ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى، 2026-يىلى 3-ئاپرېل

تەھرىرى: د. ئ‍ابدۇرېھىم دۆلەت

يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۈۋاتقان سىياسەتلىرى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ، بولۇپمۇ كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى ۋە ئاكادېمىك ساھەنىڭ كۈچلۈك دىققىتىنى تارتماقتا. مەزكۇر ئىلمىي ماقالىنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۈۋاتقان سىياسىي، ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىكى باستۇرۇش ھەرىكەتلىرىنى خەلقئارا قانۇن ۋە كىشىلىك ھوقۇق ئۆلچەملىرى ئاساسىدا تەھلىل قىلىشتىن ئىبارەت. بۇ تەھلىل جەريانىدا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ قانۇن ۋە تەرەققىيات نىقابى ئاستىغا يوشۇرۇنغان مۇستەملىكىچىلىك، ئاسسىمىلياتسىيە ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىق قىلمىشلىرى ئېچىپ تاشلىنىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ ماقالە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى كىرىزىسقا بولغان تونۇشىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇپ، دۇنياۋى ئەدلىيە سىستېمىسىنىڭ بۇ جىنايەتلەرگە قانداق تاقابىل تۇرۇشى كېرەكلىكى ھەققىدە نەزەرىيەۋى ئاساس تەمىنلەيدۇ.

خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى دۆلەت بىخەتەرلىكى ۋە تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش باھانىسى بىلەن، شەرقىي تۈركىستاندىكى يەرلىك مىللەتلەرنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا ئېغىر تەھدىت ئېلىپ كېلىدىغان كەڭ كۆلەملىك باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى يولغا قويدى. خىتاي ھۆكۈمىتى ئوتتۇرىغا قويغان ئاتالمىش «جەمئىيەت مۇقىملىقى» ۋە «ئىقتىسادىي گۈللىنىش» شوئارلىرى ئەمەلىيەتتە شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ئىنسانىي قەدىر-قىممىتى، ئېتىقاد ئەركىنلىكى ۋە مىللىي كىملىكىنى يوقىتىش ئۈچۈن خىزمەت قىلماقتا. بۇ خىل سىياسەتلەرنىڭ نەزەرىيەۋى ئاساسى خىتاينىڭ دۆلەت تېررورىزمى ۋە ئاشقۇن مىللەتچىلىك ئىدىيەسىگە تايىنىدىغان بولۇپ، ئۇنىڭ خەلقئارا قانۇن ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ئەھدىنامىلىرى بىلەن تامامەن زىت ئىكەنلىكى ئېنىق كۆرۈلۈپ تۇرىدۇ. دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى كۆزەتكۈچىلەر ۋە مۇتەخەسسىسلەر بۇ سىياسەتلەرنىڭ يەرلىك مىللەتلەرنى تامامەن ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش مەقسىتىدە قۇرۇلغان سىستېمىلىق ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا ^[1].

خەلقئارا قانۇن نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ «ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە جازالاش ئەھدىنامىسى» گە ئاساسەن، بىر مىللەتنىڭ نوپۇس قۇرۇلمىسىغا قەستەن بۇزغۇنچىلىق قىلىش، ئاياللارنى مەجبۇرىي تۇغۇت چەكلەشكە ئورۇنلاشتۇرۇش ۋە بالىلارنى ئاتا-ئانىسىدىن ئايرىپ مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش قاتارلىق قىلمىشلار ئېنىق ھالدا ئىرقىي قىرغىنچىلىق جىنايىتى ھېسابلىنىدۇ. خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۈۋاتقان نوپۇس چەكلەش، لاگېرلارغا سولاش ۋە مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىش قىلمىشلىرى بۇ ئەھدىنامىدىكى بىر قانچە ماددىغا بىۋاسىتە خىلاپلىق قىلغانلىق بولۇپ، بۇ خەلقئارا جىنايى ئىشلار سوت مەھكىمىسىنىڭ رىم نىزامنامىسىدىكى ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت ئۆلچەملىرىگىمۇ تامامەن ئۇيغۇن كېلىدۇ. شۇڭا، خىتاينىڭ بۇ قىلمىشلىرىنى پەقەتلا بىر ئىچكى سىياسەت مەسىلىسى دەپ قاراشقا بولمايدۇ، بەلكى ئۇ پۈتكۈل ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق قىممەت قارىشىغا قىلىنغان ئېغىر تاجاۋۇزچىلىقتۇر ^[2].

بۇ ماقالە خىتاينىڭ باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى بەش ئاساسىي تېما بويىچە مۇھاكىمە قىلىدۇ. بىرىنچىدىن، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مەدەنىيەت ۋە نوپۇس قىرغىنچىلىقىنىڭ قانداق قىلىپ «مۇقىملىق» نىقابى ئاستىدا ئېلىپ بېرىلىۋاتقانلىقى يورۇتۇپ بېرىلىدۇ. ئىككىنچىدىن، «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» نامىدىكى جازا لاگېرلىرىنىڭ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت خاراكتېرى خەلقئارا قانۇن ئۆلچەملىرى بىلەن سېلىشتۇرۇلۇپ تەھلىل قىلىنىدۇ. ئۈچىنچىدىن، خىتاينىڭ رەقەملىك دەۋردىكى تەشۋىقات ۋاسىتىلىرىنى قوللىنىپ، قانداق قىلىپ سۈنئىي ۋە ساختا ئوبراز يارىتىۋاتقانلىقى يېشىپ بېرىلىدۇ. تۆتىنچىدىن، مەجبۇرىي ئەمگەكنىڭ دۇنيا تەمىنلەش زەنجىرىگە كۆرسىتىۋاتقان تەسىرى ۋە خەلقئارا ئىقتىسادىي قانۇنلاردىكى ئورنى مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. بەشىنچىدىن، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان ئارقىلىق ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە باشقا قوشنا دۆلەتلەرگە قىلىۋاتقان گېئوپولىتىكىلىق تەسىرى ئانالىز قىلىنىدۇ ^[3].

مەزكۇر ماقالە خەلقئارا جەمئىيەتتىكى سىياسەت تۈزگۈچىلەر، كىشىلىك ھوقۇق تەتقىقاتچىلىرى ۋە خەلقئارا قانۇن مۇتەخەسسىسلىرى ئۈچۈن مۇھىم پايدىلىنىش قىممىتىگە ئىگە. خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۈۋاتقان بۇ قىرغىنچىلىق تۈزۈلمىسىنى چوڭقۇر چۈشىنىش، پەقەتلا بىر مىللەتنىڭ تەقدىرىنى قۇتۇلدۇرۇش مەسىلىسى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى دۇنياۋى كىشىلىك ھوقۇق سىستېمىسىنىڭ كېلەچىكى ۋە ئىشەنچلىكلىكىنى قوغداش مەسىلىسىدۇر. شۇڭلاشقا، بۇ ماقالىدە كۆرسىتىلگەن دەلىل-ئىسپاتلار ۋە نەزەرىيەۋى ئانالىزلار خىتاينىڭ كىشىلىك ھوقۇق جىنايەتلىرىگە قارشى خەلقئارالىق بىرلىك ۋە ھەرىكەت يۆنىلىشىنى بەرپا قىلىشتا ئىلمىي ئاساس رولىنى ئوينايدۇ.

بىرىنچى بۆلۈم: «مۇقىملىق» ۋە «گۈللىنىش»نىڭ بەدىلى

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۈۋاتقان ئاتالمىش «پىلانلىق تۇغۇت» (计划生育) ۋە «نوپۇسنى ئەلالاشتۇرۇش» (人口优化) سىياسەتلىرى ئەمەلىيەتتە يەرلىك ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرنىڭ نوپۇسىنى سىستېمىلىق ھالدا ئازايتىشنى مەقسەت قىلغان سىياسىي ۋاسىتىدۇر. بۇ خىل سىياسەتلەر پەقەتلا نوپۇس كونترول قىلىش سىياسىتى بولۇپلا قالماي، بەلكى مىللەتنىڭ كەلگۈسى مەۋجۇتلۇقىنى يوقىتىشنى مەقسەت قىلغان ئىرقىي تازىلاش، يەنى نېگاتىپ ئېۋگېنىكا (Negative Eugenics) ھەرىكىتىدۇر. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ھۆججەتلىرىدە نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش ئارقىلىق رايوندا «مۇقىملىق» يارىتىش نەزەرىيەسى ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولۇپ، بۇ نەزەرىيە خەلقئارا قانۇندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىق جىنايىتىنىڭ شەرتلىرىگە تولۇق چۈشىدۇ ^[4].

