تۈركىستان ۋاقت تورى، 13- مارت 2026 – ئىستانبۇل: خىتاي ھۆكۈمىتى 2026-يىلى 3-ئايدا بېيجىڭدا ئېچىلغان مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى يىغىنىدا «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش قانۇنى» نى رەسمىي ماقۇللاپ ئىجرا قىلىشقا باشلىدى [1]. گەرچە بۇ قانۇن ئاتالغۇ جەھەتتىن «ئىتتىپاقلىق» ۋە «تەرەققىيات» دەپ پەردازلانغان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇ خىتاينىڭ نەچچە ئون يىللاردىن بېرى يۈرگۈزۈپ كەلگەن كۆپ مىللەتلىك دۆلەت مودېلىدىن پۈتۈنلەي ۋاز كېچىپ، مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيەنى دۆلەتنىڭ تۈپ قانۇنىي مەجبۇرىيىتىگە ئايلاندۇرغانلىقىنىڭ روشەن كۆرۈنۈشىدۇر [2]. خەلقئارالىق كۆزەتكۈچىلەر ۋە كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى ئاگاھلاندۇرغاندەك، بۇ يېڭى قانۇن ئۇيغۇر، تىبەت ۋە موڭغۇل قاتارلىق مۇستەملىكە مىللەتلەرنى مىللەت سۈپىتىدە يوقىتىش ۋە بىرلا خىل مىللەت گەۋدىسىگە يۇتۇۋېتىش پىلانىنىڭ ئەڭ ئالىي قانۇنىي گەۋدىلىنىشىدۇر [3].

بۇ قانۇننىڭ تۈپ ئىدېئولوگىيەلىك ئاساسى شى جىنپىڭ دەۋرىدە ئوتتۇرىغا چىققان «ئىككىنچى ئەۋلاد مىللەتلەر سىياسىتى» گە بېرىپ تاقىلىدۇ. ئىلگىرىكى سىياسەتلەردە ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ ئۆزگىچىلىكى مەلۇم دەرىجىدە ئېتىراپ قىلىنغان ۋە قەغەز يۈزىدە بولسىمۇ ئاپتونومىيە ھوقۇقى بېرىلگەن بولسا، ھازىرقى نىشان بولسا بارلىق مىللەتلەرنى مىللىي پەرقلەردىن سىيرىپ چىقىپ، پەقەت بىرلا خىل «جۇڭخۇا مىللىتى» (Chinese Nation) كىملىكىگە مەجبۇرىي كۆندۈرۈشتۇر [4]. خىتاي ھۆكۈمىتى ئەمدىلىكتە مىللىي كىملىكنى مەدەنىيەت بايلىقى ئەمەس، بەلكى دۆلەتنىڭ بىرلىكىگە تەھدىت ئېلىپ كېلىدىغان ئامىل سۈپىتىدە كۆرمەكتە ھەمدە بۇ خىل ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ھەرىكىتىنى مىللىي رايونلاردىكى بارلىق ساھەلەرگە كېڭەيتتى [5].

يېڭى قانۇننىڭ ئەڭ خەتەرلىك يېرى شۇكى، ئۇ سىياسىي شوئارلارنى ھەر بىر پۇقرا شەرتسىز بويسۇنۇشقا تېگىشلىك بولغان دۆلەتلىك قانۇنىي مەجبۇرىيەتكە ئايلاندۇردى. قانۇننىڭ 6-ماددىسىدا «جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى ئېڭى» نىڭ مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىنىڭ ئاساسى ئىكەنلىكى ۋە دۆلەت كىملىكىنىڭ ھەر قانداق شەخسىي مىللىي كىملىكتىن مۇتلەق ئۈستۈن تۇرىدىغانلىقى بېكىتىلدى [6]. بۇ خىل قانۇنىي رامكا ئاستىدا، ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز مەدەنىيىتى، تارىخى ياكى مىللىي غۇرۇرىنى قوغداش يولىدىكى ھەر قانداق ئىپادىسى بىۋاسىتە ھالدا دۆلەتنىڭ بىرلىكىگە قىلىنغان ئىسيان ۋە بۆلگۈنچىلىك جىنايىتى دەپ قارىلىدىغان ۋە جازالىنىدىغان ئورۇنغا چۈشۈپ قالدى.

