئىرقىي كەمسىتىشنى يوقىتىش خەلقئارا ئەھدىنامىسى» گە ئەزا دۆلەت بولۇپ، بۇلار بېيجىڭنى بۇ خەلقلەرنى يېتەرلىك ۋە ھەقىقىي قوش تىللىق مائارىپ بىلەن تەمىنلەشكە مەجبۇرلايدۇ.

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بالىلار ھوقۇقى كومىتېتى تەرىپىدىن ئەھدىنامىنىڭ ئىجرا قىلىنىش ئەھۋالىنى باھالاش ئۈچۈن تەكشۈرۈلۈش ۋاقتى ئۆتۈپ كەتتى، ئەمما بېيجىڭ كومىتېتنىڭ بۇ تېمىدىكى ئۆتمۈشتىكى تەۋسىيەلىرىگە كۆپىنچە سەل قارىدى. كومىتېتنىڭ خىزمەت بېسىمى ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ داۋاملىشىۋاتقان مەبلەغ كرىزىسى سەۋەبىدىن، تەكشۈرۈش تېخى بېكىتىلمىدى.

شۇنداقتىمۇ، بالىلار ھوقۇقى ئەھدىنامىسى (CRC) نى تەكشۈرۈش قولدىن بېرىپ قويماسلىق كېرەك بولغان بىر پۇرسەت بىلەن تەمىنلەيدۇ. مۇھاجىرلار ۋە تاپاۋەتسىز تەشكىلاتلار خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئانا تىل مائارىپى ھوقۇقىغا قانداق دەخلى-تەرۇز قىلغانلىقىنى پاش قىلىدىغان دوكلاتلارنى سۇنۇشى كېرەك. مۇناسىۋەتلىك ھۆكۈمەت مەسئۇللىرى جەريانلارنى كۆزىتىشى ھەمدە كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىدە بېيجىڭنى جاۋابكارلىققا تارتىش ۋە خىتاي سىرتىدىكى ئانا تىل مائارىپىنى قوللاشقا ياردەم بېرىش ئۈچۈن كونكرېت تەدبىرلەرنى قوللىنىشقا تەييارلىق قىلىشى كېرەك.

خەلقئارا ئانا تىل كۈنى بېيجىڭنىڭ قانۇن چىقىرىش ئورگىنى ئەمدىلا ئىنكار قىلغان نەرسىنى: تىل ۋە مەدەنىيەتنىڭ كۆپ خىللىقىنى تەستىقلاش ئۈچۈن مەۋجۇتتۇر. مەسىلە شۇكى، دۇنيانىڭ قالغان قىسمى بۇ توغرىسىدا نېمە قىلىشنى خالايدۇ.

سوفى رىچاردسون (Sophie Richardson)، خىتاي كىشىلىك ھوقۇق قوغدىغۇچىلىرى تەشكىلاتىنىڭ بىرلىكتە ئىجرائىيە مۇدىرى.