نوپۇس كونترول قىلىش جەريانىدا، خىتاي دائىرىلىرى ئۇيغۇر ئاياللىرىغا مەجبۇرىي ھالدا بالىياتقۇ ئىچىگە سېلىنىدىغان ھامىلىدارلىقتىن ساقلىنىش ھالقىسى (IUD) سېلىش، مەجبۇرىي تۇغۇت چەكلەش ئوپېراتسىيەسى قىلىش ۋە ھەتتا ھامىلىنى مەجبۇرىي چۈشۈرۈۋېتىش قاتارلىق غەيرىي ئىنسانىي ۋاسىتىلەرنى قوللانغان. تەتقىقاتچى ئادرىيان زېنزنىڭ دوكلاتلىرىدا كۆرسىتىلىشىچە، 2017-يىلىدىن باشلاپ شەرقىي تۈركىستاننىڭ جەنۇبىدىكى خوتەن ۋە قەشقەر قاتارلىق جايلاردا ئۇيغۇرلارنىڭ تۇغۇلۇش نىسبىتى تارىختا كۆرۈلۈپ باقمىغان دەرىجىدە، يەنى يەتمىش پىرسەنتتىن ئارتۇق تۆۋەنلىگەن. بۇ خىل زور كۆلەملىك ۋە سىستېمىلىق تۇغۇلۇش نىسبىتىنى تۆۋەنلىتىش ھەرىكىتى خىتاي دۆلىتىنىڭ ئۇيغۇر نوپۇسىنىڭ تەبىئىي كۆپىيىشىنى قەستەن توسۇش مەقسىتىدە ئېلىپ بارغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ ^[5].

خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق ئۆلچەملىرى، خۇسۇسەن بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ «ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە جازالاش ئەھدىنامىسى» نىڭ 2-ماددىسىنىڭ (د) تارمىقىدا كۆرسىتىلگەن «بىر گۇرۇپپا ئىچىدە تۇغۇلۇشنى چەكلەشنى مەقسەت قىلغان تەدبىرلەرنى يۈرگۈزۈش» بەلگىلىمىسى خىتاينىڭ بۇ قىلمىشلىرىنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئىكەنلىكىنى قانۇنىي جەھەتتىن مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ قىلمىشلىرىنى «ئاياللارنىڭ ھوقۇقىنى قوغداش» ۋە «ئەسەبىيلىكنى تۈگىتىش» دېگەن سىياسىي سەپسەتىلەر بىلەن پەردازلاشقا ئۇرۇنغان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بۇ ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ ئۆز تېنىگە ۋە ئائىلە قۇرۇشىغا بولغان ئەڭ ئەقەللىي كىشىلىك ھوقۇقلىرىنى ئېغىر دەرىجىدە دەپسەندە قىلغانلىقتۇر ^[6].

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاي ھۆكۈمىتى نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن خىتاي كۆچمەنلىرىنى شەرقىي تۈركىستانغا كۆچۈرۈپ كېلىش ۋە ئۇلارغا ئالاھىدە ئىمتىيازلارنى بېرىش سىياسىتىنىمۇ يۈرگۈزمەكتە. بۇ خىل كۆچمەنلەر سىياسىتى يەرلىك ئۇيغۇرلارنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي ھاياتتىكى ئورنىنى تېخىمۇ چەتكە قېقىپ، ئۇلارنى ئۆز زېمىنىدا ئاز سانلىق مىللەتكە ئايلاندۇرۇپ قويۇش نىشانىغا خىزمەت قىلىدۇ. كۆچمەن خىتايلارغا بېرىلگەن تۇرالغۇ، خىزمەت ۋە پاراۋانلىق ئىمتىيازلىرى يەرلىك خەلقنىڭ بايلىقلىرىنى تارتىۋېلىش بەدىلىگە كەلگەن بولۇپ، بۇ پۈتۈنلەي مۇستەملىكىچىلىك سىياسىتىنىڭ تىپىك ئىپادىسىدۇر ^[7].

«مەدەنىيەت ئارقىلىق شىنجاڭنى ئوزۇقلاندۇرۇش» (文化润疆) شوئارى ئاستىدا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىمۇ خىتاينىڭ رايوندىكى باستۇرۇش سىياسىتىنىڭ يەنە بىر مۇھىم تەركىبىي قىسمى. بۇ سىياسەتنىڭ مەقسىتى ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخىي ۋە مەدەنىيەت مىراسلىرىنى خىتاي مەدەنىيىتىگە قوشۇۋېتىش ياكى تامامەن يوقىتىشتۇر. خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستاندىكى مىڭلىغان مەسچىتلەرنى، مۇقەددەس مازارلارنى ۋە قەبرىستانلىقلارنى چېقىۋەتتى ياكى ئۇلارنىڭ ئىسلامىي بىناكارلىق ئالاھىدىلىكلىرىنى ئۆزگەرتىپ، ئۇلارنى خىتايچە پاسونغا كىرگۈزدى. بۇ خىل قىلمىشلار خەلقئارا قانۇندىكى مەدەنىيەت مىراسلىرىنى قوغداش ئەھدىنامىلىرىگە ئېغىر دەرىجىدە خىلاپتۇر ^[8].

ئۇيغۇرلارنىڭ مەنىۋى ھاياتىدا ئىنتايىن مۇھىم ئورۇن تۇتىدىغان مازارلار ۋە مەسچىتلەر پەقەتلا دىنىي ئىبادەت سورۇنى بولۇپلا قالماي، بەلكى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ، تارىخىنىڭ ۋە ئىجتىمائىي ئالاقىسىنىڭ مەركىزىي نۇقتىسىدۇر. بۇ قۇرۇلۇشلارنىڭ ۋەيران قىلىنىشى ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخىي خاتىرىسىنى ئۆچۈرۈپ تاشلاپ، ئۇلارنى ئۆز ئۆتمۈشىدىن مەھرۇم قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. خىتاي بۇ قىلمىشلىرىنى «خەتەرلىك بىنالارنى ئۆزگەرتىش» ياكى «شەھەر قۇرۇلۇشىنى گۈللەندۈرۈش» دېگەندەك سىياسىي نىقابلار بىلەن يوشۇرۇشقا ئۇرۇنغان بولسىمۇ، سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرى ۋە گۇۋاھچىلارنىڭ ئىسپاتلىرى بۇنىڭ پىلانلىق ۋە سىستېمىلىق بىر مەدەنىيەت تازىلاش ھەرىكىتى ئىكەنلىكىنى تولۇق ئاشكارىلىدى ^[9].

بۇ مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى جەريانىدا، خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر زىيالىيلىرىنى، ئالىملىرىنى، سەنئەتكارلىرىنى ۋە دىنىي زاتلارنى نىشانلىق ھالدا تۇتقۇن قىلدى. راھىلە داۋۇت، تاشپولات تېيىپ قاتارلىق يۈزلىگەن، ھەتتا مىڭلىغان ئۇيغۇر زىيالىيلىرى لاگېرلارغا ياكى تۈرمىلەرگە تاشلاندى. ئۇيغۇر سەرخىللىرىنى يوقىتىش ئارقىلىق، خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ كېلەچەككە بولغان ئۈمىدىنى ۋە مەدەنىيەت داۋاملىشىش ئىقتىدارىنى ۋەيران قىلىشنى كۆزلىمەكتە. بىر مىللەتنىڭ زىيالىيلىرىنى سىستېمىلىق ھالدا يوقىتىش، شۇ مىللەتنىڭ مېڭىسىنى كېسىپ تاشلىغانلىق بىلەن ئوخشاش بولۇپ، بۇ خەلقئارا جەمئىيەت تەرىپىدىن ئەڭ ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى دەپ قارىلىدۇ ^[10].

مائارىپ ساھەسىدىكى ئاسسىمىلياتسىيەمۇ خىتاي سىياسىتىنىڭ مۇھىم بىر قىسمىدۇر. خىتاي ئاتالمىش «قوش تىللىق مائارىپ» (双语教育) نامى ئاستىدا ئۇيغۇر تىلىنى مەكتەپلەردىن تامامەن سىقىپ چىقىرىپ، پۈتۈنلەي خىتاي تىلىدا مائارىپ بېرىش تۈزۈمىنى يولغا قويدى. ئۇيغۇر تىلىدا يېزىلغان كىتابلار چەكلەندى، كۆيدۈرۈلدى ۋە نەشر قىلىنىشى پۈتۈنلەي دېگىدەك مەنئى قىلىندى. تىل بىر مىللەتنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشىدىكى ئەڭ ئاساسىي ئامىللارنىڭ بىرى بولۇپ، تىلنى يوقىتىش ئەمەلىيەتتە مىللەتنىڭ كىملىكىنى يوقىتىشنىڭ ئەڭ تېز ۋە ئۈنۈملۈك ۋاسىتىسىدۇر. خىتاينىڭ بۇ سىياسىتى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مائارىپ ۋە مەدەنىيەت ھوقۇقى توغرىسىدىكى نىزاملارغا ئوچۇق-ئاشكارا جەڭ ئېلان قىلغانلىقتۇر ^[11].

«شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش قۇرۇلۇش بىڭتۈەنى» (新疆生产建设兵团) نىڭ رولى شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇستەملىكە قۇرۇلمىسىنى چۈشىنىشتە ئاچقۇچلۇق ئەھمىيەتكە ئىگە. بىڭتۈەن خىتاينىڭ رايوندىكى ئىقتىسادىي، سىياسىي ۋە ھەربىي كونتروللۇقىنى ئىجرا قىلىدىغان غايەت زور يېرىم ھەربىي ئاپپارات بولۇپ، ئۇ شەرقىي تۈركىستاننىڭ يەر، سۇ ۋە تەبىئىي بايلىقلىرىنى تالان-تاراج قىلىشتا ئاساسلىق رول ئوينايدۇ. بىڭتۈەن تارىختىن بۇيان خىتاي كۆچمەنلىرىنى يەرلەشتۈرۈش ۋە ئۇلارغا مۇقىم ئىقتىسادىي مەنبە يارىتىپ بېرىش ئۈچۈن قۇرۇلغان بولۇپ، يەرلىك ئۇيغۇرلارنىڭ تەبىئىي بايلىقلىرىنى ئاساسىي جەھەتتىن مونوپول قىلىۋالغان ^[12].

