ANI | 2026-يىلى 29-مارت، مىيۇنخېن، گېرمانىيە (ANI) — دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ئۆزىنىڭ ھەپتىلىك خەۋەرنامىسىنى ئېلان قىلىپ، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان داۋاملىشىۋاتقان باستۇرۇشلىرىنى پاش قىلىشنى مەقسەت قىلغان بىر قاتار خەلقئارالىق پائالىيەتلىرىنى تونۇشتۇردى ۋە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىگە بولغان دىققىتىنى تېخىمۇ كۈچەيتتى.
ئوخشىمىغان قىتئەلەردىكى ئۇيغۇر جامائىتى ئۆتكەن ھەپتە روزا ھېيت ۋە نورۇز بايرىمىنى خىلمۇخىل مەدەنىيەت پائالىيەتلىرى بىلەن تەبرىكلىدى. خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇشلىرى كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان بولسىمۇ، ياۋروپا، شىمالىي ئامېرىكا ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادا ئۆتكۈزۈلگەن بۇ تەبرىكلەش پائالىيەتلىرىدە ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى ئۇسسۇل، مۇزىكا، شېئىرىيەت ۋە تائام مەدەنىيىتى نامايان قىلىندى. بۇ پائالىيەتلەر مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز كىملىكىنى ساقلاپ قېلىشتىكى قەتئىي ئىرادىسىنى ئەكس ئەتتۈرمەكتە.
بۇ پائالىيەتلەرنىڭ ئەڭ گەۋدىلىك قىسمى دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى مەدەنىيەت كومىتېتى ۋە ياۋروپا ئۇيغۇر مەدەنىيەت مەركىزى تەرىپىدىن ئۇيۇشتۇرۇلغان چوڭ تىپتىكى كونسېرت بولۇپ، ئۇنىڭغا ياۋروپانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىن كەلگەن 200 دىن ئارتۇق مېھمان ۋە سەنئەتكارلار قاتناشتى. ياشلار بۇ پائالىيەتتە مۇھىم رول ئويناپ، كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە قارىماي، مىللىي مىراسنى نامايان قىلىش ئارقىلىق ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ قەيسەرلىكىنى كۆرسەتتى.
بۇ مەدەنىيەت پائالىيەتلىرى بىلەن بىر ۋاقىتتا، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ۋە ئۇيغۇر دېموكراتىيە ۋە كىشىلىك ھوقۇق مەركىزى پارىژ، لاھەي ۋە ئامستېردام قاتارلىق شەھەرلەردە دىپلوماتىك پائالىيەتلەرنى ئېلىپ باردى. ۋەكىللەر ئۆمىكى سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ۋە ئەمەلدارلار بىلەن كۆرۈشۈپ، مەجبۇرىي ئەمگەك، نازارەت قىلىش ۋە چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان تىرانسمىللىي باستۇرۇش ئەيىبلەشلىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ياۋروپالىق مەنپەئەتدارلار خىتاينىڭ رايوندىكى سىياسەتلىرى ئۈستىدىن خەلقئارالىق تەكشۈرۈشنى داۋاملاشتۇرۇشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى تەكىتلىدى.
بۇ ھەپتە يەنە ئۇيغۇر رەھبىرى دولقۇن ئەيسانىڭ تۇغقانلىرى خۇشتار ئەيسا ۋە يالقۇن ئەيسانىڭ زورلاپ غايىب قىلىنغانلىقىنىڭ ئېچىنىشلىق بىر يىللىقى بولۇپ خاتىرىلەندى. تۇتقۇن قىلىنغىنىغا ئون يىل بولغان بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ نەدە ئىكەنلىكى يەنىلا نامەلۇم بولماقتا. كىشىلىك ھوقۇق گۇرۇپپىلىرى ئۇلارنىڭ سىياسىي غەرەزلەر بىلەن ھۆكۈم قىلىنغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، ئاشكارىلىق ۋە ئازاد قىلىشنى تەلەپ قىلدى.
يەنە بىر پائالىيەتتە، پائالىيەتچى روشەن ئابباس خىتاي دۆلىتى قوللاۋاتقان مەجبۇرىي ئەزا ئەتكەسچىلىكى ئەيىبلەشلىرىگە قارىتا ئاگاھلاندۇرۇش بېرىپ، تۇتقۇندىكى ئۇيغۇرلارنى نىشان قىلغان سىستېمىلىق زىيانكەشلىكلەرگە دائىر شاھىتلىق سۆزلىرى ۋە دوكلاتلارنى دەلىل قىلىپ كۆرسەتتى. بۇ دەۋالار خىتاي كونتروللۇقىدىكى تېررىتورىيەلەردىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە بولغان خەلقئارالىق ئەندىشىلەرنى تېخىمۇ كۈچەيتتەكتە.
ئەنگلىيە پارلامېنتىدا كىرىس ئېۋانس (Chris Evans) ۋە مارى رىممېر (Marie Rimmer) قاتارلىق پارلامېنت ئەزالىرى خىتايغا نىسبەتەن تېخىمۇ كۈچلۈك دىپلوماتىك بېسىم ئىشلىتىشكە چاقىردى. ئۇلار دىنىي ئەركىنلىككە قويۇلغان چەكلىمىلەرنى ۋە سىستېمىلىق دەپسەندىچىلىكلەرنىڭ «نورماللىشىپ كېتىشى»نى ئالاھىدە تەكىتلىدى.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، كانادا پارلامېنتىدا ئەمەلدارلار ۋە پائالىيەتچىلەر كانادا پۇقراسى ئۇيغۇر ئىمام ھۈسەيىن جېلىلنىڭ تۇتقۇن قىلىنغانلىقىنىڭ 20 يىللىقىنى خاتىرىلىدى. كونسۇلخانا بىلەن كۆرۈشۈش ھوقۇقى رەت قىلىنغان ھۈسەيىن جېلىل يەنىلا تۈرمىدە ياتماقتا. ھوقۇق ياقلىغۇچىلىرى ئۇنىڭ ھاياتلىقىغا دائىر ئىسپات بېرىشنى ۋە ئائىلىسى بىلەن بىۋاسىتە ئالاقىلىشىشىگە يول قويۇشنى تەلەپ قىلدى. (ANI)
