خىتاينىڭ داككادا ئېلىپ بارغان ھېيتلىق خەير-ساخاۋەت پائالىيىتى ئۇنىڭ تاشقى دۇنيادىكى «سېخىيلىق» نىقابى بىلەن ئۆز دۆلىتى ئىچىدىكى باستۇرۇش قىلمىشلىرى ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتلىك سېلىشتۇرمىنى ئاشكارىلاپ قويدى.

 2026-يىلى 26-مارت

 يازغۇچى: كۇڭكون كارماكېر (Kongkon Marmaker)

باڭلادېش پايتەختى داككانىڭ مىرپۇر رايونىنىڭ ھاۋا ئوچۇق، ئەمما نەم نىسبىتى ناھايىتى يۇقىرى بولغان بىر چۈشتىن كېيىنلىكى يۈزلەرچە تۆۋەن كىرىملىك ئاھالە بىر مەكتەپ مەيدانىغا جەم بولدى. ئۇلار گۈرۈچ، ماي ۋە پۇرچاق قاتارلىق ھېيتلىق يېمەكلىك بوغچىلىرىنى ئېلىش ئۈچۈن سەۋرچانلىق بىلەن ئۆچرەتتە تۇرماقتا ئىدى. بۇ ساخاۋەت ۋە مېھرىبانلىقنىڭ سىمۋولى بولغان روزا ھېيت مەزگىلىدىكى تونۇشلۇق بىر كۆرۈنۈش ئىدى.

بىراق بۇ قېتىمقى ياردەم تارقاتقۇچى تەرەپ ئالاھىدە دىققەتنى تارتتى، ئۇ بولسىمۇ خىتاي ئەلچىخانىسى ئىدى.

بىر قاراشتا بۇ ئاددىيلا بىر سېخىيلىق ھەرىكىتىدەك كۆرۈنسىمۇ، ئەمما مۇرەككەپ گېئوپولىتىكا دۇنياسىدا، ھەتتا ساخاۋەتنىڭمۇ ئۆز نىشانى بولىدۇ. گېئوپولىتىكىنىڭ سىرتىدا، بۇ ئەھۋال تېخىمۇ چوڭقۇر بىر سوئالنى پەيدا قىلىدۇ: بۇ مېھرىبانلىق خىتاينىڭ ئۆز ئىچىدىكى مۇسۇلمان ئاز سانلىق مىللەتلەرگە، خۇسۇسىيەتەن شىنجاڭدىكى ئۇيغۇرلارغىمۇ كېڭىيەمدۇ؟

دەل مۇشۇ نۇقتىدا، كىشى پىسەنت قىلماي ئۆتۈپ كەتكىلى بولمايدىغان بىر تاشقى ۋە ئىچكى سېلىشتۇرما نامايان بولىدۇ.

شىنجاڭدىن چىقىدىغان مۇستەقىل ئۇچۇرلار ئىنتايىن چەكلىك. مەلۇم بولغان ئۇچۇرلار بولسا ئۇيغۇرلار ۋە باشقا مۇسۇلمان ئاز سانلىق مىللەتلەرگە قارىتىلغان سىستېمىلىق باستۇرۇش ھەرىكەتلىرىنى—يەنى تۈركۈملەپ تۇتقۇن قىلىش، مەجبۇرىي ئەمگەك، مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى ۋە يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت قىلىشلارنى تەسۋىرلەيدىغان دوكلاتلاردىن كېلىدۇ.

BBC نىڭ 2022-يىللىق بىر دوكلاتىدا بايان قىلىنىشىچە، بىر مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇر دۆلەت تەرىپىدىن «قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرى» دەپ ئاتالغان جايلاردا تۇتۇپ تۇرۇلماقتا. ئاشكارىلانغان ساقچى ھۆججەتلىرىدە قاتتىق قوغدىلىدىغان ئاشۇ ئەسلىھەلەر، ھەتتا قېچىشقا ئۇرۇنغانلارنى «ئېتىپ ئۆلتۈرۈش» بەلگىلىمىلىرى تەسۋىرلەنگەن.

بېيجىڭ دائىرىلىرى بارلىق ئەيىبلەشلەرنى رەت قىلىپ كەلمەكتە.

شۇنداقتىمۇ خەلقئارالىق ئەندىشىلەر تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتى. ئامېرىكا، ئەنگلىيە، كانادا ۋە گوللاندىيە قاتارلىق دۆلەتلەر خىتاينى ئىرقىي قىرغىنچىلىق بىلەن ئەيىبلىدى.