بىڭتۈەن يېقىنقى يىللاردا ئۇيغۇرلارنى مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىشتا، بولۇپمۇ پاختا تېرىش ۋە توقۇمىچىلىق سانائىتىدە كەڭ كۆلەمدە جىنايەت ئۆتكۈزدى. ئۇلارنىڭ ئىقتىسادىي كېڭەيمىچىلىكى يەرلىك ئۇيغۇر دېھقانلىرىنى ئۆز يەرلىرىدىن قوغلاپ چىقىرىپ، ئۇلارنى بىڭتۈەننىڭ زاۋۇتلىرىدا ئەرزان ياكى ھەقسىز ئەمگەك كۈچىگە ئايلاندۇرۇشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. خەلقئارا قانۇن نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، بىر ھۆكۈمەت يېتەكچىلىكىدىكى قوراللىق تەشكىلاتنىڭ يەرلىك خەلقنى سىستېمىلىق ھالدا ئىقتىسادىي قۇللۇققا مەھكۇم قىلىشى ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت ھېسابلىنىدۇ ۋە بۇ خەلقئارا ئەمگەكچىلەر تەشكىلاتىنىڭ قۇللۇق تۈزۈمىنى بىكار قىلىش ئەھدىنامىلىرىگە خىلاپتۇر ^[13].

خىتاي ھۆكۈمىتى تەشۋىق قىلىۋاتقان رايوندىكى ئاتالمىش «ئىقتىسادىي گۈللىنىش» ۋە «زامانىۋىلاشتۇرۇش» شوئارلىرى ئەمەلىيەتتە پەقەت خىتاي كۆچمەنلىرىنىڭ مەنپەئەتىگىلا ۋەكىللىك قىلىدۇ. شەرقىي تۈركىستاننىڭ بايلىقلىرى خىتاينىڭ ئىچكىرى ئۆلكىلىرىگە توشۇلۇپ، رايوننىڭ ئۆزى بولسا خىتاينىڭ خام ئەشيا بازىسىغا ئايلىنىپ قالدى. ئۇيغۇرلار بۇ ئىقتىسادىي تەرەققىياتنىڭ سىرتىدا قالدۇرۇلغان بولۇپ، ئۇلار پەقەتلا دۆلەت باشقۇرۇشىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك كۈچى سۈپىتىدىلا مۇئامىلە قىلىنماقتا. بۇ خىل ئىرقىي ۋە مىللىي ئايرىمىچىلىققا ئاساسلانغان ئىقتىسادىي سىياسەت جەنۇبىي ئافرىقىدىكى ئىرقىي ئايرىمىچىلىق (Apartheid) تۈزۈمى بىلەن ماھىيەتتە ئوخشاش بولۇپ، خەلقئارا قانۇن تەرىپىدىن چەكلىنىشى كېرەك ^[14].

بۇ ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي زۇلۇم جەريانىدا، خىتاي دائىرىلىرى ئۇيغۇرلارنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىنى ئىنچىكىلىك بىلەن نازارەت قىلىش سىستېمىسىنى قۇردى. ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆيلىرىگە خىتاي كادىرلارنى يەرلەشتۈرۈش، يەنى ئاتالمىش «تۇغقانلىشىش» (结对认亲) ھەرىكىتى بۇنىڭ تىپىك مىسالى. بۇ سىياسەت ئارقىلىق ئۇيغۇر ئائىلىلىرىنىڭ شەخسىي بوشلۇقى تامامەن ۋەيران قىلىنىپ، ئۇلارنىڭ كۈندىلىك ھاياتى، دىنىي ئېتىقادى ۋە ئىدىيەسى 24 سائەت نازارەت ئاستىغا ئېلىندى. بۇنداق سىستېمىلىق ئائىلە ئىچىدىكى تەقىبلەش كىشىلىك ھوقۇق خىتابنامىسىدە كۆرسىتىلگەن شەخسىي مەخپىيەتلىك ۋە ئائىلە بىخەتەرلىكى ھوقۇقىغا ئېغىر بۇزغۇنچىلىق قىلغانلىقتۇر ^[15].

خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۈۋاتقان «مۇقىملىق» ۋە «گۈللىنىش» سىياسەتلىرىنىڭ ئەسلىي ماھىيىتى يەرلىك خەلقنى جىسمانىي، مەدەنىيەت ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن تامامەن يوقىتىش ۋە ئاسسىمىلياتسىيە قىلىشتۇر. خەلقئارا قانۇن ۋە كىشىلىك ھوقۇق ئۆلچەملىرى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، بۇ سىياسەتلەر دۆلەت تەرىپىدىن تەشكىللەنگەن قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت بولۇپ، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ جىددىي مۇداخىلە قىلىشىنى ۋە تەكشۈرۈشىنى تەلەپ قىلىدىغان ئېغىر كىرىزىستۇر.

ئىككىنچى بۆلۈم: تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش نىقابى

خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇش ھەرىكەتلىرىنى قانۇنلاشتۇرۇش ئۈچۈن «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» (反恐) ۋە «ئەسەبىيلىكنى تۈگىتىش» (去极端化) سىياسەتلىرىنى دۆلەتنىڭ قانۇن-تۈزۈم سىستېمىسىغا كىرگۈزدى. خىتاينىڭ «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش قانۇنى» ۋە شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۈلگەن «ئەسەبىيلىكنى تۈگىتىش نىزامى» قاتارلىق ھۆججەتلەردە ئاتالغۇلار ئىنتايىن مۈجمەل ۋە قەستەن كېڭەيتىلگەن بولۇپ، ھەرقانداق نورمال دىنىي ئىبادەت، مەدەنىيەت ئىپادىسى ياكى ھۆكۈمەتكە بولغان نارازىلىق ئاسانلا «تېررورلۇق» ياكى «ئەسەبىيلىك» دائىرىسىگە كىرگۈزۈۋېتىلىدۇ. بۇ خىل سىياسىي لوگىكا خەلقئارا قانۇنلاردىكى تېررورىزم ئېنىقلىمىسى بىلەن پەقەتلا ماس كەلمەيدۇ، بەلكى دۆلەتنىڭ ئۆز پۇقرالىرىنى خالىغانچە جازالىشى ئۈچۈن قورال قىلىپ ئىشلىتىلمەكتە ^[16].

خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ «قاتتىق زەربە بېرىش» (严打暴恐活动专项行动) ھەرىكىتى ئەمەلىيەتتە ئۇيغۇر ۋە باشقا مىللەتلەرنى كەڭ كۆلەمدە جازالاش ماشىنىسىدۇر. بۇ سىياسەت ئاستىدا، ساقال قويۇش، ئاياللارنىڭ ياغلىق ئارتىشى، ئىسلامىي ئىسىملارنى قويۇش، ھالال يېمەكلىكلەرنى تاللاش، ھەتتا تېلېفوندا چەتئەلدىكى تۇغقانلىرى بىلەن سۆزلىشىشمۇ «ئەسەبىيلىك» نىڭ ئىپادىسى دەپ بېكىتىلىپ، لاگېرلارغا قاماشنىڭ يېتەرلىك سەۋەبى قىلىندى. خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق قانۇنى، بولۇپمۇ «پۇقرالار ۋە سىياسىي ھوقۇق خەلقئارا ئەھدىنامىسى» گە ئاساسەن، ھەر بىر ئىنساننىڭ ئۆز دىنىغا ئېتىقاد قىلىش ۋە ئۇنى ئىپادىلەش ئەركىنلىكى بار بولۇپ، خىتاينىڭ بۇ ھەرىكەتلىرى خەلقئارالىق مەجبۇرىيەتلەرنى ئوچۇق-ئاشكارا دەپسەندە قىلغانلىقتۇر ^[17].

«كەسپىي ماھارەت تەلىم-تەربىيە مەركىزى» (职业技能教育培训中心) نامى ئاستىدا قۇرۇلغان جازا لاگېرلىرى خىتاينىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش سىياسىتىنىڭ ئەڭ ۋەھشىي ئىپادىسى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئاۋسترالىيە ئىستراتېگىيەلىك سىياسەت تەتقىقات ئورنى (ASPI) سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرى ۋە باشقا پاكىتلارغا ئاساسەن، شەرقىي تۈركىستاندا كەم دېگەندە 380 دىن ئارتۇق مۇشۇنداق جازا لاگېرى بارلىقىنى دەلىللىدى. بۇ لاگېرلار ئەمەلىيەتتە ئېگىز تام، تىكەنلىك سىم ۋە قوراللىق ساقچىلار تەرىپىدىن قاتتىق قوغدىلىدىغان تۈرمىلەر بولۇپ، خىتاي ھۆكۈمىتى دەۋاتقاندەك «مەكتەپ» ئەمەس. بۇ يەرگە قامالغان مىليونلىغان كىشىلەر سوتنىڭ ھېچقانداق رەسمىي سوتلىشىدىن ئۆتمەي تۇرۇپ سىياسىي، مىللىي ۋە دىنىي سەۋەبلەر بىلەنلا مەجبۇرىي تۇتقۇن قىلىنغان ^[18].

