جەنۋە [شىۋېتسارىيە]، 2-مارت (ANI):

ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارلىقى  (OHCHR) بىر يىل ئىلگىرى تايلاند دائىرىلىرى تەرىپىدىن مەجبۇرىي ھالدا خىتايغا قايتۇرۇلغان 40 نەپەر ئۇيغۇر مۇسۇلمان ئەرنىڭ تەقدىرى ۋە ئىز-دېرىكىدىن قاتتىق ئەندىشە قىلىۋاتقانلىقىنى بىلدۈرۈپ، ئۇلارنىڭ غايىب بولۇشىنىڭ مىللىي ۋە دىنىي ئاز سانلىقلارنى نىشان قىلغان تېخىمۇ كەڭ كۆلەملىك دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش ئەندىزىسىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇردى.

بۈگۈن ئېلان قىلىنغان ئاخبارات باياناتىدا، ب د ت مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ ئېيتىشىچە، بۇ كىشىلەر 2025-يىلى 27-فېۋرال خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ كۈچلۈك بېسىمى ئاستىدا ھەمدە خەلقئارا ئادەت قانۇنىدىكى «قايتۇرۇپ بەرمەسلىك» (non-refoulement) پىرىنسىپىدا تەلەپ قىلىنغان كاپالەتلەرسىزلا مەجبۇرىي قايتۇرۇپ بېرىلگەن.

مۇتەخەسسىسلەر بۇ مەجبۇرىي قايتۇرۇپ بېرىشنىڭ بۇ كىشىلەرنى مەجبۇرىي غايىب قىلىش، قىيناش ۋە ئۆز بېشىمچىلىق بىلەن ھاياتىدىن مەھرۇم قىلىش قاتارلىق ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى خەۋپىگە دۇچار قىلغانلىقىنى تەكىتلىدى.

ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارلىقىنىڭ دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، بۇ 40 ئۇيغۇر ئەر قايتۇرۇلۇشتىن بۇرۇن باڭكوكتىكى سۇئان فلۇ كۆچمەنلەرنى تۇتۇپ تۇرۇش مەركىزىدە ئون يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت سىرتقى دۇنيا بىلەن ئالاقىسى ئۈزۈپ قويۇلغان ھالەتتە تۇتۇپ تۇرۇلغان.

خەۋەرلەرگە قارىغاندا، ئۇلار ناچار شارائىتتا تۇتۇپ تۇرۇلغان بولۇپ، ئائىلە-تاۋابىئاتلىرى، ئادۋوكاتلىرى ياكى سىرتقى دۇنيا بىلەن ئالاقە قىلىشى رەت قىلىنغان.

ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارلىقى دوكلاتىدا نەقىل قىلىنىشىچە، ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى مۇنداق دېگەن: «بۇ غايىب بولۇش ۋەقەلىرى مىللىي ۋە دىنىي ئاز سانلىقلارنى، شۇنداقلا خىتاي ھۆكۈمىتىنى تەنقىد قىلىدۇ دەپ قارالغان شەخسلەرنى نىشان قىلغان تېخىمۇ كەڭ كۆلەملىك دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش ئەندىزىسىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ».

مۇتەخەسسىسلەر خىتاينىڭ رەسمىي ئىنكاسىغا قارىماي، بۇ كىشىلەرنىڭ تەقدىرى ۋە ئىز-دېرىكى ھەققىدە ئىشەنچلىك، ئەتراپلىق ۋە مۇستەقىل دەلىللەنگەن ئۇچۇرلارنىڭ يەنىلا كەمچىل ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى.

باياناتتا مۇنداق دېيىلدى: «ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىغا ھېچقانداق ئۇچۇر بېرىلمىدى، تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقان ئورنى ياكى ئىز-دېرىكى مۇئەييەنلەشتۈرۈلمىدى، ھەتتا يېقىنلىرىنىڭ ھايات ياكى ئەمەسلىكى ھەققىدىمۇ ھېچقانداق مەلۇمات بېرىلمىدى».

ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارلىقى يەنە شۇنى كۆرسەتتىكى، بۇ مەجبۇرىي قايتۇرۇش ب د ت، خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق مېخانىزملىرى، تايلاند دۆلەتلىك كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتى ۋە بىر قانچە پۇقرالار جەمئىيىتى تەشكىلاتلىرىنىڭ جىددىي ۋە قايتا-قايتا مۇراجىئەت قىلىشىغا قارىماي ئېلىپ بېرىلغان.

مۇتەخەسسىسلەر مۇنداق دېدى: «بىز جىددىي ۋە قايتا-قايتا قىلىنغان مۇراجىئەتلەرگە قارىماي، تايلاندتىن مەجبۇرىي قايتۇرۇپ بېرىلگەنلىكىدىن قاتتىق ئۈمىدسىزلەندۇق». ئۇلار يەنە مەجبۇرىي قايتۇرۇش ۋە دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇشنى ئىزچىل قوللىنىشنىڭ خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق قانۇنى مەجبۇرىيەتلىرى، شۇنداقلا ئىنسانىيەتنىڭ نېگىزلىك قىممەت قارىشى ۋە ئىنسان ئىززەت-ھۆرمىتىگە قىلىنغان ئاشكارا خىلاپلىق ئىكەنلىكىنى قوشۇمچە قىلدى.

ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى يەنە خىتاينىڭ تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقانلارنىڭ ئادۋوكات بىلەن مەخپىي ۋە ۋاقتىدا كۆرۈشۈشىنى داۋاملىق رەت قىلىۋاتقانلىقىنى ئەيىبلىدى.

ئۇلارنىڭ كۆزىتىشىچە، مەزكۇر دۆلەتتە نۇرغۇنلىغان تۇتقۇنلار كەڭ مەنىدىكى «دۆلەت بىخەتەرلىكى» باھانىسى بىلەن ئايلار، ھەتتا يىللاپ قانۇنىي ياردەم ئۈچۈن كۆرۈشۈشتىن مەھرۇم قالدۇرۇلغان.

ئائىلە-تاۋابىئاتلارغا كۆپىنچە ھاللاردا بىر-بىرىگە زىت ياكى قايمۇقتۇرغۇچى ئۇچۇرلار بېرىلىدىغان بولۇپ، بۇ ئۇلارنىڭ تۇغقانلىرىنىڭ ئەھۋالى ياكى ئىز-دېرىكىنى دەلىللىشىنى مۇمكىن بولمايدىغان ھالەتكە كەلتۈرگەن.

ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارلىقى ئىشەنچلىك دوكلاتلار ۋە قۇربانلارنىڭ گۇۋاھلىق سۆزلىرىنى نەقىل كەلتۈرۈپ، خىتاي دائىرىلىرىنىڭ تۇتقۇنلارنىڭ تۇغقانلىرى ۋە تېخىمۇ كەڭ مەھەللىلەرنى سىستېمىلىق ھالدا قاتتىق نازارەت قىلىپ، ئۇلارنىڭ ھەرىكىتى، ئالاقىسى ۋە ئىجتىمائىي باردى-كەلدىلىرىنى كۆزىتىدىغانلىقىنى گەۋدىلەندۈردى.

مۇتەخەسسىسلەر ئاگاھلاندۇرۇپ، بۇ خىل ھەر تەرەپلىمە نازارەتنىڭ قورقۇنچ كەيپىياتىنى يارىتىدىغانلىقىنى، بۇنىڭ بىلەن ئائىلىلەرنىڭ قورقۇتۇلۇپ، ئۇچۇر ئىزدەشكە ياكى ئۆز دېلولىرى توغرىسىدا ئاشكارا سۆزلەشكە جۈرئەت قىلالمايدىغانلىقىنى كۆرسەتتى.

مۇتەخەسسىسلەر مۇنداق دەپ ئاگاھلاندۇردى: «قانۇنىي ياردەمگە ئېرىشىشنى رەت قىلىش بىلەن بىللە، ئائىلىلەرنى قورقۇتۇپ سۈكۈت قىلدۇرۇش، ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىنىڭ تىزگىنسىز يامرىشىغا شارائىت يارىتىپ بېرىدۇ».

«تۇغقانلىرىنى سۈكۈت قىلدۇرۇش ئۇلارنىڭ ئازابىنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇپلا قالماستىن، بەلكى ھەقىقىي جاۋابكارلىقنى سۈرۈشتۈرۈشكە توسقۇنلۇق قىلىدۇ. ئادالەتنى سۈكۈت ئىچىدە قوغلاشقىلى بولمايدۇ.»

ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارلىقى خىتاينى مۇستەقىل كۆزەتكۈچىلەرنىڭ توسالغۇسىز ۋە مەخپىي ھالدا زىيارەت قىلىشىغا رۇخسەت قىلىش ئارقىلىق خىتايغا قايتۇرۇلغان 40 ئۇيغۇرنىڭ بىخەتەرلىكى ۋە ساغلاملىقىغا كاپالەتلىك قىلىشقا، شۇنداقلا ئائىلىلەر ۋە يەرلىك ئاھالىنى قورقۇنچ ۋە مۈجمەللىك ئىچىدە قالدۇرماسلىققا چاقىردى.

مۇتەخەسسىسلەر يەنە تايلاند ۋە باشقا دۆلەتلەرنى ئۇيغۇرلارنى خىتايغا مەجبۇرىي قايتۇرۇشنى توختىتىشقا چاقىردى ھەمدە خەلقئارا جەمئىيەتكە مۇراجىئەت قىلىپ، قايتۇرۇپ بەرمەسلىك كاپالىتىنى كۈچەيتىشكە ۋە دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش قىلمىشلىرىنىڭ جاۋابكارلىقىنى سۈرۈشتۈرۈشكە كاپالەتلىك قىلىشنى تەلەپ قىلدى. (ANI)