2025-يىلى ئۆكتەبىردە، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئۇيغۇر مەدەنىيەت ئىپادىلىرىنىڭ جىنايەتكە ئايلاندۇرۇلۇۋاتقانلىقىدىن ئاگاھلاندۇرۇش بەردى. ئۇنىڭدا مۇزىكىسى سەۋەبىدىن تۈرمىگە تاشلانغان سەنئەتكار ياشار شۆھرەت ۋە غايىب بولۇپ كەتكەن، ھازىر ئۆمۈرلۈك قاماق جازاسىنى ئۆتەۋاتقانلىقىغا ئىشىنىلىۋاتقان مەشھۇر ئالىم راھىلە داۋۇت قاتارلىقلارنىڭ دېلولىرى مىسال قىلىندى.

ئۇلارنىڭ جىنايىتى دەپ قارالغان نەرسە ئەمەلىيەتتە ئۆز مىللىي كىملىكىنى ساقلاپ قېلىش ئىدى.

تۈرلۈك دوكلاتلاردا يەنە مىڭلىغان مەسچىتلەرنىڭ چېقىۋېتىلگەنلىكى، دىنىي پائالىيەتلەرنىڭ جىنايەت دەپ بېكىتىلگەنلىكى ۋە ئۇيغۇر تىلىنىڭ چەكلەنگەنلىكى كۆرسىتىلدى. مۇشۇنداق بىر شارائىتتا، ھېيت بىر جامائەت بايرىمى ئەمەس، بەلكى ئەڭ ياخشى دېگەندىمۇ، قاتتىق كونترول ئاستىدىكى بىر كۆزىتىش پائالىيىتىگە ئايلىنىپ قالغان.

مانا بۇ مىرپۇردىكى مەنزىرىنى شۇنچە كۈچلۈك زىددىيەتكە ئىگە قىلغان ئاساسلىق سەۋەبتۇر.

خىتاي داككادا ھېيتلىق يېمەكلىك تارقىتىۋاتىدۇ. شىنجاڭدا بولسا، ھېيتنىڭ ماھىيىتىنى بەلگىلەيدىغان ئاشۇ ئېتىقادنى نازارەت قىلىش ۋە چەكلەش بىلەن ئەيىبلىنىۋاتىدۇ.

بۇ پەقەتلا بىر زىددىيەت ئەمەس، بەلكى ئالدىن پىلانلانغان سىياسىي «ئوبراز تاكتىكىسى» دۇر.

خىتاينىڭ باڭلادېشتىكى پائالىيەتلىرى ئۇنىڭ تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك تەسىر كۆرسىتىش ئىستراتېگىيەسىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. بۇ يەردىكى «يۇمشاق كۈچ» ئابستراكت بىر ئۇقۇم ئەمەس، بەلكى ئەمەلىي تۇتقىلى بولىدىغان بىر نەرسىدۇر. قىيىنچىلىقتا قالغان بىر ئائىلىگە بېرىلگەن بىر خالتا يېمەكلىك چوڭ تىپتىكى ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرى قىلالمايدىغان ئىشنى قىلالايدۇ، يەنى ئۇ مىننەتدارلىق، يېقىنچىلىق ۋە ئۇنتۇلغۇسىز ئەسلىمە پەيدا قىلىدۇ.

بۇ پائالىيەتلەر خەلقنىڭ تۆۋەن قاتلىمىدىن باشلاپ سىياسىي قانۇنىيلىق ئاساسى بەرپا قىلىدۇ.

خىتاي شۇنى ناھايىتى ياخشى چۈشىنىدۇكى، تەڭسىزلىك مەۋجۇت جەمئىيەتلەردە، ئېھتىياج چۈشكەن دەقىقىلەردە ھازىر بولۇش يىراقتىكى چوڭ مەبلەغ سېلىشلاردىن بەكرەك ئەھمىيەتكە ئىگە. ھېيتتەك چوڭقۇر ئىجتىمائىي ۋە دىنىي ئەھمىيەتكە ئىگە پەيتتە كىشىلەرگە يېقىنلىشىش ئارقىلىق، خىتاي ئۆزىنى سېخىيلىق ۋە ھەمدەملىكنىڭ ۋەكىلى قىلىپ كۆرسەتمەكتە.

بىراق بۇ مېھرىبانلىق ۋە ھەمدەملىك خىتاي چېگراسىغا كەلگەندە تۇيۇقسىز توختايدۇ.

چەتئەلدە ھېيت بايرىمىغا ھەمدەم بولۇۋاتقان ئاشۇ دۆلەت، ئۆز ئىچىدە بۇ بايرامنى چەكلەش بىلەن ئەيىبلەنمەكتە. چەتئەلدىكى مۇسۇلمان جەمئىيەتلىرىگە يېمەكلىك تارقىتىۋاتقان ئاشۇ ھۆكۈمەت، شىنجاڭ ئىچىدىكى ئىسلامىي كىملىكنى باستۇرۇش ئەيىبلەشلىرىگە دۇچ كەلمەكتە.

