بېيجىڭ، 7-مارت (IANS) - شەنبە كۈنى ئېلان قىلىنغان بىر دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا رامىزان ئېيىدا ئېلىپ بېرىلغان باستۇرۇشلىرىنىڭ تونۇش، ئەمما كىشىنى چۆچۈتىدىغان دەرىجىدە كۆپەيگەنلىكى، خوتەن ۋىلايىتىنىڭ ئۆزىدىلا شەخسىي روزا تۇتۇش ۋە يىغىلىش قاتارلىق «قانۇنسىز دىنىي پائالىيەتلەر» سەۋەبلىك 500 دىن ئارتۇق ئۇيغۇرنىڭ تۇتقۇن قىلىنغانلىقى مەلۇم بولغان.
دوكلاتتا يەنە مەسچىتلەر ئەتراپىدىكى تەكشۈرۈش پونكىتلىرىنىڭ كۆپەيتىلگەنلىكى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئاھالىلەرنىڭ «ھالال يېمەكلىك ياكى دىنىي تېكىستلەر» ئۈچۈن قالايمىقان ئاختۇرۇلۇپ، ئۈزلۈكسىز قورقۇنچ ۋەھىمىسى يارىتىلغانلىقى قوشۇپ قويۇلغان.
«ئىمپاكت خەلقئارا» (Impact International) نىڭ دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، «مۇقەددەس ئايدىكى قورشاۋ» رامىزاننىڭ روھىي ئەھمىيىتىنى قورالغا ئايلاندۇرغان بولۇپ، خىتاي دائىرىلىرى تەرىپىدىن «ئويلىنىش ۋە نەپسىنى تىيىش» جازالىنىدىغان قىلمىش سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلىنغان.
دوكلاتتا مۇنداق دېيىلگەن: «خىتاينىڭ مۇقەددەس ئايدىكى قورشاۋىدا ئۇيغۇرلارنىڭ تۇتقۇن قىلىنىشىغا قارىتا يەرشارى مىقياسىدا سىگنال كۈچەيدى. رامىزان مەزگىلىدە خىتاينىڭ شىنجاڭ رايونىدىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قىلىنغان باستۇرۇشلارنىڭ كۈچىيىشى كەڭ كۆلەمدە خەلقئارانىڭ دىققىتىنى تارتتى ھەمدە دىنىي بېسىم ۋە كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىش ئەندىزىسىنى گەۋدىلەندۈردى».
دوكلاتتا يەنە مۇنداق دېيىلگەن: «تېخىمۇ كەڭ دۆلەت سىياسىتىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە ئىجرا قىلىنىۋاتقان بۇ تەدبىرلەر، بۇ مۇقەددەس ئاينى نازارەت قىلىش ۋە زورلاش كۈچەيتىلگەن بىر مەزگىلگە ئايلاندۇرۇپ، كەڭ كۆلەملىك كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ھەققىدە تەخىرسىز سوئاللارنى پەيدا قىلدى. كىشىلىك ھوقۇقنى تەشەببۇس قىلغۇچى گۇرۇپپىلارنىڭ دوكلاتلىرىدا ئاساسىي دىنىي پائالىيەتلەر ئۈچۈن مىڭلىغان كىشىنىڭ تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقانلىقى تەپسىلىي بايان قىلىنغان بولۇپ، بۇ بېيجىڭنىڭ ئۇيغۇر جەمئىيىتىگە تۇتقان پوزىتسىيەسىنىڭ سىستېمىلىق خاراكتېرىنى گەۋدىلەندۈرىدۇ».
دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، 2017-يىلىدىن بۇيان خىتاينىڭ شىنجاڭدىكى سىياسىتى كەڭ كۆلەملىك يىغىۋېلىش لاگېرلىرى قۇرۇشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، مۆلچەرلىنىشىچە بىر مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇر ۋە باشقا مۇسۇلمان ئاز سانلىق مىللەتلەر رەسمىي ھالدا «كەسپىي تەربىيەلەش مەركىزى» دەپ ئاتالغان ئورۇنلاردا تۇتۇپ تۇرۇلماقتا.
