بايانات، ئۇيغۇر ئىنسان ھەقلىرى تۈرى (UHRP)
2026-يىلى 27-مارت
ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى (UHRP) كانادا پارلامېنت ئەزاسى مايكىل ما (Michael Ma) نىڭ يېقىندا ئېلان قىلغان، خىتايدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك، جۈملىدىن ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىگە ئائىت دەلىل-ئىسپاتلارنى ئىنكار قىلغان سۆزلىرىدىن قاتتىق ئەپسۇسلىنىدۇ.
2026-يىلى 26-مارت كۈنى ئۆتكۈزۈلگەن پارلامېنت ئىسپات ئاڭلاش يىغىنىدا، ئەپەندى ما مايكىل خىتاي ئىستراتېگىيەلىك خەتەرلەر تەتقىقات ئورنىدىكى مارگارېت مەككۇەيگ-جونستون (Margaret McCuaig-Johnston) خانىمدىن ئۇنىڭ خىتايدىكى مەجبۇرىي ئەمگەكنى ئۆز كۆزى بىلەن كۆرگەن-كۆرمىگەنلىكىنى قايتا-قايتا سوراپ، ئۇنىڭ مۇتەخەسسىسلىك گۇۋاھلىقىدىن گۇمانلانغان. مەككۇەيگ-جونستون خانىم كىشىلىك ھوقۇق كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ تەتقىقاتلىرىنى مىسال كەلتۈرگەندە، ما ئەپەندىنىڭ: «مەن دوكلاتلارغا ئىشەنمەيمەن، پەقەت ئۆز كۆزۈم بىلەن كۆرگەن نەرسىلەرگىلا ئىشىنىمەن» دېگەنلىكى خەۋەر قىلىندى.
ما ئەپەندىنىڭ بۇ سۆزلىرى تولۇق ھۆججەتلەشتۈرۈلگەن دەلىل-ئىسپاتلارغا قەستەن كۆز يۇمۇشنى ياكى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىنى يوشۇرۇش ۋە ئىنكار قىلىش ئۇرۇنۇشلىرى بىلەن ماسلىشىپ قالغانلىقىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. خىتاي دائىرىلىرى خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق تەكشۈرۈشلىرىنى ئىزچىل توسۇپ كەلمەكتە ۋە زىيارەتچىلەردىن سىستېمىلىق زۇلۇملارنى يوشۇرماقتا.
ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكى نۇرغۇنلىغان دوكلاتلار ئارقىلىق كەڭ كۆلەمدە ئىسپاتلانغان. بۇلارنىڭ ئىچىدە دوكتور ئادرىئان زېنز ۋە ئايلىن لىننىڭ 2024-يىللىق يېزا-ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك دوكلاتى، شۇنداقلا «نيۇ-يورك ۋاقىت گېزىتى»، تەكشۈرۈش ژۇرنالىستلىرى ئىشخانىسى ۋە «دېر سپىگېل» نىڭ 2025-يىللىق بىرلىكتە ئېلىپ بارغان، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى نىشان قىلغان دۆلەت رەھبەرلىكىدىكى «ئەمگەك كۈچى يۆتكەش» پىلانىنىڭ كېڭىيىۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلىغان تەكشۈرۈشلىرى بار. دوكتور لاۋرا مۇرفى باشچىلىقىدىكى تەتقىقاتچىلار گۇرۇپپىسى قۇياش ئېنېرگىيەسى، پاختا ۋە ئاپتوموبىل سانائىتىنىڭ ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىگە چېتىشلىق ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنى چەكلەشتىن بىرلىكى» يېزا-ئىگىلىكىدىن ئويۇنچۇققىچە بولغان 17 دىن ئارتۇق يەر شارى خاراكتېرلىك كەسىپنىڭ خىتاي دۆلىتى قوللىغان مەجبۇرىي ئەمگەككە چېتىشلىق ئىكەنلىكىنى يازدى. ھەتتا مۇشۇ يانۋار ئېيىدىلا، ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى خىتايدىكى ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز ۋە باشقا گۇرۇپپىلارنىڭ داۋاملىشىۋاتقان مەجبۇرىي ئەمگىكىدىن ئەندىشە قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى.
كانادا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا تۇتقان مۇئامىلىسىنى رەسمىي ھالدا «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ ئېتىراپ قىلغان ئون نەچچە دۆلەتنىڭ بىرىدۇر. شۇڭا، بۇ زۇلۇملارنى كىچىكلىتىپ كۆرسىتىدىغان ھەر قانداق سۆز كىشىنى ئالاھىدە ئەندىشىگە سالىدۇ.
ما ئەپەندى كېيىنچە كەچۈرۈم سوراپ، ئۆزىنىڭ ئۇيغۇر رايونىنى ئەمەس، بەلكى ئالاھىدە شېنجېننى كۆزدە تۇتقانلىقىنى ئېيتقان بولسىمۇ، ئەمما CBC خەۋەرلىرىنىڭ «خىتايدا مەجبۇرىي ئەمگەكنىڭ بارلىقىغا ئىشىنەمسىز؟» دېگەن سوئالىغا بىۋاسىتە جاۋاب بېرىشنى رەت قىلغان.
ما ئەپەندىنىڭ سۆزلىرى يەنە كانادا پۇقراسى ۋە ئۇيغۇر پائالىيەتچىسى ھۈسەيىن جېلىلنىڭ خىتاي دائىرىلىرى تەرىپىدىن تۇتقۇن قىلىنىپ تۈرمىگە تاشلانغانلىقىنىڭ 20 يىللىقىغا توغرا كەلگەنلىكى ئۈچۈن تېخىمۇ ئېچىنىشلىقتۇر.
«بىز ما ئەپەندىنىڭ خەلقئارالىق مۇتەخەسسىسلەر، كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى، تەكشۈرۈش ژۇرنالىستلىرى ۋە زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلارنىڭ گۇۋاھلىقلىرى ئارقىلىق ئىسپاتلانغان غايەت زور دەلىللەرگە كۆز يۇمغان سۆزلىرىنى قاتتىق ئەيىبلەيمىز» دېدى ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى ئىجرايىيە مۇدىرى ئۆمەر قانات. «بۇنداق ئېنىق پاكىتلارنى ھېچقانداق ئىشەنچلىك قارشى دەلىل كۆرسەتمەستىن ئىنكار قىلىش كىشىنى قاتتىق بىئارام قىلىدۇ ۋە نومۇس قىلارلىق ئەھۋالدۇر.»
ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى ما ئەپەندىنى سۆزىدىن تولۇق يېنىشقا ۋە كىشىلىك ھوقۇققا بولغان ۋەدىسىنى جەزملەشتۈرۈشكە چاقىرىدۇ. ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى يەنە بارلىق كانادا ئەمەلدارلىرىنى خاتا ئۇچۇرلارغا تاقابىل تۇرۇشقا، دەلىل-ئىسپاتلارنى ئاساس قىلغان سىياسەت بەلگىلەشنى قوغداشقا ۋە مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن ئىشلەنگەن ماللارنىڭ كانادا بازىرىغا كىرىشىنى توسۇش ئۈچۈن ئەمەلىي تەدبىر قوللىنىشقا ئۈندەيدۇ.