بۇ لاگېرلارنىڭ ئىچىدىكى ئەھۋاللار كىشىنىڭ ئەقلى-ھوشىنى لال قىلىدۇ. تىرىك قالغان شاھىتلارنىڭ ۋە سىرتقا ئاشكارىلانغان ھۆكۈمەت ھۆججەتلىرىنىڭ كۆرسىتىشىچە، لاگېرلاردا پىسخىكىلىق ۋە جىسمانىي قىيناش، مېڭە يۇيۇش(洗脑)، نامەلۇم دورىلارنى مەجبۇرىي ئىچكۈزۈش، ئاياللارغا باسقۇنچىلىق قىلىش ۋە ھايۋانلارچە مۇئامىلە قىلىش ئەھۋاللىرى ئومۇميۈزلۈك مەۋجۇت. مەھبۇسلار ھەر كۈنى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە ساداقىتىنى بىلدۈرۈشكە، ئۆزلىرىنىڭ مەدەنىيىتى ۋە دىنىدىن ۋاز كېچىشكە مەجبۇرلىنىدۇ. بۇ خىل ئىدىيەۋى ۋە جىسمانىي باستۇرۇش بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ «قىيناشقا قارشى تۇرۇش ئەھدىنامىسى» گە پۈتۈنلەي خىلاپ بولۇپ، ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتنىڭ تىپىك دەلىلىدۇر ^[19].

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ لاگېر سىستېمىسى قۇرۇشىدىكى نەزەرىيەۋى ئاساسى بولغان «مەركەزلىك مائارىپ ئارقىلىق ئۆزگەرتىش» (集中教育转化) سىياسىتى ئەمەلىيەتتە پۈتۈن بىر مىللەتنىڭ ئۆزلۈكىنى يوقىتىش ئوپېراتسىيەسىدۇر. خىتاي دائىرىلىرى ئۇيغۇرلارنىڭ ئىدىيەسىنى «كېسەل» ياكى «ۋىرۇس» دەپ ئاتاپ، ئۇلارنى كارانتىن قىلىپ «داۋالاش» كېرەك، دەپ تەشۋىق قىلدى. بۇ خىل رادىكال سىياسىي بايانلار 20-ئەسىردىكى فاشىستىك تۈزۈملەرنىڭ ئىرقىي تازىلاش نەزەرىيەلىرى بىلەن ئىنتايىن ئوخشىشىپ كېتىدىغان بولۇپ، دۆلەتنىڭ يەرلىك مىللەتلەرنى ئىنسان قاتارىدا كۆرمەيۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇنداق دۆلەت تەشكىللىگەن كەڭ كۆلەملىك ئىنسان قېلىپىدىن چىققان سىياسەت، خەلقئارا جىنايى ئىشلار سوت مەھكىمىسى رىم نىزامنامىسىنىڭ 7-ماددىسىدىكى ئېنىقلىمىلار بويىچە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت ھېسابلىنىدۇ ^[20].

تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش نىقابى ئاستىدا ئېلىپ بېرىلغان يەنە بىر ئېغىر جىنايەت بولسا، رەقەملىك ۋە سۈنئىي ئىدراك تېخنىكىسى ئارقىلىق يولغا قويۇلغان ئومۇميۈزلۈك نازارەت سىستېمىسىدۇر. «بىر گەۋدىلەشتۈرۈلگەن بىرلەشمە جەڭ قوماندانلىق سۇپىسى» (一体化联合作战平台) ئارقىلىق، خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ھەر بىر ھەرىكىتى، يانفون ئۇچۇرلىرى، يۈز رەسىمى ۋە گېن ئۇچۇرلىرىنى يىغىپ، ئۇلارنىڭ سىياسىي «ئىشەنچلىكلىكىنى» باھالايدۇ. ئەگەر ئالگورىزم (Algorithm) بىر كىشىنى «گۇمانلىق» دەپ ھۆكۈم قىلسا، شۇ كىشى دەرھال لاگېرغا ئېلىپ كېتىلىدۇ. بۇ خىل تېخنىكىلىق دىكتاتورلۇق دۇنيا تارىخىدا كۆرۈلۈپ باقمىغان بولۇپ، ئاساسىي كىشىلىك ھوقۇق ۋە شەخسىي بىخەتەرلىك ھوقۇقلىرىنى ئاياق-ئاستى قىلغانلىقتۇر ^[21].

خەلقئارا جەمئىيەتتە، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىتېتى ئىشخانىسى(OHCHR)    2022-يىلى ئېلان قىلغان شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق ئەھۋالى دوكلاتىدا، خىتاينىڭ رايوندىكى تېررورلۇققا ۋە ئەسەبىيلىككە قارشى تۇرۇش سىياسەتلىرىنىڭ يەرلىك مىللەتلەرنىڭ ئاساسىي ھوقۇقلىرىنى ئېغىر دەرىجىدە دەپسەندە قىلىۋاتقانلىقىنى، لاگېرلارغا قاماش ۋە جىسمانىي قىيناش قىلمىشلىرىنىڭ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت تەشكىل قىلىشى مۇمكىنلىكىنى ئېنىق كۆرسەتتى. گەرچە بۇ دوكلات كېچىكىپ ئېلان قىلىنغان بولسىمۇ، ئۇ خەلقئارا قانۇن نۇقتىسىدىن خىتاينىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش نىقابىنى يىرتىپ تاشلاپ، ئۇنىڭ سىياسەتلىرىنىڭ خەلقئارا جەمئىيەت تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنمايدىغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بەردى ^[22].

شۇنى تەكىتلەش كېرەككى، خىتاينىڭ «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» ئۆلچىمى خەلقئارالىق ئۆلچەملەردىن پەرقلىنىدۇ. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى تېررورىزمنى خەلقئارا تىنچلىق ۋە بىخەتەرلىككە بولغان ھەرىكەتلىك تەھدىت دەپ قارايدۇ، ئەمما خىتاي بولسا ئۇنى پارتىيەنىڭ ھاكىمىيىتىگە ۋە ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتىگە باش ئەگمىگەن ھەرقانداق مىللىي، مەدەنىيەت ۋە دىنىي پەرقنى يوقىتىشنىڭ قورالى قىلىۋالدى. بۇ ئۇسۇل، خەلقئارا قانۇن سىستېمىسىدىكى تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ھەمكارلىق رامكىسىنى سۈيىئىستېمال قىلىپ، زۇلۇمنى قانۇنلاشتۇرۇشقا ئۇرۇنۇشتىن باشقا نەرسە ئەمەس ^[23].

شەرقىي تۈركىستاندا يۈز بېرىۋاتقان بۇ سىستېمىلىق جىنايەتلەرنى خەلقئارا جىنايى ئىشلار سوت مەھكىمىسى تەكشۈرۈشى ۋە جاۋابكارلىققا تارتىشى كېرەكلىكى نۇرغۇنلىغان قانۇنچىلار تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلماقتا. گەرچە خىتاي رىم نىزامنامىسىدا ئىمزا قويمىغان بولسىمۇ، ئۇيغۇر سوتى (Uyghur Tribunal) غا ئوخشاش مۇستەقىل خەلقئارا سوت مەھكىمىلىرى كۆپلىگەن شاھىتلارنىڭ سۆزلىرى ۋە ھۆججەتلەرگە ئاساسلىنىپ، خىتاينىڭ قىلمىشلىرىنىڭ تامامەن ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت ئىكەنلىكىنى مۇئەييەنلەشتۈردى. بۇ ھۆكۈم خەلقئارا قانۇن ساھەسىدە زور تەسىر قوزغاپ، غەرب ئەللىرى پارلامېنتلىرىنىڭ بۇ قىلمىشلارنى ئىرقىي قىرغىنچىلىق دەپ ئېتىراپ قىلىشىغا تۈرتكە بولدى ^[24].

دېمەك، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش نىقابىغا ئورىنىپ شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۈۋاتقان ۋەھشىي سىياسەتلىرى خەلقئارا قانۇن ئالدىدا ھېچقانداق قانۇنىي ئاساسقا ئىگە ئەمەس. خەلقئارا جەمئىيەت بۇ نىقابنى يىرتىپ تاشلاپ، خىتاي دۆلەت ئاپپاراتىنىڭ ئۆتكۈزۈۋاتقان بۇ جىنايەتلىرىگە قارشى خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق ئەھدىنامىلىرى ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىش مېخانىزملىرىنى ئەمەلىي ھەرىكەتكە ئايلاندۇرۇشى جىددىي تەلەپ قىلىنىدۇ. ئەگەر بۇ جىنايەتلەر توختىتىلمىسا، خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق سىستېمىسىنىڭ ئابرۇيى ۋە قىممىتى ئېغىر زەربىگە ئۇچرايدۇ.

