سافىر رىزا
ئوتتاۋا، كانادا (MNTV) — ئالدىنقى قاتاردىكى بىر كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتى بېيجىڭنىڭ ئۇيغۇرلارغا تۇتقان پوزىتسىيەسى ۋە ئوتتاۋانىڭ چەت ئەلدىكى پۇقرالىرىنى قوغداش مەسئۇلىيىتىگە بولغان ئەندىشىلەرنىڭ كۈچىيىشىگە ئەگىشىپ، كانادانى 20 يىلدىن بېرى تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقان كانادالىق ئۇيغۇر پائالىيەتچىنى قويۇپ بېرىش ئۈچۈن خىتايغا بېسىم ئىشلىتىشكە چاقىردى.
راۋۇل ۋاللىنبېرگ كىشىلىك ھوقۇق مەركىزى پەيشەنبە كۈنى كانادا پۇقراسى ۋە ئۇيغۇر ھوقۇقلىرىنى ياقلىغۇچى ھۈسەيىن جېلىلنىڭ تۇتقۇن قىلىنغانلىقىنىڭ 20 يىللىقىنى خاتىرىلىدى. ئۇ 2006-يىلى مارتتا ئۆزبېكىستاندا قولغا ئېلىنغاندىن كېيىن خىتاي دائىرىلىرىگە ئۆتكۈزۈپ بېرىلگەن ئىدى.
كاناداغا جايلاشقان مەزكۇر كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتىنىڭ بايان قىلىشىچە، ھۈسەيىن جېلىل ئۆزبېكىستاندىكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنى يوقلاپ بارغاندا تۇتقۇن قىلىنغان ۋە ئارقىدىن خىتايغا تاپشۇرۇپ بېرىلگەن. ئۇ يەردە كانادا ئەمەلدارلىرى تەرىپىدىن قاتتىق تەنقىد قىلىنغان سوت ئارقىلىق، ھوقۇق ياقلىغۇچىلىرى «سىياسىي غەرەزدىكى تېررورلۇق ئەيىبلىشى» دەپ تەسۋىرلىگەن جىنايەت بىلەن ئەيىبلەنگەن.
مەزكۇر تەشكىلات خىتاينىڭ ھۈسەيىن جېلىلنىڭ كانادا پۇقرالىقىنى ئېتىراپ قىلىشنى رەت قىلغانلىقىنى ۋە 20 يىلدىن بېرى ئۇنىڭ كونسۇلخانى بىلەن كۆرۈشۈش ھوقۇقىنى رەت قىلىپ كەلگەنلىكىنى بىلدۈردى. خەۋەرلەرگە قارىغاندا، ئۇنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئائىلە ئەزالىرى 2014-يىلىدىن بېرى ئۇنىڭدىن ھېچقانداق خەۋەر ئالالمىغان، كانادادىكى تۇغقانلىرى بولسا ئۇ قولغا ئېلىنغاندىن بېرى ئۇنىڭ بىلەن ئالاقىلىشىشىغا رۇخسەت قىلىنمىغان.
بۇ دېلو ئوتتاۋا بىلەن بېيجىڭ ئارىسىدىكى ئۇزۇنغا سوزۇلغان دىپلوماتىك مەسىلىگە ئايلىنىپ، كانادانىڭ چەت ئەلدە، بولۇپمۇ خىتايغا چېتىشلىق سىياسىي جەھەتتىن سەزگۈر دېلولاردا قولغا ئېلىنغان پۇقرالىرىنى قوغداش ئىقتىدارى ھەققىدە كەڭ كۆلەملىك سوئاللارنى تۇغدۇرماقتا.
ھوقۇق ياقلىغۇچىلىرى ئەسلى شەرقىي تۈركىستانلىق بولغان ھۈسەيىن جېلىلنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي، مەدەنىيەت ۋە تىل ھوقۇقلىرىنى تىنچ يول بىلەن ياقلاش بىلەن تونۇلغانلىقىنى ئېيتمىقتا. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، ئۇنىڭ داۋاملىق تۇتۇپ تۇرۇلۇشى خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق ئۆلچەملىرىگە ئېغىر دەرىجىدە خىلاپلىق قىلغانلىقتۇر.
مەزكۇر مەركەز يەنە بۇ دېلونى خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىگە بولغان كەڭ دائىرىلىك ئەندىشىلەر بىلەن باغلىدى. كىشىلىك ھوقۇق گۇرۇپپىلىرى ۋە غەرب ھۆكۈمەتلىرى ئۇ يەردە ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنى نىشان قىلغان كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىش، نازارەت قىلىش ۋە چەكلىمىلەرنى ھۆججەتلەشتۈرگەن ئىدى. تەشكىلات ئۆزىنىڭ 2022-يىلدىكى دوكلاتىنى دەلىل قىلىپ كۆرسەتتى، مەزكۇر دوكلاتتا ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان زىيانكەشلىكلەرنىڭ 1948-يىلدىكى «ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە جازالاش ئەھدىنامىسى»گە خىلاپلىق قىلىش قىلمىشى شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىنلىكى خۇلاسە قىلىنغان.
بۇ چاقىرىق كانادانىڭ خىتاي بىلەن بولغان دىپلوماتىك ۋە سودا مۇناسىۋەتلىرىنى مۇقىملاشتۇرۇش تىرىشچانلىقلىرى ئۈستىدە ئىزدىنىۋاتقان بىر پەيتكە توغرا كەلدى. مەزكۇر تەشكىلات كانادا رەھبەرلىرىنى ھەر قانداق يېڭىدىن باشلانغان ئالاقىلەرنى ھۈسەيىن جېلىلنى قويۇپ بېرىشكە بېسىم ئىشلىتىش ئۈچۈن قوللىنىشقا ئۈندىدى.
ھوقۇق ياقلىغۇچىلىرى بۇ دېلونىڭ، بولۇپمۇ گېئوپولىتىكىلىق جىددىيچىلىك ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەتلەر دىپلوماتىك تىرىشچانلىقلارنى قىيىنلاشتۇرۇۋەتكەن چاغلاردا، ھۆكۈمەتلەرنىڭ چەت ئەلدە تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقان پۇقرالىرىنى ئازاد قىلىشتا دۇچ كېلىدىغان تېخىمۇ كەڭ خىرىسلارنى ئەكس ئەتتۈرىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
ئارىدىن 20 يىل ئۆتكەندىن كېيىن، كىشىلىك ھوقۇق گۇرۇپپىلىرى ھۈسەيىن جېلىلنىڭ داۋاملىق تۇتۇپ تۇرۇلۇشىنىڭ ئۇنىڭ ئائىلىسى ئۈچۈن بىر شەخسىي تىراگېدىيە بولۇپلا قالماستىن، بەلكى كانادانىڭ ئۆز پۇقرالىرىنى قوغداش ۋە كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە تاقابىل تۇرۇش ئىرادىسى ئۈچۈن بىر سىناق ئىكەنلىكىنى ئېيتىشماقتا.
خەۋەر مەنبەسى: www.muslimnetwork.tv