بۇ ئاسسىمىلياتسىيە قانۇنىنىڭ مائارىپ ۋە تىل ساھەسىدىكى بەلگىلىمىلىرى ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ ئانا تىلىغا ئەجەللىك زەربە بېرىدۇ. قانۇننىڭ 15-ماددىسىغا ئاساسەن، پۇتۇڭخۇا (خىتاي تىلى) مائارىپ ۋە ئىجتىمائىي ھاياتتىكى بىردىنبىر ئاساسلىق ۋە مەجبۇرىي تىل قىلىپ بېكىتىلدى ھەمدە ھەر قانداق تەشكىلات ياكى شەخسنىڭ خىتاي تىلىنى ئۆگىنىش ۋە ئىشلىتىشكە توسقۇنلۇق قىلىشى مەنئى قىلىندى [7]. بۇنىڭ بىلەن ئىلگىرىكى دۆلەت ئاساسىي قانۇنىدا بېرىلگەن «مىللەتلەر ئۆز تىل-يېزىقىنى قوللىنىش ۋە راۋاجلاندۇرۇش ئەركىنلىكىگە ئىگە» دېگەن ۋەدىلەر ئەمەلىيەتتە بىكار قىلىنىپ، قوش تىللىق مائارىپ نامى ئاستىدىكى يالغان نىقاپمۇ يىرتىپ تاشلاندى [8].

ئۇيغۇرلارغا نىسبەتەن بۇ تىل سىياسىتىنىڭ رېئاللىقتىكى ئىجراسى تولىمۇ رەھىمسىزدۇر. يەسلىدىن باشلاپلا بارلىق دەرسلەر پۈتۈنلەي خىتاي تىلىدا ئۆتۈلىدىغان بولغاچقا، ئۇيغۇر پەرزەنتلىرى ئۆز ئانا تىلىدا پىكىر قىلىش، ئۆگىنىش ۋە مەدەنىيەت ۋارىسى بولۇش پۇرسىتىدىن مەڭگۈلۈك مەھرۇم قىلىنماقتا [9]. يىللاردىن بېرى ئىزچىل داۋاملىشىۋاتقان پەقەت خىتاي مەكتەپلىرىدىلا ئوقۇتۇش سىستېمىسى (مىنكاۋخەن ئەندىزىسى) ئەمدىلىكتە پۈتكۈل يېڭى ئەۋلادقا مەجبۇرىي تاڭلىنىپ، ئۇلارنىڭ ئۆز مەدەنىيىتىدىن ياتلاشقان، تىلىدىن جۇدا بولغان ۋە پەقەت خىتاي مەركەزچىلىكىدىكى تارىخنىلا بىلىدىغان، خىتايلاشتۇرۇلغان بىر ئەۋلاد بولۇپ يېتىشىپ چىقىشى كاپالەتلەندۈرۈلمەكتە [10].

مىللىي رايونلارنىڭ ئىجتىمائىي قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش يېڭى قانۇننىڭ يەنە بىر مۇھىم ئىستراتېگىيەسىدۇر. قانۇننىڭ 22- ۋە 23-ماددىلىرىدا ئوچۇق ھالدا «ئۆزئارا سىڭىشكەن» (mutually embedded) جەمئىيەت مۇھىتى ۋە ئولتۇراقلىشىش رايونلىرىنى بەرپا قىلىش ئوتتۇرىغا قويۇلغان [11]. خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ ماددىنى باھانە قىلىپ، مىللەتلەر توپلىشىپ ياشايدىغان رايونلارنى ئايرىپ ۋە پارچىلاپ تاشلاش، خىتاي مەدەنىيىتىدىكى سىمۋوللارنى يەرلىك مەھەللىلەرگە زورلاپ كىرگۈزۈش ئارقىلىق ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ ساپلىقىنى ۋە مەھەللە مەدەنىيىتىنى ئاساسىي جەھەتتىن ۋەيران قىلىشقا ئۇرۇنماقتا [12].

بۇ خىل ئىجتىمائىي ۋە نوپۇس قۇرۇلۇشى (Social Engineering) ئەمەلىيەتتە سىستېمىلىق ئاسسىمىلياتسىيەنىڭ يادروسىدۇر. دۆلەتنىڭ مەقسىتى ئۇيغۇرلارنى «يۆتكەپ ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش» باھانىسىدە ئىچكىرىدىكى خىتاي ئۆلكىلىرىگە تارقاقلاشتۇرۇپ يەرلەشتۈرۈش، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا زور ساندىكى خىتاي كۆچمەنلىرىنى ئېتىبار بېرىش سىياسەتلىرى بىلەن ئۇيغۇر ئېلىگە يەرلەشتۈرۈشتۇر [13]. نەتىجىدە، ئۇيغۇرلار ئۆز ئانا زېمىنىدا ئاساسلىق نوپۇس بولۇش ئورنىدىن ئايرىلىپلا قالماي، ئاستا-ئاستا كۆپ سانلىق خىتايلار دېڭىزىدا ئېرىتىپ يوقىتىلىدۇ.