بۇ ئىككى يۈزلىمىلىك تاسادىپىي بولغان بىر ئەھۋال ئەمەس، بەلكى پىلانلىق بىر لايىھەنىڭ نەتىجىسىدۇر.

خىتاينىڭ باڭلادېشتىكى ئىقتىسادىي كۈچى—يەنى ئۇل ئەسلىھە، ئېنېرگىيە ۋە «بىر بەلباغ بىر يول» تۈرلىرى ئارقىلىق—ئاللىبۇرۇن دۆلەت قاتلىمىدىكى تەسىر كۈچىنى كاپالەتكە ئىگە قىلغان ئىدى. ھېيتلىق ياردەمگە ئوخشاش تەشەببۇسلار بولسا بۇ تەسىرنى كىشىلەرنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىغا سىڭدۈرۈش، تەنقىدلەرنى يۇمشىتىش ۋە ئومۇمىي قاراشنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈش رولىنى ئوينايدۇ.

بۇلار گېئوپولىتىكىدىن ئايرىلغان ئىشلار ئەمەس، بەلكى گېئوپولىتىكىنىڭ دەل ئۆزىدۇر.

بىراق باڭلادېش خەلقى بۇ ئەھۋالدىن پۈتۈنلەي بىخەۋەر ئەمەس.

دۆلەت ئىچىدە ئۇيغۇرلارنىڭ ئۇچراۋاتقان مۇئامىلىسىگە قارىتا ئەندىشە بىلدۈرىدىغان ئاۋازلار ئاڭلىنىپ تۇرىدۇ. سىۋىل جەمئىيەت، پائالىيەتچىلەر ۋە جەمئىيەتنىڭ بىر قىسىم قاتلاملىرى بۇ زىددىيەتنى تونۇپ يەتمەكتە. ئەمما دۆلەتلەر مەلۇم رېئال چەكلىمىلەر ئىچىدە ھەرىكەت قىلىدۇ.

باڭلادېش پايتەختى داككا ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ مەسىلىنىڭ ھېسابى بىر قەدەر مۇرەككەپتۇر.

ئىقتىسادىي ئېھتىياجلار، تەرەققىياتنىڭ ئالدىنقى نىشانلىرى ۋە رايون رېئاللىقى قۇدرەتلىك شېرىكلەر بىلەن ھەمكارلىشىشنى تەلەپ قىلىدۇ. مۇقىملىق، ئۆسۈش ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇق كۆپىنچە يىراقتىكى كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرىدىن ئۈستۈن ئورۇنغا ئۆتۈپ كېتىدۇ. رىقابەت كۈچلۈك بولغان گېئوپولىتىكىلىق مۇھىتتا، باڭلادېش باشقا نۇرغۇن دۆلەتلەرگە ئوخشاش، مىللىي پىرىنسىپ بىلەن ئەمەلىي مەنپەئەتنى تارازىغا سېلىشقا مەجبۇر.

خىتاي بولسا ھېچقانداق سىياسىي شەرت قويمىغان ئاساستا شېرىكلىك تەمىنلەيدۇ.

دۆلەت ئىدارە قىلىش ھەققىدە دەرس بېرىش يوق، ئىچكى سىياسەتكە بېسىم قىلىش يوق. پەقەت مەبلەغ، ياردەم ۋە كۈچلۈك مەۋجۇتلۇقلا بار. كىشىنى بىئارام قىلىدىغان سوئاللار مەۋجۇت بولسىمۇ، بۇ ئەھۋال خىتاينى جەلپكار بىر شېرىككە ئايلاندۇرىدۇ.

مانا بۇ نۇقتىدا خىتاينىڭ تاكتىكىسى ئالاھىدە ئۈنۈملۈك بولۇۋاتىدۇ.

خىتاي ئۆزىنىڭ تاشقى ئوبرازىنى ئىچكى قىلمىشىدىن پۈتۈنلەي ئايرىۋېتىدۇ. چەتئەلدە سېخىيلىق ئويۇنى قويىدۇ، دۆلەت ئىچىدە قاتتىق كونتروللۇق ئورنىتىدۇ. بىرى يەنە بىرىنى يوققا چىقارمايدۇ، ئەكسىچە بىرى يەنە بىرىنى پەردازلاپ نىقابلايدۇ.

نەتىجىدە، ئەستايىدىللىق بىلەن قۇرۇپ چىقىلغان بىر خىل تەسۋىر ئوتتۇرىغا چىقىدۇ: دۇنياغا ياردەم بەرگۈچى ساخاۋەتچى، ئۆز ئىچىدە بولسا قاتتىق تەرتىپ ئورناتقۇچى.

شۇڭا، مىرپۇردىكى بۇ مەنزىرە پەقەتلا خەير-ساخاۋەتكە مۇناسىۋەتلىك ئەمەس، بەلكى سىياسىي جەھەتتىن ئۆزىنى كۆرسىتىشتۇر.

