تايلاند 40 نەپەر ئۇيغۇر ئەرنى خىتايغا قايتۇرۇپ بەرگەنلىكىگە بىر يىل بولغان بىر پەيتتە، ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش ئەندىشىسى كۈچىيىۋاتقان بىر شارائىتتا، ئۇلارنىڭ تەقدىرىنىڭ يەنىلا نامەلۇم ئىكەنلىكىدىن ئاگاھلاندۇردى.
مەنبە: Sri Lanka Guardian ۋاقتى: 2026-يىلى 27-فېۋرال
تايلاند دائىرىلىرى تەرىپىدىن 40 نەپەر ئۇيغۇر مۇسۇلمان ئەر مەجبۇرىي خىتايغا قايتۇرۇلغىلى بىر يىل بولغان بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ تەقدىرى سىرلىق پەردە ئاستىدا قېلىپ، ئاسىيادىن ھالقىغان ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق ئەندىشىسىنى قوزغىدى. ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى پەيشەنبە كۈنى بۇ كىشىلەرنىڭ ئىز-دېرىكى، سالامەتلىكى، ھەتتا ھايات ياكى ئەمەسلىكى ھەققىدە ئىشەنچلىك ئۇچۇرلارنىڭ يوقلۇقىدىن چوڭقۇر ئەندىشە قىلىۋاتقانلىقىنى بىلدۈردى. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، بۇ يوقىلىشلار خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ مىللىي ۋە دىنىي ئاز سانلىقلارنى ھەمدە ئۆكتىچى شەخسلەرنى نىشان قىلغان «چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش» ئەندىزىسىنىڭ بىر قىسمىدۇر.
2025-يىلى 27-فېۋرالدا، تايلاند بېيجىڭنىڭ قاتتىق بېسىمى ئاستىدا بۇ كىشىلەرنى خىتايغا دەپورت قىلغان. ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى بۇ قايتۇرۇۋېتىشنىڭ خەلقئارادىكى تۈپ پىرىنسىپ بولغان «قايتۇرۇۋەتمەسلىك» (non-refoulement) قائىدىسىگە خىلاپ ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى؛ بۇ قائىدە شەخسلەرنى قىيىن-قىستاق ياكى باشقا ئېغىر زىيانكەشلىككە ئۇچراش خەۋپى بولغان دۆلەتلەرگە قايتۇرۇشنى چەكلەيدۇ. مەجبۇرىي قايتۇرۇلۇشتىن بۇرۇن، بۇ كىشىلەر بانكوكدىكى سۇئەن پۇلۇ (Suan Phlu) كۆچمەنلەرنى تۇتۇپ تۇرۇش مەركىزىدە ئون يىلدىن ئارتۇق ناچار ۋە ئۆلچەمسىز شارائىتتا تۇتۇپ تۇرۇلغان بولۇپ، تاشقى دۇنيا بىلەن بولغان ئالاقىسى ئۈزۈپ تاشلانغانىدى. ئۇلارنىڭ ئائىلىسى، ئادۋوكاتلىرى ياكى سىرتقى كۆزەتچىلەر بىلەن ھېچقانداق ئالاقىسى بولمىغانلىقتىن، ئۇلار خورلىنىشقا ئىنتايىن ئاسان ئۇچرايدىغان ھالەتتە ئىدى.
مۇتەخەسسىسلەر مۇنداق دېدى: «بۇ كىشىلەرنىڭ تەقدىرى ۋە ئىز-دېرىكى ھەققىدە ئىشەنچلىك، ئەتراپلىق ۋە مۇستەقىل دەلىللەنگەن ئۇچۇرلارنىڭ كەمچىل بولۇشى كىشىنى قاتتىق ئەندىشىگە سالىدۇ». ئائىلىلىرى دائىرىلەردىن ھېچقانداق خەۋەر ئالمىغان، قامالغان ئورنى ھەققىدە جەزملەشتۈرۈش يوق، ھەتتا يېقىنلىرىنىڭ ھايات ياكى ئەمەسلىكى ھەققىدىمۇ ھېچقانداق بېشارەت يوق. بۇ جىمجىتلىق ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنى ئازابلىق ئېنىقسىزلىق ئىچىدە قالدۇرغان بولۇپ، ئۇلار بىر يىل بۇرۇن غايىب بولغان بۇ كىشىلەرنىڭ ئەڭ ئاددىي ئەھۋالىنى جەزملەشتۈرەلمەيۋاتىدۇ.
مۇتەخەسسىسلەرنىڭ تەكىتلىشىچە، تايلاندتىن مەجبۇرىي قايتۇرۇش ھەرىكىتى ب د ت ئورگانلىرى، خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق مېخانىزمى، تايلاند دۆلەتلىك كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتى ۋە پۇقرالار جەمئىيىتى تەشكىلاتلىرىنىڭ قايتا-قايتا چاقىرىق قىلىشىغا قارىماي يۈز بەرگەن. ئۇلار: «مەجبۇرىي قايتۇرۇش ۋە چېگرا ھالقىغان باستۇرۇشنىڭ خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق قانۇنىي مەجبۇرىيەتلىرىگە، شۇنداقلا ئىنسانپەرۋەرلىك ۋە ئىنسانىي قەدىر-قىممەتنىڭ تۈپ قىممەت قارىشىغا ئوچۇق-ئاشكارا خىلاپلىق قىلىنغان ھالدا داۋاملىق ۋە توختىماي ئىشلىتىلىشى بىزنى ھەيران قالدۇرماقتا» دەپ بايان قىلدى.