ئۇنىڭدا مۇنداق تەپسىلىي بايان قىلىنغان: «بۇ لاگېرلار رايوندىكى پات-پات يۈز بەرگەن زوراۋانلىقلارغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن قۇرۇلغان دەپ كۆرسىتىلسىمۇ، ئەمما تەنقىدچىلەر بۇلارنىڭ بىخەتەرلىك ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى مەدەنىيەت جەھەتتە ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش قورالى سۈپىتىدە خىزمەت قىلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. دۆلەت سىياسىتى يۈز تونۇش، سۈنئىي ئىدراك (AI) ئارقىلىق نازارەت قىلىش ۋە ساقچى تەكشۈرۈش پونكىتلىرى ئارقىلىق ئۇيغۇر نوپۇسىنىڭ يۈزدىن 80 پىرسەنتىنى قاپلايدىغان ئومۇميۈزلۈك كۆزىتىش سىستېمىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان دەرىجىدە كېڭەيتىلگەن».
دوكلاتتا دېيىلىشىچە، رامىزانغا ئوخشاش دىنىي پائالىيەتلەر مەزگىلىدە، خىتاي دائىرىلىرى روزا تۇتۇشنى چەكلەش، ناماز ئوقۇش بۇيۇملىرىنى مۇسادىرە قىلىش ۋە مەسچىتلەرنى نازارەت قىلىش ئۈچۈن ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان (دىرون) ئىشلىتىش ئارقىلىق چەكلىمىلەرنى كۈچەيتىدىكەن.
دوكلاتتا مۇنداق تىلغا ئېلىنغان: «بۇ خىل كۈچەيتىش بېيجىڭ ئەسەبىيلىك دەپ تەسۋىرلىگەن نەرسىنى تىزگىنلەشنى مەقسەت قىلغان ئۇزۇن مۇددەتلىك دۆلەت سىياسىتى بىلەن ماس كېلىدۇ، گەرچە مۇستەقىل ئانالىزلار ئۇنىڭ ئىسلامىي ئادەتلەرنى يوقىتىش نىيىتىدە ئىكەنلىكىنى ئاشكارىلىسىمۇ. 2026-يىلىغا كەلگەندە، كونترول قىلىش ئۇل ئەسلىھەلىرى باشقا مەقسەتتە ئىشلىتىلگەن ياكى چېقىۋېتىلگەن دىنىي سورۇنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، سىياسەت يولغا قويۇلغاندىن بۇيان تەخمىنەن 16 مىڭ مەسچىت بۇنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان، بۇ ئۇيغۇرلارنىڭ بىناكارلىق ۋە روھىي مىراسلىرىغا قىلىنغان ئېغىر ھۇجۇمغا ۋەكىللىك قىلىدۇ».
دوكلاتتا خىتاي دائىرىلىرىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قىلىۋاتقان باستۇرۇشىنىڭ كۈچىيىۋاتقانلىقى گەۋدىلەندۈرۈلۈپ يەنە مۇنداق دېيىلگەن: «بۇ ھەرىكەتلەر يەككە ھالدا يۈز بەرمەيدۇ، بەلكى كۆپ يىللىق ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشى، جۈملىدىن دىنىي كىيىم-كېچەك ياكى ھەرىكەتلەرنى بەلگىلەيدىغان سۈنئىي ئەقىل (AI) سىستېمىسى ئۈستىگە قۇرۇلغان. بۇنىڭ نەتىجىسى بولسا، قورشاۋدىكى بىر جەمئىيەت بولۇپ، ھەتتا ئۈنسىز دۇئا قىلىشمۇ قولغا ئېلىنىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ، بۇ دىنىي ئىپادىلەشنى ئىتتىپاقلىققا تەھدىت دەپ قارايدىغانلا دۆلەت سىياسىتىنى گەۋدىلەندۈرىدۇ. كىشىلىك ھوقۇق تەشەببۇسكارلىرى بۇ ئەندىزىلەرنى ئۇزۇندىن بۇيان ھۆججەتلەشتۈرۈپ، ئۇلارنىڭ ئىتتىپاقلىق ئۈچۈن بېكىتىلگەن ۋاقىتلاردا ئىجتىمائىي رىشتىلەرنى قانداق بۇزۇپ تاشلايدىغانلىقىنى تەكىتلەپ كەلمەكتە».