ئۈچىنچى بۆلۈم: رەقەملىك تەشۋىقات ۋە ئوبراز قۇرۇلمىسى

رەقەملىك دەۋرنىڭ كېلىشىگە ئەگىشىپ، خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىق جىنايەتلىرىنى يوشۇرۇش ۋە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ دىققىتىنى بۇراش ئۈچۈن، غايەت زور مەبلەغ ۋە تېخنىكا كۈچى سەرپ قىلىپ، كۆپ قاتلاملىق رەقەملىك تەشۋىقات ۋە ئوبراز قۇرۇلمىسىنى بەرپا قىلدى. خىتاي رەھبەرلىكى ئوتتۇرىغا قويغان «شىنجاڭ ھېكايىسىنى ياخشى سۆزلەش» (讲好新疆故事) تاكتىكىسى، ئەمەلىيەتتە پارتىيە دۆلەت ماشىنىسى ئارقىلىق ياساپ چىقىلغان ساختا تەشۋىقات بولۇپ، رايوندىكى ۋەھىمە ۋە زۇلۇمنى «گۈزەل شىنجاڭ» (大美新疆) مەنزىرىسى بىلەن يۆگەشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ خىل سىستېمىلىق ساختا تەشۋىقات ئۇسۇلى خەلقئارا قانۇندىكى ئۇچۇر ئەركىنلىكىگە ۋە ھەقىقەتنى بىلىش ھوقۇقىغا ئېغىر بۇزغۇنچىلىق قىلغانلىقتۇر ^[25].

خىتاي دۆلەت مېدىيالىرىدىن باشلاپ تور چولپانلىرىغىچە بولغان كەڭ دائىرىلىك تەشۋىقات سىستېمىسى، ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىنى، بولۇپمۇ دوۋيىن (Douyin)، تىكتوك (TikTok)  ۋە شياۋخۇڭشۇ (Xiaohongshu) قاتارلىق سۇپىلارنى كونترول قىلىپ، شەرقىي تۈركىستاننىڭ سۈنئىي ئوبرازىنى ياساپ چىقماقتا. «تور چولپانلىرى» (网红) ۋە ئىجتىمائىي تەسىر كۈچكە ئىگە شەخسلەر (Influencers) ئارقىلىق ئۇيغۇرلارنىڭ ئاتالمىش «بەختلىك، ناخشا – ئۇسسۇلغا ماھىر ۋە ساداقەتمەن» ئىكەنلىكىنى تەشۋىق قىلىش، زۇلۇمنى ئاددىي كۆڭۈل ئېچىش مەزمۇنلىرىغا ئايلاندۇرۇۋېتىشتىن ئىبارەتتۇر. خىتاينىڭ بۇ يۇمشاق تەشۋىقات ئىستراتېگىيەسى دۆلەتنىڭ مەدەنىيەت مۇستەملىكىچىلىكىنىڭ ئىنتايىن خەتەرلىك بىر يۆنىلىشى بولۇپ، ئۇ مەدەنىيەتنى پەقەتلا تاماشا ۋە سىياسىي تەشۋىقات قورالىغا ئايلاندۇرۇپ قويىدۇ ^[26].

ئىقتىسادىي مەنپەئەت ۋە ساياھەتچىلىكنى مەركەز قىلغان بۇ تەشۋىقات ھەرىكىتى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ساختا رېئاللىق بەرپا قىلىشىدىكى مۇھىم ۋاسىتە بولۇپ قالدى. خىتاي مەتبۇئاتلىرىدىكى ماقالىلەردە كۆرسىتىلىشىچە، «توغرا ۋە دەل جايىدا» (精准化) تەشۋىقات قىلىش سىياسىتى بويىچە، تور ئابونتلىرىنىڭ ھېسسىياتىنى كونترول قىلىپ، مىللىي كەمسىتىش ۋە زۇلۇمنى يوشۇرۇش ئۈچۈن مەقسەتلىك ھالدا شەرقىي تۈركىستاننىڭ ساياھەت نۇقتىلىرى، يېمەك-ئىچمەكلىرى ۋە تەبىئىي مەنزىرىلىرى زور كۈچ بىلەن بازارغا سېلىنماقتا. بۇ ئارقىلىق شەرقىي تۈركىستان پەقەتلا بىر ساياھەت مەركىزىدەك تەسۋىرلىنىپ، سىياسىي جىنايەتلەر ئاقلىنىدۇ ۋە تور ئابونتلىرىنىڭ سىياسىي چۈشەنچىسى قەستەن بۇرمىلىنىدۇ ^[27].

ساختا تەشۋىقاتنى خەلقئارالاشتۇرۇش ئۈچۈن، خىتاي ھۆكۈمىتى نۇرغۇنلىغان چەتئەللىك سىن كۆرۈنۈش ئىشلىگۈچىلىرى (Vloggers)، مۇخبىرلار ۋە دىپلوماتلارنى ئالدىن پىلانلانغان ۋە ئالاھىدە ئورۇنلاشتۇرۇلغان ساياھەتلەرگە تەشكىللىدى. بۇلار دۆلەت تەييارلاپ بەرگەن سېنارىيە بويىچە مەدھىيە ئوقۇپ، غەرب مېدىيالىرى ۋە كىشىلىك ھوقۇق ئورگانلىرىنىڭ دوكلاتلىرىنى «يالغان» دەپ قارىلاشقا سېلىندى. بۇ ھەرىكەتلەر بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ۋە كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىتېتىنىڭ دوكلاتىغا زىت بولۇپ، خەلقئارا جەمئىيەتنى قايمۇقتۇرۇپ، ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى خەلقئارالىق سورۇنلاردا يوشۇرۇشنى مەقسەت قىلغان دۆلەت دەرىجىلىك يالغانچىلىقتۇر ^[28].

رەقەملىك مېدىيادا كەڭ تارقالغان تور يۇمۇرلىرى (网络热梗) ۋە قىسقا سىنلار، مەسىلەن «نان تىلى» (馕言文) قاتارلىقلار، ئۇيغۇر تىلى ۋە مەدەنىيىتىنى مەسخىرە قىلىش ۋە چەتكە قېقىش تۈسىنى ئالغان. بۇ خىل ئاتالمىش كۆڭۈل ئېچىش مەزمۇنلىرى ئەمەلىيەتتە كۆپ سانلىق خىتاي مىللىتىنىڭ ئاز سانلىق مىللەتلەرگە بولغان ئۈستۈنلۈك تۇيغۇسى ۋە مەدەنىيەت ئاسسىمىلياتسىيەسىنى گەۋدىلەندۈرىدىغان بولۇپ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز مەدەنىيىتى ۋە تىلىدىكى ھەقىقىي ئىپادىلەش بوشلۇقىنىڭ دۆلەت تەرىپىدىن بوغۇپ تاشلانغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. خەلقئارا مەدەنىيەت ھوقۇقى قوغداش پىرىنسىپلىرى بويىچە قارىغاندا، بىر مىللەتنىڭ مەدەنىيىتىنى قەستەن سۈنئىيلەشتۈرۈش ۋە ھەجۋىلەشتۈرۈش (Caricaturization)  شۇ مىللەتنىڭ كىملىكىگە قىلىنغان ھاقارەتتۇر ^[29].

خىتاي تاراتقۇلىرى، بولۇپمۇ سىرتقا يۈزلەنگەن خەلقئارالىق تېلېۋىزىيە تورلىرى (مەسىلەن، CGTN)، داۋاملىق تۈردە غەرب تەتقىقاتچىلىرىنى ۋە ئورگانلىرىنى ھۇجۇم نىشانى قىلىپ كەلمەكتە. ئۇلار ئادرىيان زېنز ۋە ئاۋسترالىيە ئىستراتېگىيەلىك سىياسەت تەتقىقات ئورنى قاتارلىقلارنى «يالغانچىلار» ۋە «ئىمپېرىيالىزمنىڭ قورالى» دەپ ئەيىبلەپ، خىتاينىڭ خەلقئارا سەھنىدىكى سىياسىي ئوبرازىنى ئاقلاشقا تىرىشماقتا. بىراق، بۇ خىل ئۇچۇر ھۇجۇمى (Information warfare) ئەمەلىي پاكىتلارنى ئۆزگەرتەلمەيدىغان بولۇپ، ئۇ پەقەتلا خىتاينىڭ سۆز ئەركىنلىكى ۋە ئىلمىي تەتقىقات ئەركىنلىكىگە بولغان دۈشمەنلىك پوزىتسىيەسىنى ئاشكارىلايدۇ ^[30].

يەنە بىر جەھەتتىن، خىتاينىڭ «مەدەنىيەتنى زامانىۋىلاشتۇرۇش» باھانىسى بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆرپ-ئادەتلىرىنى پەقەتلا سەھنە سەنئىتىگە ئايلاندۇرۇۋېتىشى خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ قاتتىق تەنقىدىگە ئۇچرىدى. يەرلىك خەلقنىڭ ئۆز دىنى ۋە مەدەنىيىتىنى كۈندىلىك ھاياتىدا ئەركىن ياشاش ھوقۇقى تارتىۋېلىنغان بىر شارائىتتا، ئۇيغۇر مۇقامى، مەشرەپكە ئوخشاش مەدەنىيەت مىراسلىرىنى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى مائارىپ، ئىلىم-پەن ۋە مەدەنىيەت تەشكىلاتى (UNESCO) دا كۆز بويامچىلىق ئۈچۈن ئىشلىتىش، مەدەنىيەت مىراسلىرىنى قوغداش ئەمەس، بەلكى ئۇنى سىياسىي يالغانچىلىقنىڭ قورالى قىلىشتۇر ^[31].