مەزكۇر قانۇن دىنىي ئېتىقاد ساھەسىدىمۇ ئوچۇق-ئاشكارا دۆلەت كونتروللۇقىنى ئورنىتىدۇ. قانۇننىڭ 46-ماددىسىدا بارلىق دىنىي تەشكىلاتلار، دىنىي مەكتەپلەر ۋە پائالىيەت سورۇنلىرىنىڭ چوقۇم «جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى ئېڭى» نى تەرغىب قىلىشى كېرەكلىكى، شۇنداقلا جۇڭگودىكى دىنلارنى «خىتايلاشتۇرۇش» (Sinicization) يۆنىلىشىدە چىڭ تۇرۇپ سوتسىيالىستىك جەمئىيەتكە ماسلاشتۇرۇشى شەرتلىكى قاتتىق بەلگىلەنگەن[14].  بۇ ماددا ئارقىلىق، دىن پەقەت خىتاي كومپارتىيەسىگە ساداقەت بىلدۈرىدىغان سىياسىي قورالغا ئايلاندۇرۇلغان بولۇپ، ساپ دىنىي ئېتىقاد قانۇن سىرتىغا قوغلاپ چىقىرىلدى [15].

ئۇيغۇر قاتارلىق مۇسۇلمان مىللەتلەرگە نىسبەتەن بۇ سىياسەتنىڭ مەسچىتلەرنىڭ گۈمبەز-مۇنارلىرىنى چېقىپ تاشلاپ خىتايچە پاسونغا ئۆزگەرتىشتىن تارتىپ، روزا تۇتۇش ۋە ناماز ئوقۇش قاتارلىق ئەڭ ئاددىي دىنىي پائالىيەتلەرنى جىنايەت ھېسابلاشقىچە بولغان قەبىھ باستۇرۇشلاردا كۆرۈلۈۋاتقانلىقى ھەممىگە مەلۇم [16]. يېڭى قانۇن مۇشۇ خىل ۋەيران قىلىش خاراكتېرلىك ھەرىكەتلەرنى قانۇنلۇق زېمىنغا ئىگە قىلىدىغان بولۇپ، ئىسلام دىنىنى خىتاينىڭ مىللىي ئۆرپ-ئادەتلىرى قېلىپىغا كىرگۈزۈش ئارقىلىق، ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي كىملىكىنى تۈپتىن سۈپۈرۈپ تاشلاشنى مەقسەت قىلغان [17].

دۆلەت بىخەتەرلىكى بىلەن مىللىي كىملىكنىڭ باغلانغانلىقى مەزكۇر قانۇننىڭ يەنە بىر ئەڭ مۇھىم ئالاھىدىلىكىدۇر. يېڭى قانۇننىڭ 52-ماددىسىدا دۆلەت بىخەتەرلىكىنى قوغداش نامىدا مىللىي ساھەدىكى «خەۋپ-خەتەر»لەرنى بايقاش، باھالاش ۋە بىر تەرەپ قىلىش مېخانىزمىنىڭ كۈچەيتىلىدىغانلىقى بەلگىلەنگەن [18]. بۇ ئەمەلىيەتتە مىللىي كىملىكنى ساقلاپ قېلىشنى تەلەپ قىلغان ھەر قانداق نىدانى بىۋاسىتە ھالدا «بۆلگۈنچىلىك»، «رادىكاللىق» ۋە دۆلەت بىخەتەرلىكىگە تەھدىت دەپ قاراشقا قانۇنىي يول ئاچىدۇ ھەمدە لاگېرلارغا ۋە تۈرمىلەرگە تاشلاشنى «قانۇنلۇق دۆلەت بىخەتەرلىكىنى قوغداش ھەرىكىتى» سۈپىتىدە خەلقئاراغا كۆرسىتىدۇ [19].

بۇ قانۇن يەنە يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت سىستېمىسىنىڭ كۈچىيىشىگە تۈرتكە بولىدۇ. قانۇننىڭ 31-ماددىسىدا تور مەشغۇلاتچىلىرى ۋە تېخنىكا شىركەتلىرىنىڭ «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىغا بۇزغۇنچىلىق قىلىدىغان» ئۇچۇرلارنى تازىلاش مەجبۇرىيىتى بېكىتىلگەن[20]. بۇ ئارقىلىق دۆلەتنىڭ گېن (DNA) يىغىشى، يۈز تونۇش كامېرالىرى ۋە سۈنئىي ئىدراك (AI) تېخنىكىسىنى ئومۇميۈزلۈك ئىشلىتىپ ئۇيغۇرلارنىڭ ھەر بىر ھەرىكىتىنى نازارەت قىلىش سىستېمىسى تېخىمۇ قاتتىق يولغا قويۇلىدۇ [21]. ئاددىي تورداشلارنىڭ توردا يازغان ئۆز مەدەنىيىتى ھەققىدىكى ئۇچۇرلىرىمۇ سىياسىي جىنايەت دەلىلىگە ئايلىنىپ قېلىش خەۋپىگە يۈزلىنىدۇ.

