ۋاشىنگتون [ئامېرىكا]، 22-فېۋرال (ANI): ھەر يىلى 21-فېۋرال كۈنى UNESCO تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان «خەلقئارا ئانا تىل كۈنى» مۇناسىۋىتى بىلەن، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارغا تەسىر كۆرسىتىۋاتقان مائارىپ سىياسەتلىرىگە بولغان ئەندىشىلەرنىڭ كۈچىيىشىگە ئەگىشىپ، تىل كۆپ خىللىقى ھەققىدىكى مۇنازىرىلەر يېڭىدىن جىددىيلەشتى.
X تورىدا ھەمبەھرىلەنگەن بىر سىندا، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئاھالىلەر، جۈملىدىن بىر ئوقۇغۇچى، ئۆزلىرىنىڭ بارغانسېرى پەقەت خىتاي تىلىدىلا ئوقۇتۇلىدىغان مائارىپ سىستېمىسىغا ئورۇنلاشتۇرۇلۇۋاتقانلىقىنى، بۇ يەرلەردە ئانا تىلدا ئوقۇتۇشنىڭ كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئازايتىلغانلىقىنى ياكى پۈتۈنلەي ئەمەلدىن قالدۇرۇلغانلىقىنى بايان قىلدى. بۇ تەدبىرلەر ئۇيغۇر تىلىنىڭ رەسمىي مائارىپ سىستېمىسىدىن سىستېمىلىق ھالدا چەتكە قېقىلغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.
بىر ئوقۇغۇچى: «ئانا تىل ھەمىشە مەدەنىيەت، تارىخ ۋە كوللېكتىپ ئەسلىمىلەرنى يەتكۈزۈشنىڭ ئاساسلىق ۋاسىتىسى بولۇپ كەلگەن. دۇنيادىكى نۇرغۇن جامائەتلەر ئۈچۈن، ئۆز ئانا تىلىدا ئۆگىنىش كىملىك ۋە تەۋەلىك تۇيغۇسىنىڭ ئاساسى دەپ قارىلىدۇ» دېدى.
«ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى كۆزىتىش» (Genocide Watch) تەشكىلاتىنىڭ بىلدۈرۈشىچە، خىتاي كومپارتىيەسى (خ ك پ) ئۇيغۇرلارنى سىستېمىلىق ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ھەرىكىتىنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقان بولۇپ، ئۇلارنىڭ مەدەنىيىتى، تىلى ۋە دىنىي ئەنئەنىلىرىنىڭ ئورنىغا خىتاي مەدەنىيىتى ۋە كوممۇنىست ئىدېئولوگىيەسىنى دەسسەتمەكتە. ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي ئاپپاراتلىرى ۋەيران قىلىنىپ، ئۇنىڭ ئورنىغا خ ك پ كونتروللۇقىدىكى قۇرۇلمىلار ئالماشتۇرۇلۇپ، بۇ جامائەتنىڭ كىملىكى ۋە ئاپتونومىيەسى يىمىرىلمەكتە.
ماقالىدە دېيىلىشىچە، 1990-يىللاردىن بۇيان، «غەربىي شىمالنى كەڭ كۆلەمدە ئېچىش پىلانى» بويىچە مىليونلىغان خىتاي كۆچمەن شىنجاڭغا كۆچۈرۈلگەن بولۇپ، بۇ ئۇيغۇر نوپۇسىغا بولغان نوپۇس ۋە مەدەنىيەت بېسىمىنى كۈچەيتىۋەتكەن. خ ك پ يۈز مىڭلىغان، بەلكىم مىليونلىغان ئۇيغۇرنى «قايتا تەربىيەلەش» دەپ ئاتالغان مەركەزلەرگە قامىغان، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۆكتىچىلەرنى باستۇرۇش ئۈچۈن ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆيلىرىگە خىتاي نازارەتچىلەر مەجبۇرىي ئورۇنلاشتۇرۇلغان. «ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى كۆزىتىش» تەشكىلاتىغا ئاساسلانغاندا، ئەمەلدارلار بۇ تەدبىرلەرنى «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» ھەرىكىتى دەپ ئاقلىماقتا، ئەمما دەلىل-ئىسپاتلار ئۇلارنىڭ ئۇيغۇرلارنى بىر مىللىي ۋە دىنىي گۇرۇپپا سۈپىتىدە نىشان قىلغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
«ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى كۆزىتىش» تەشكىلاتىنىڭ خەۋىرىگە ئاساسلانغاندا، بۇ باستۇرۇشنىڭ چوڭقۇر تارىخىي يىلتىزى بار. 1997-يىلى، ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى بايراملىرىنىڭ چەكلىنىشى نارازىلىق نامايىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان ۋە بۇ نامايىشلار زوراۋانلىق بىلەن باستۇرۇلۇپ، 200 دىن ئارتۇق ئادەمنىڭ ئۆلۈشى ۋە كەڭ كۆلەملىك قولغا ئېلىشلارنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. 2009-يىلى ئۈرۈمچىدىكى مىللىي توقۇنۇشلار ۋەزىيەتنى تېخىمۇ كەسكىنلەشتۈرۈپ، كەم دېگەندە 200 ئادەمنىڭ ئۆلۈشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان.
بۈگۈنكى كۈندە، شىنجاڭ دۇنيادىكى ئەڭ قاتتىق نازارەت قىلىنىدىغان رايونلارنىڭ بىرى. ئۇيغۇرلار سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلىرى، بىئومېترىك سانلىق مەلۇمات توپلاش ۋە ھەممە يەرنى قاپلىغان «قولايلىق ساقچى پونكىتلىرى» ئارقىلىق نازارەت قىلىنىدۇ، بۇ پونكىتلار ھەرىكەتنى كونترول قىلىدۇ ۋە خ ك پ نىڭ سىياسەتلىرىنى ئىجرا قىلىدۇ. ماقالىدە يەنە دېيىلىشىچە، 2017-يىلدىن بۇيان، تەخمىنەن 800 مىڭدىن 2 مىليونغىچە ئۇيغۇر كەڭ كۆلەملىك تۇتۇپ تۇرۇش ئورۇنلىرىغا قامالغان بولۇپ، ئۇ يەردە ئۇلار مەجبۇرىي سىياسىي تەشۋىقات، جىسمانىي خورلۇق، جىنسىي زوراۋانلىق ۋە سىستېمىلىق مەدەنىيەت يوقىتىشقا دۇچ كەلگەن. بۇ مەركەزلەردە ئۇيغۇر تىلى چەكلەنگەن، تۇتقۇنلار ئىسلام دىنىدىن ۋاز كېچىشكە مەجبۇرلانغان. نۇرغۇنلىغان مەسچىتلەر چېقىپ تاشلىنىپ، دىنىي پائالىيەت ۋە ئەركىنلىك تېخىمۇ چەكلەنگەن.
– ANI ئىشەنچلىك مەنبە