رەقەملىك سۇپىلار ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىۋاتقان بۇ ساختا تەشۋىقاتلارنىڭ يەنە بىر خەتەرلىك تەرىپى شۇكى، ئۇ شەرقىي تۈركىستان ئىچىدىكى خەلقنى ئاۋازسىز قىلىپ قويدى. چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىنىڭ ئەھۋالىنى بىلىشى پۈتۈنلەي چەكلەندى، خەلقئارالىق ئالاقە تورلىرى ئۈزۈپ تاشلاندى. بۇ خىل ئۇچۇر قامىلى، يەنى «تۆمۈر سېپىل» ۋە دۆلەت مونوپول قىلغان بىر تەرەپلىمە ئۇچۇر تارقىتىش، كىشىلىك ھوقۇق خىتابنامىسىنىڭ 19-ماددىسىدىكى ئۇچۇرغا ئېرىشىش ۋە تارقىتىش ئەركىنلىكىگە قىلىنغان ئەڭ ئېغىر تاجاۋۇزچىلىق ھېسابلىنىدۇ ^[32].

شۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتاينىڭ چەتئەللەردىكى، يەنى غەرب دۆلەتلىرى، ئوتتۇرا شەرق ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىدىكى ئەلچىخانىلىرى ۋە دىپلوماتلىرى ئارقىلىق ئېلىپ بېرىۋاتقان تەشۋىقاتلىرى خەلقئارا مۇناسىۋەتتە يېڭى بىر دەرىجىدىكى تەشۋىقات ئۇرۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. خىتاي دىپلوماتلىرىنىڭ ئاتالمىش « جەڭ بۆرىسى دىپلوماتىيەسى» (战狼外交) ئارقىلىق ھەقىقەتنى ئاشكارىلىغان دۆلەتلەر ۋە شەخسلەرگە قىلىۋاتقان شەخسىي ھۇجۇملىرى، دۆلەت دەرىجىلىك دىپلوماتىيەنىڭ قانچىلىك تۆۋەن سەۋىيەگە چۈشۈپ قالغانلىقىنىڭ ۋە قىرغىنچىلىقنى يوشۇرۇش ئۈچۈن ھەرقانداق رەزىللىكتىن يانمايدىغانلىقىنىڭ كۆرۈنۈشىدۇر^[33].

يىغىنچاقلىغاندا، خىتاينىڭ رەقەملىك تەشۋىقات ۋە ئوبراز قۇرۇلمىسى خەلقئارا جەمئىيەتنى ئالداش، دۆلەت ئىچىدىكى خەلقلەرنىڭ مېڭىسىنى يۇيۇش ۋە قىرغىنچىلىق جىنايىتىنى خەلقئارا سەھنىدە نورماللاشتۇرۇشنى نىشان قىلغان مۇرەككەپ ۋە سىستېمىلىق دۆلەت تېررورىزمىنىڭ بىر قىسمىدۇر. خەلقئارا جەمئىيەت ۋە تاراتقۇ كۆزەتكۈچىلىرى چوقۇم بۇ سۈنئىي يارىتىلغان «گۈزەل شىنجاڭ» پەردىسىنى ئېچىپ تاشلاپ، ئۇنىڭ ئارقىسىدىكى زۇلۇم ۋە قانلىق رېئاللىقنى دۇنياغا ئاشكارىلاشتىكى مەسئۇلىيىتىنى تولۇق ئادا قىلىشى كېرەك.

تۆتىنچى بۆلۈم: مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە خەلقئارا قانۇن

خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۈۋاتقان مەجبۇرىي ئەمگەك تۈزۈمى، دۆلەت يېتەكچىلىكىدىكى زامانىۋى قۇللۇق تۈزۈمىنىڭ ئەڭ ۋەھشىي نۇسخىسىدۇر. «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش ئۆتكىلىگە ھۇجۇم قىلىش» (脱贫攻坚) ۋە «ئېشىنچا ئەمگەك كۈچلىرىنى يۆتكەپ ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش» (富余劳动力转移就业) دېگەن ئاتالغۇلار ئاستىدا، مىليونلىغان ئۇيغۇر ۋە باشقا مىللەت ياشلىرى مەجبۇرىي ھالدا ئۆز يۇرتىدىن ئايرىلىپ، رايون ئىچى ۋە خىتاينىڭ ئىچكىرى ئۆلكىلىرىدىكى زاۋۇت-فابرىكىلارغا سۈرگۈن قىلىنىپ ئەمگەككە سېلىنماقتا. بۇ خىل ھەرىكەت خەلقئارا ئەمگەكچىلەر تەشكىلاتى (ILO) نىڭ مەجبۇرىي ئەمگەكنى مەنئى قىلىش توغرىسىدىكى 29- ۋە 105- نومۇرلۇق ئەھدىنامىلىرىگە ئېغىر دەرىجىدە خىلاپتۇر ^[34].

شېفىلد خاللام ئۇنىۋېرسىتېتى (Sheffield Hallam University) ئېلان قىلغان «پاختىنى ئاقلاش» (Laundering Cotton) ماۋزۇلۇق دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاينىڭ پاختا ۋە توقۇمىچىلىق سانائىتى ئاساسەن شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەككە تايىنىدىغان بولۇپ، دۇنيا توقۇمىچىلىق سانائىتى تەمىنلەش زەنجىرىگە سىڭىپ كىرىپ، غەربتىكى نۇرغۇنلىغان داڭلىق ماركىلارنىڭ ئىستېمالچىلىرىنى ئۆز جىنايىتىگە ۋاسىتىلىك ھالدا شېرىك قىلىپ قويماقتا. دۆلەتنىڭ مەجبۇرلىشى بىلەن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان بۇ ئەمگەك، ئەمەلىيەتتە لاگېردىن چىققان ۋە لاگېرغا كىرىش تەھدىتى ئاستىدا قالغانلارنى ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن قۇل قىلىش مېخانىزمى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ ^[35].

خەلقئارا قانۇن ۋە سودا رىقابىتى نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، دۆلەت مەجبۇرلىغان قۇللۇق ئەمگىكىگە تايىنىپ مەھسۇلات ئىشلەپچىقىرىش دۇنيا سودا تەشكىلاتى (WTO) نىڭ ئادىل سودا پىرىنسىپلىرىغا تامامەن زىت كېلىدۇ. مەجبۇرىي ئەمگەك ئارقىلىق ئىشلەپچىقىرىش تەننەرخىنى تۆۋەنلىتىش ۋە خەلقئارا بازاردا رىقابەت كۈچىگە ئېرىشىش ئەخلاقسىزلىق بولۇپلا قالماي، بەلكى خەلقئارا سودا قانۇنلىرىغا ۋە كىشىلىك ھوقۇق ئۆلچەملىرىگىمۇ ئېغىر خىلاپلىق قىلغانلىقتۇر. شۇ سەۋەبتىن، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» (UFLPA) نى ماقۇللاپ، شەرقىي تۈركىستاندىن كەلگەن بارلىق مەھسۇلاتلارنى «مەجبۇرىي ئەمگەكتە ئىشلەپچىقىرىلغان» دەپ پەرەز قىلىش تۈزۈمىنى ئورناتتى. بۇ قانۇن خەلقئارا سودا سىستېمىسىدا ئىنسان ھوقۇقىنى قوغداشنىڭ مۇھىم بىر قەدىمى بولۇپ قالدى ^[36].

بۇ خىل مەجبۇرىي ئەمگەكنى چەكلەش تەدبىرلىرى «گاتت» (GATT) كېلىشىمىنىڭ 20-ماددىسى (a) تارمىقىدىكى «ئاممىۋى ئەخلاق مۇستەسناسى» (Public Morals Exception) غا تامامەن ئۇيغۇن كېلىدۇ. خەلقئارا جەمئىيەت ۋە دۆلەتلەر قۇللۇق ۋە مەجبۇرىي ئەمگەككە چېتىشلىق مەھسۇلاتلارنى رەت قىلىش ئارقىلىق ئۆزلىرىنىڭ ئاممىۋى ئەخلاقى ۋە قىممەت قارىشىنى قوغداش ھوقۇقىغا ئىگە. خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۈۋاتقان بۇ رەزىل قىلمىشلىرىغا قارشى دۇنياۋى كۆلەمدىكى ئىقتىسادىي جازا تەدبىرلىرىنى قوللىنىش دۇنيا سودا قانۇنلىرىنىڭ روھىغا يۈزتۇرا ئۇيغۇن كېلىدىغان قانۇنىي ۋە ئەخلاقىي ھەرىكەتتۇر ^[37].

لېكىن، خىتاي ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ تەمىنلەش زەنجىرىنى قەستەن يوشۇرۇپ، شەرقىي تۈركىستاننىڭ پاختىسىنى ۋە باشقا خام ئەشيالىرىنى باشقا ئۆلكىلەرگە يۆتكەپ ئاندىن چەتئەلگە ئېكسپورت قىلىش تاكتىكىسىنى قوللانماقتا، شۇنداقلا ۋىيېتنام، بېنگال قاتارلىق ئۈچىنچى دۆلەتلەر ئارقىلىق خەلقئارا بازارغا سىڭىپ كىرىشكە ئۇرۇنماقتا. بۇ خىل ئالدامچىلىق ئۇسۇللىرى خەلقئارالىق شىركەتلەرنى ۋە نازارەت ئورگانلىرىنى تېخىمۇ قاتتىق بولغان تەمىنلەش زەنجىرىنى تەكشۈرۈش مېخانىزمىنى (Due Diligence) بەرپا قىلىشقا مەجبۇرلايدۇ. نۇرغۇنلىغان داڭلىق خەلقئارالىق ماركىلار ئۆز تەمىنلەش زەنجىرىدىن شەرقىي تۈركىستاننى چىقىرىپ تاشلاشنى رەت قىلسا، ئۇلارمۇ خەلقئارا قانۇن ۋە ئەخلاق سوتى ئالدىدا ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتكە شېرىك بولغانلىق بىلەن ئەيىبلىنىدۇ ^[38].