خىتاينىڭ ئادۋوكاتلار بىلەن ئالاقىلىشىشقا ۋاقتىدا ۋە مەخپىي رۇخسەت قىلىشنى رەت قىلىشى كىرىزىسنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرۇۋەتتى. خەۋەرلەرگە قارىغاندا، دۆلەت ئىچىدىكى نۇرغۇن مەھبۇسلارنىڭ قانۇنىي زىيارەتلىرى ئايلارچە، ھەتتا يىللارچە رەت قىلىنغان بولۇپ، بۇ ھەمىشە كەڭ دائىرىلىك «دۆلەت بىخەتەرلىكى» باھانىسى بىلەن ئاقلىنىدۇ. ئۇچۇر ئېلىشقا ئۇرۇنغان ئائىلىلەر بىردەك بولمىغان ياكى ئادەمنى قايمۇقتۇرىدىغان جاۋابلارغا دۇچ كېلىپ، يېقىنلىرىنىڭ ئەھۋالى ياكى ئورنىنى دەلىللەشكە ئامالسىز قالماقتا.
كۆپلىگەن ئىشەنچلىك دوكلاتلار ۋە ھايات قالغان گۇۋاھچىلارنىڭ سۆزىگە قارىغاندا، خىتاي دائىرىلىرى مەھبۇسلارنىلا ئەمەس، بەلكى ئۇلارنىڭ تۇغقانلىرى ۋە يەرلىك مەھەللىلەرنىمۇ سىستېمىلىق نازارەت قىلىدۇ. ھەرىكەت، ئالاقە ۋە ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلەر يېقىندىن ئىز قوغلىنىپ، ھەممە يەرنى قاپلىغان قورقۇنچ كەيپىياتى يارىتىلغان. يوشۇرۇن ئاقىۋەتلەردىن خەۋەردار ئائىلىلەر كۆپىنچە ئۇچۇر ئىزدەش ياكى ئاشكارا سۆزلەشتىن ساقلىنىدىغان بولۇپ، بۇ ئۇلارنىڭ يېتىم قېلىشى ۋە ئازابىنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇۋېتىدۇ.
مۇتەخەسسىسلەر ئاگاھلاندۇرۇپ مۇنداق دېدى: «بۇ خىل ھەممە يەرنى قاپلىغان نازارەت ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىنىڭ تەكشۈرۈشسىز يۈز بېرىشىگە شارائىت ھازىرلاپ بېرىدۇ. قانۇنىي يولنى توسۇش بىلەن بىرگە ئائىلىلەرنى تەھدىت سېلىپ جىمىقتۇرۇش ھەقىقىي جاۋابكارلىقنى سۈرۈشتۈرۈشكە توسقۇنلۇق قىلىدۇ ۋە ئازابنى داۋاملاشتۇرىدۇ. جىمجىتلىق ئىچىدە ئادالەتنى ئىزدەپ بولمايدۇ».
ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى خىتاينى مۇستەقىل كۆزەتچىلەرنىڭ تولۇق ۋە خۇسۇسىي زىيارەت قىلىشىغا رۇخسەت قىلىش ئارقىلىق، قايتۇرۇلغان 40 ئۇيغۇرنىڭ بىخەتەرلىكى ۋە ساغلاملىقىغا كاپالەتلىك قىلىشقا چاقىردى. ئۇلار يەنە ھۆكۈمەتنى ئائىلىلەر ۋە يەرلىك مەھەللىلەرنى قورقۇتۇش ۋە تەھدىتتىن قوغداشقا ئۈندەپ، بۇنداق دېلولارنى بىر تەرەپ قىلىشتا ئوچۇق-ئاشكارىلىق ۋە جاۋابكارلىقنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلىدى.
تايلاند ۋە باشقا دۆلەتلەرمۇ تەنقىد نىشانىغا ئېلىندى. مۇتەخەسسىسلەر دۇنيادىكى ھەرقايسى ھۆكۈمەتلەرنى ئۇيغۇرلارنى مەجبۇرىي خىتايغا قايتۇرۇش قىلمىشىنى توختىتىشقا ۋە خەلقئارالىق قايتۇرۇۋەتمەسلىك (refoulement) كاپالىتىنى كۈچەيتىشكە چاقىردى. ئۇلار تېخىمۇ كۆپ زىيانكەشلىكنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە چېگرا ھالقىغان باستۇرۇشنى سادىر قىلغۇچىلارنى جاۋابكارلىققا تارتىش ئۈچۈن كوللېكتىپ ھەرىكەتنىڭ زۆرۈرلۈكىنى تەكىتلىدى.
https://slguardian.org/chinas-silence-sparks-global-alarm-over-missing-uyghurs/