يېمەكلىك تاپشۇرۇۋالغان ئائىلىلەرگە نىسبەتەن، ئۇ پەيتتىكى ياردەم ھەقىقىي ۋە زۆرۈر ئىدى. ئەمما بۇنىڭ ئارقىسىدا تېخىمۇ ئاچچىق بىر ھەقىقەت يوشۇرۇنغان: «ئىنسانپەرۋەرلىك» نىقابىدىكى ھەرىكەتلەر بىلەن باستۇرۇش قىلمىشلىرى بىرلا ۋاقىتتا مەۋجۇت بولۇپ تۇرالايدۇ، چەتئەلدىكى كۆرۈنۈشلۈك ساخاۋەت دۆلەت ئىچىدىكى جىمىقتۇرۇشلارنى نىقابلاپ قويالايدۇ.

خىتاينىڭ چەتئەلگە بەرگەن ئۇچۇرى ئاددىي، ئەمما ئىستراتېگىيەلىكتۇر: پايدىلىق يەردە ئۆزىنى كۆرسىتىش، زىيانلىق يەردە سىرلىق قېلىش.

مانا بۇ زىددىيەتنىڭ مەركىزىي تۈگۈنىدۇر.

چۈنكى گۈرۈچ بىلەن پۇرچاق چېگرادىن ئاسانلا ئۆتەلىگىنى بىلەن، سىياسىي جاۋابكارلىق تۇيغۇسى ئۇنداق ئاسان ئۆتەلمەيدۇ.

ئاخىرىدا كېلىپ چىقىدىغان خۇلاسە شۇكى، سوئال خىتاينىڭ ياردىمى پايدىلىقمۇ-يوق دېگەن مەسىلىدە ئەمەس، چۈنكى ئۇنىڭ پايدىلىق ئىكەنلىكى ئېنىق. ئەكسىچە، سوئال مۇنداق ساخاۋەت ھەرىكەتلىرىگە شىنجاڭدىكى رېئاللىقتىن ئايرىلغان ھالدا قاراشقا بولامدۇ-يوق؟ دېگەن نۇقتىدۇر.

بارغانسېرى، بۇنداق قاراشنىڭ مۇمكىنچىلىكى قالمىماقتا.

داككادا تارقىتىلغان ھەر بىر ھېيتلىق بوغچىنىڭ كۆلەڭگىسىدە، شىنجاڭدىن كەلگەن يەنە بىر سۈكۈت ئىچىدىكى مەنزىرە ياتىدۇ—ئۇ يەردە ئېتىقاد، كىملىك ۋە ئەركىنلىك يەنىلا قاتتىق نازارەت ئاستىدا.

بۇ سېلىشتۇرما پەقەت كىشىنى بىئارام قىلىپلا قالماي، بەلكى مەسىلىنىڭ ئەسلى ماھىيىتىنى ئېچىپ بېرىدۇ.

خەتكۈشلەر: باڭلادېش، خىتاي، مەدەنىيەت باستۇرۇشى، داككا، دىپلوماتىيە، ھېيت، تاشقى ياردەم، گېئوپولىتىكا، كىشىلىك ھوقۇق، يۇمشاق كۈچ، ئۇيغۇرلار، شىنجاڭ.

كۇڭكون كارماكېر (Kongkon Karmaker):

ئاپتور باڭلادېشتىكى دۆلەتلىك ۋە رايونلۇق خەۋەرچىلىك ساھەسىدە 22 يىلدىن ئارتۇق تەجرىبىگە ئىگە، مۇكاپاتقا ئېرىشكەن تەكشۈرۈش ۋە خەۋەر ژۇرنالىستىدۇر. ئۇ دۆلەت ئىدارە قىلىش، ئاز سانلىق مىللەتلەر ھوقۇقى، مۇھىت، ساغلاملىق ۋە ئىجتىمائىي ئادالەت تېمىلىرى بويىچە مەخسۇس خەۋەر ئىشلەيدۇ. ئۇ ئېلان قىلغان ماقالىلەر جەمئىيەتتىكى تالاش-تارتىشلارغا تۈرتكە بولۇپ، دۆلەتنىڭ سىياسەتلىرىگە تەسىر كۆرسىتىپ كەلمەكتە. ئۇ باڭلادېشتىكى ئالدىنقى قاتاردىكى تېلېۋىزىيە قاناللىرى ۋە مەتبۇئاتلاردا خىزمەت قىلغان. ماقالىدىكى كۆز قاراشلار ئاپتورنىڭ شەخسىي قارىشى بولۇپ، مەزكۇر نەشرىياتنىڭ مەيدانىغا ۋەكىللىك قىلمايدۇ.

مەنبە:  The Borderlens