مەجبۇرىي ئەمگەك ئارقىلىق خىتاي پەقەتلا ئىقتىسادىي مەنپەئەتكە ئېرىشىپ قالماي، بەلكى ئۇيغۇر ئائىلىلىرىنى پارچىلاپ، ياشلارنى ئۆز يۇرتىدىن، ئاتا-ئانىسىدىن ۋە مەدەنىيەت مۇھىتىدىن ئايرىۋېتىشنى ئىشقا ئاشۇرماقتا. مەجبۇرىي ئەمگەك پەقەتلا ئەمگەك كۈچىنى ئېكسپلاتاتسىيە قىلىش بولۇپ قالماستىن، ئۇ شەرقىي تۈركىستان خەلقىنى مەدەنىيەت ۋە ئىجتىمائىي جەھەتتىن ۋەيران قىلىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر ھالقىسى. خەلقئارا جەمئىيەت، بولۇپمۇ دېموكراتىك دۆلەتلەر، خەلقئارالىق ئەمگەك قانۇنلىرىنى ۋە كىشىلىك ھوقۇق قىممەت قارىشىنى قوغداش ئۈچۈن، خىتاينىڭ بۇ سىستېمىسىنى پۈتۈنلەي چەكلەپ، مەجبۇرىي ئەمگەككە چېتىشلىق بارلىق خىتاي شىركەتلىرىگە ئىقتىسادىي جازا يۈرگۈزۈشى شەرت.

بەشىنچى بۆلۈم: جۇغراپىيەلىك سىياسەت ۋە قوشنا دۆلەتلەر

شەرقىي تۈركىستان، خىتاينىڭ جۇغراپىيەلىك سىياسەت ئىستراتېگىيەسىدە، بولۇپمۇ «بىر بەلباغ بىر يول» (一带一路) تەشەببۇسىدا غايەت زور ئىستراتېگىيەلىك ئورۇنغا ئىگە. خىتاي ئۆزىنىڭ ئاسىيا، ياۋروپا ۋە ئوتتۇرا شەرققە قىلىدىغان ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي كېڭەيمىچىلىكىدە، شەرقىي تۈركىستاننى كۆۋرۈك قىلىپ ئىشلەتمەكتە. بۇ غايەت زور تاشقى كېڭەيمىچىلىك پىلانىنىڭ ئوڭۇشلۇق بولۇشى ئۈچۈن، خىتاي شەرقىي تۈركىستاندا ھەرقانداق بىر ئىچكى قارشىلىق كۈچىنىڭ بولماسلىقىنى، يەنى مۇتلەق «مۇقىملىق» نى تەلەپ قىلىدۇ. دەل مۇشۇ خىل گېئوپولىتىكىلىق ئېھتىياج يەرلىك خەلقلەرنىڭ يوقىتىلىشى ۋە قىرغىن قىلىنىشىغا بىۋاسىتە سەۋەب بولدى ^[39].

ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى، خۇسۇسەن قازاقىستان ۋە قىرغىزىستان شەرقىي تۈركىستان بىلەن چېگرا، مەدەنىيەت ۋە مىللەتداشلىق جەھەتتىن زىچ باغلانغان بولۇپ، بۇ خىتاينىڭ دىققىتىنى ۋە ئەندىشىسىنى قوزغاپ كەلگەن رايونلاردۇر. خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ دۆلەتلەرنىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي سىستېمىلىرىغا غايەت زور مەبلەغ سېلىپ، ئۇلارنىڭ سۈكۈت قىلىشىنى سېتىۋالدى. ئوتتۇرا ئاسىيا ھۆكۈمەتلىرى خىتاينىڭ بېسىمى ۋە ئىقتىسادىي پارىسى ئالدىدا شەرقىي تۈركىستاندىكى قىرغىنچىلىققا ئاۋاز چىقىرالمايلا قالماستىن، بەلكى خىتاي دائىرىلىرىنىڭ قازاق، قىرغىز قاتارلىق مىللەتلەرنى لاگېرغا تاشلىشىغىمۇ كۆز يۇمدى ^[40].

خىتاي تاراتقۇلىرى، رۇسىيە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا مەتبۇئاتلىرىنى كونترول قىلىشقا قاتتىق كۈچ چىقىرىپ، شەرقىي تۈركىستان توغرىسىدا سۈنئىي، ئىجابىي ۋە يالغان بايانلارنى ياراتتى. مەسىلەن، رۇسىيەدىكى خىتايغا مايىل ھۆكۈمەت مېدىيالىرى شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلەرنى خىتاينىڭ تېررورلۇققا قارشى كۈرىشىدىكى «مۇۋەپپەقىيەت» دەپ ماختاپ، غەربنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق توغرىسىدىكى ھەققانىي ئاۋازلىرىنى «يالغان-ياۋىداق» سۆزلەر دەپ تەشۋىق قىلدى. خىتاي بىلەن رۇسىيە مەتبۇئاتلىرى ئارىسىدىكى بۇ خىل ماسلىشىش، يەرشارى خاراكتېرلىك دىكتاتورلار ئىتتىپاقىنىڭ شەكىللەنگەنلىكىنى ۋە ئىنسانىيەت قىممەت قارىشىغا قىلىنغان دۇنياۋى خىرىسنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ ^[41].

يەنە بىر جەھەتتىن، خىتاي «يېڭى پانتۈركىزم» (新泛突厥主义) دېگەن ئويدۇرما تەھدىت سىگنالىنى يارىتىپ، ئۆزىنىڭ باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى قانۇنلاشتۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا. خىتاي تەتقىقاتچىلىرى تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتى ۋە باشقا رايونلۇق تىل-مەدەنىيەت ھەمكارلىقلىرىنى دۆلەت بىخەتەرلىكىگە كەلگەن تەھدىت دەپ كۆپتۈرۈپ تەشۋىق قىلىپ، ئىچكىرىدە مىللىي كەمسىتىشنى كۈچەيتسە، تاشقىرىدا ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە تۈركىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەردە «بۆلگۈنچىلىككە قارشى تۇرۇش» باھانىسىدا ھەمكارلىق تەلەپ قىلماقتا. بۇ خىل گېئوپولىتىكىلىق مېخانىزم، خىتاينىڭ رايوندىكى تۈركىي مىللەتلەرنى يوقىتىش ئوپېراتسىيەسىنىڭ خەلقئارالىق نىقابىدۇر ^[42].

ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بىر قىسىم مۇستەقىل مېدىيالار خىتاينىڭ زۇلۇمىنى ئاشكارىلاشقا تىرىشقان بولسىمۇ، ھۆكۈمەتنىڭ قاتتىق بېسىمى ئاستىدا ئۇلارنىڭ ئاۋازى بوغۇپ تاشلاندى. شەرقىي تۈركىستاندىكى قازاق ۋە قىرغىزلارنىڭ لاگېردىن قېچىپ قۇتۇلۇپ چىققان شاھىتلىرىنىڭ ئاۋازلىرى ۋە بەرگەن گۇۋاھلىقلىرىمۇ، خىتاينىڭ قوشنا دۆلەتلەرگە قىلغان دىپلوماتىك بېسىمى سەۋەبىدىن كۆپىنچە ھاللاردا سەل قارالدى. بۇ خىل ئەھۋال، خەلقئارا جەمئىيەتتىكى ئىقتىسادىي مەنپەئەت بىلەن كىشىلىك ھوقۇق قىممەت قارىشى ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇشنىڭ ئەڭ رېئال كۆرۈنۈشى بولۇپ، خىتاينىڭ «قەرز تۇزىقى» دىپلوماتىيەسىنىڭ قانچىلىك رەزىل ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ ^[43].

شۇڭلاشقا، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى قىرغىنچىلىقىنى پەقەت بىر ئىچكى سىياسەت دەپ چۈشىنىش زور بىر خاتالىقتۇر. خىتاينىڭ بۇ قىلمىشلىرى پۈتكۈل ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ئۇنىڭدىن ھالقىغان خەلقئارا تىنچلىق، بىخەتەرلىك ۋە كىشىلىك ھوقۇق سىستېمىسىغا بىۋاسىتە تەھدىت ئېلىپ كەلمەكتە. خەلقئارا جەمئىيەت خىتاينىڭ گېئوپولىتىكىلىق قىستاقلىرىغا باش ئەگمەي، كىشىلىك ھوقۇق خىتابنامىسىنىڭ تۈپ پىرىنسىپلىرىنى قوغداش ۋە شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدە بىرلىككە كېلىپ خىتايغا بېسىم ئىشلىتىش مەسئۇلىيىتىنى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەك.