كىشىنى تېخىمۇ جىددىي ئەندىشىگە سالىدىغىنى، بۇ قانۇننىڭ تەسىرى پەقەت خىتاي چېگراسى ئىچى بىلەنلا چەكلەنمەي، بەلكى چەت ئەللەردىكى ئۇيغۇر مۇھاجىرلىرىغىمۇ ئېغىر خىرىسلارنى ئېلىپ كېلىدۇ. قانۇننىڭ 10-ماددىسىدا دۆلەت سىرتىدىكى كۈچلەرنىڭ خىتاينىڭ مىللىي، دىنىي ۋە كىشىلىك ھوقۇق سىياسەتلىرىگە ئاتالمىش «قارا سۈركەش»، «بېسىم قىلىش» قىلمىشلىرىغا قارشى تۇرۇلىدىغانلىقى ۋە مىللەتلەر سىياسىتىگە خەلقئارالىق مۇداخىلىنىڭ رەت قىلىنىدىغانلىقى ئېنىق بايان قىلىنغان [22]. بۇ ماددا، چەت ئەلدىكى ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى ۋە پائالىيەتچىلىرىنىڭ دوكلاتلىرىنى ۋە خەلقئارالىق نارازىلىقلىرىنى «تەھدىت» سۈپىتىدە بېكىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ.

چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان ئەڭ بىۋاسىتە ۋە ئاشكارا تەھدىت مەزكۇر قانۇننىڭ 63-ماددىسىدا ئەكس ئەتكەن بولۇپ، ئۇنىڭدا «جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى چېگراسى سىرتىدىكى تەشكىلات ۋە شەخسلەرنىڭ دۆلەتنىڭ مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىغا بۇزغۇنچىلىق قىلغان، مىللىي بۆلگۈنچىلىك پەيدا قىلغان قىلمىشلىرى ئۈستىدىن قانۇنىي جاۋابكارلىق سۈرۈشتۈرۈلىدۇ» دەپ ئوچۇقلاشتۇرۇلغان [23]. بۇ ماددا ئارقىلىق، خىتاي دۆلىتى ئۆزىنىڭ «دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش» (Transnational Repression) سىياسىتىنى پۈتۈنلەي قانۇنلاشتۇرۇپ، دۇنيانىڭ قەيېرىدە بولۇشىدىن قەتئىينەزەر ئۆز سىياسىتىنى تەنقىد قىلغان ئۇيغۇرلارنى جازالاش ھوقۇقىنى ئۆزىگە بەرگەن ۋە ئۇنى قانۇنىي قورالغا ئايلاندۇرغان [24].

بۇ قانۇن لايىھەسىنىڭ ئەمەلىيلىشىشى چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ياشاش ۋە پىكىر قىلىش ئەركىنلىكىگە ئېغىر پىسخىكىلىق ۋە رېئال بېسىم ئېلىپ كېلىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ قانۇننى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ، مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەتىنىدىكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنى گۆرۈگە ئېلىش، ئۈندىدار (WeChat) قاتارلىق تور ۋاسىتىلىرى ئارقىلىق ئۇلارغا تەھدىت سېلىپ سۈكۈت قىلدۇرۇش ۋە خەلقئارا جەمئىيەتتە مەجبۇرلانغان سىنلىق يالغان ئىقرارنامىلەرنى تارقىتىش قىلمىشلىرىنى تېخىمۇ ھەسسىلەپ كۈچەيتىدۇ [25]. بۇ، ئەركىن دۇنيادىكى ئۇيغۇر ئاۋازلىرىنى دۇنياۋى مىقياستا تۇنجۇقتۇرۇشنى مەقسەت قىلغان سىستېمىلىق قارا نىيەتتۇر.

خۇلاسىلىگەندە، خىتاينىڭ 2026-يىللىق «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش قانۇنى» ئەسلا بىر تىنچلىق ۋە تەڭ-ھوقۇقلۇق قانۇنى ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇرلارغا ئوخشاش مۇستەملىكە ئاستىدىكى مىللەتلەرنى تىلى، دىنى، جەمئىيەت قۇرۇلمىسى ۋە مىللىي ئېڭى بىلەن قوشۇپ يوقىتىش ئۈچۈن تۈزۈلگەن سىستېمىلىق قىرغىنچىلىق ۋە مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە قوللانمىسىدۇر [26]. بۇ قانۇن يالغۇز خىتاي چېگراسى ئىچىدىكى مىللەتلەرنىڭ مەۋجۇتلۇقىغىلا خىرىس قىلىپ قالماستىن، دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش ماددىلىرى ئارقىلىق پۈتۈن دۇنيادىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ھاياتىي بىخەتەرلىكى ۋە ئىنسانىي ھوقۇقلىرىغىمۇ ئېغىر خەۋپ ئېلىپ كېلىدىغان بولۇپ، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ جىددىي دىققىتىنى قوزغىشى كېرەك.