خۇلاسە

يۇقىرىدا ئېلىپ بېرىلغان بايانلار كۆرسىتىپ تۇرىدۇكى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۈۋاتقان سىياسەتلىرى ئاددىي بىر ئاسسىمىلياتسىيە ياكى مۇقىملىق ساقلاش ھەرىكىتى بولماستىن، بەلكى خەلقئارا قانۇن ۋە كىشىلىك ھوقۇق ئەھدىنامىلىرىدە بەلگىلەنگەن، مىللەتنىڭ فىزىكىلىق، مەدەنىيەت ۋە بىيولوگىيەلىك مەۋجۇتلۇقىنى تۈپتىن يوقىتىشنى مەقسەت قىلغان سىستېمىلىق ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتتۇر. خىتاينىڭ «مۇقىملىق»، «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» ۋە «ئىقتىسادىي گۈللىنىش» دېگەندەك سىياسىي شوئارلىرى پەقەت بۇ جىنايەتلەرنى يوشۇرۇشنىڭ نىقابىدۇر.

مەۋجۇت خەلقئارا قانۇن سىستېمىسى، گەرچە قىرغىنچىلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە جازالاشنى نىشان قىلغان بولسىمۇ، خىتايدەك قۇدرەتلىك ۋە خەلقئارا ئورگانلاردا رەت قىلىش ھوقۇقىغا (Veto Power)  ئىگە دۆلەتلەرنىڭ دۆلەت ھامىيلىقىدىكى قىرغىنچىلىقىغا تاقابىل تۇرۇشتا ناھايىتى ئاجىز كېلىۋاتىدۇ. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى قارمىقىدىكى ئورگانلارنىڭ ۋە بەزى ئىسلام دۆلەتلىرىنىڭ ئىقتىسادىي بېسىم ئاستىدا خىتايغا مايىل پوزىتسىيەدە بولۇشى ئىنسانىيەت قىممەت قارىشىنىڭ ئېغىر مەغلۇبىيىتى ھېسابلىنىدۇ. ئۇيغۇر سوتىدەك مۇستەقىل ئورگانلار چىقارغان ھۆكۈملەر بۇ بوشلۇقنى تولدۇرۇشتا ئاكتىپ رول ئوينىغان بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ قانۇنىي ئىجرا كۈچىنىڭ بولماسلىقى چوڭ بىر توسالغۇدۇر.

بۇ كىرىزىسنى ھەل قىلىش ئۈچۈن، خەلقئارا جەمئىيەت پەقەتلا ئەيىبلەش ياكى بايانات ئېلان قىلىش بىلەن چەكلىنىپ قالماستىن، ئومۇميۈزلۈك قوبۇل قىلىنغان ئۇنىۋېرسال باشقۇرۇش ھوقۇقى (Universal Jurisdiction) نى قوللىنىپ، خىتاينىڭ قىرغىنچىلىققا قاتناشقان يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلىرىنى خەلقئارا سوت ئالدىغا تارتىشى لازىم. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، غەرب دۆلەتلىرى ۋە بارلىق ئەركىن بازارلار «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» گە ئوخشاش ئىقتىسادىي جازالارنى كەڭ كۆلەمدە يۈرگۈزۈپ، دۇنيا تەمىنلەش زەنجىرىنى قۇللۇق ئەمگىكىدىن ئۈزۈل-كېسىل تازىلىشى كېرەك.

ئاخىرىدا، شۇنى تەكىتلەش كېرەككى، شەرقىي تۈركىستان خەلقى باشتىن كەچۈرۈۋاتقان بۇ سىستېمىلىق قىرغىنچىلىق پەقەتلا ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ كىرىزىسى بولۇپلا قالماي، بەلكى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن قۇرۇلغان دۇنياۋى كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلمىسىنىڭ ئاساسىغا قىلىنغان ئەڭ چوڭ سىناقتۇر. ئەگەر بۇ قىرغىنچىلىق توسۇپ قېلىنمىسا، كېلەچەكتە دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى مۇستەبىت تۈزۈملەرمۇ خىتاينىڭ بۇ «ئۈلگىسى» نى دوراپ ئۆز خەلقىگە يۈرگۈزىدۇ. شۇڭا، شەرقىي تۈركىستاننىڭ مەۋجۇتلۇقىنى قوغداش، پۈتكۈل ئىنسانىيەتنىڭ ۋىجدانىنى ۋە ئورتاق ئەخلاقىي قىممەت قارىشىنى قوغداش بىلەن باراۋەردۇر.

پايدىلانمىلار:

1. Congressional-Executive Commission on China (CECC). (2022, November 16). “Population Control Report.”
2. Amnesty International. (2025, February 6). “China: Still no accountability for crimes against humanity in Xinjiang.”
3. Australian Strategic Policy Institute (ASPI). (2020, September 24). “Exploring Xinjiang’s detention system.”
4. Zenz, A. (2020, July 1). “Sterilizations, IUDs, and Mandatory Birth Control: The CCP’s Campaign to Suppress Uyghur Birthrates in Xinjiang.” Jamestown Foundation.
5. Uyghur Tribunal. (2021, December 9). “Darren Byler: Negative Eugenics, Sexual Violence and Involuntary Surveillance.”
6. Australian Strategic Policy Institute (ASPI). (2020, September 24). “Sterilizations and Mandatory Birth Control in Xinjiang.”
7. Byler, D., Franceschini, I., & Loubere, N. (Eds.). (2022, February 1). Xinjiang Year Zero. ANU Press.
8. Uyghur Human Rights Project (UHRP). (2023, April 27). “The Complicity of Heritage: Cultural Heritage and Genocide in the Uyghur Region.”
9. Ruser, N., et al. (2020, September 24). “Cultural Erasure: Tracing the Destruction of Uyghur and Islamic Spaces in Xinjiang.” ASPI.
10. Xinjiang Documentation Project. (2020, May 15). “Academic Publications.” University of British Columbia.
11. MDPI. (2020, July 17). “The Uyghur Minority in China: A Case Study of Cultural Genocide.” Laws.
12. Millward, J., & Peterson, D. (2020, September 1). “China’s system of oppression in Xinjiang: How it developed and how to curb it.” Brookings Institution.
13. Sheffield Hallam University. (2021, November 1). “Laundering Cotton: How Xinjiang Cotton is Obscured in International Supply Chains.”
14. Byler, D. (2022, July 1). “Terror Capitalism: Uyghur Dispossession and Masculinity in a Chinese City.” China Perspectives.
15. Human Rights Watch. (2021, April 19). “‘Break Their Lineage, Break Their Roots’: China’s Crimes against Humanity Targeting Uyghurs.”
16. Bacon, E. (2024, January 15). “The Link Between Trade and Human Rights: Combating Human Rights Abuses in Xinjiang.” Georgetown Law Journal.
17. Asia-Pacific Centre for the Responsibility to Protect. (2020, December 1). “Genocide and Crimes Against Humanity in Xinjiang? Applying the Legal Tests.”
18. ASPI Xinjiang Data Project. (2020, September 24). “Map.”
19. Al Jazeera. (2020, September 24). “China running 380 detention centres in Xinjiang: Researchers.”
20. 維基百科. (2020, May 1). “新疆再教育營.” 自由的百科全書.
21. Lee, M., & Yazici, E. (2023, June 22). China’s Surveillance and Repression in Xinjiang. Cambridge University Press.
22. United Nations. (2022, August 31). “OHCHR Assessment of human rights concerns in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region.”
23. Human Rights Watch. (2025, January 15). “World Report 2025: China.”
24. Mitchell, S. M., & Walling, C. B. (2022, May 1). “The Uyghur Tribunal Judgment.” International Association of Genocide Scholars.
25. UN Office of the High Commissioner for Human Rights. (2025, February 1). “UN experts urge China to end repression of Uyghur and cultural expression of minorities.”
26. Taylor & Francis. (2024, March 12). “The aesthetics and imaginaries of Uyghur heritage, Chinese Tourism, and the Xinjiang dance craze.”
27. Uyghur Human Rights Project (UHRP). (2021, May 13). “The Disappearance of Uyghur Intellectual and Cultural Elites: A New Form of Eliticide.”
28. Human Rights Watch. (2025, January 15). “Chinese Government Threatens Academic Freedom in the UK.”
29. Harris, R. (2022, October 1). “Uyghur Heritage under China’s ›Antireligious Extremism‹ Campaigns.” Getty Publications.
30. UK Parliament. (2022, February 1). “Hansard: Uyghur Tribunal Judgment.”
31. Harris, R. (2022, October 1). “Uyghur Heritage under China’s ›Antireligious Extremism‹ Campaigns.” Getty Publications (Repeated).
32. Council on Foreign Relations. (2025, January 20). “China’s Repression of Uyghurs in Xinjiang.”
33. Xinjiang Documentation Project. (2020, September 24). “新疆拘禁营是一个全球性问题.” University of British Columbia.
34. Sheffield Hallam University. (2021, November 1). “Forced Labour Reports.”
35. Sheffield Hallam University. (2021, November 1). “Laundering Cotton: How Xinjiang Cotton is Obscured in International Supply Chains.” (Repeated).
36. Bacon, E. (2024, January 15). “The Link Between Trade and Human Rights: Combating Human Rights Abuses in Xinjiang.” Georgetown Law Journal (Repeated).
37. Business & Human Rights Resource Centre. (2024, May 1). “SHU Helena Kennedy Centre for Intl Justice revises report.”
38. Leigh Day. (2025, January 20). “Sheffield Hallam ends research ban on forced labour in China.”
39. 中华人民共和国国务院新闻办公室. (2025, September 21). “新时代党的治疆方略的成功实践.” 《人民日报》.
40. 孙磊、郑喆. (2026, January 15). “新疆形象在俄罗斯的传播及其对策研究.” 《克拉玛依学刊》 2026年第1期.
41. 孙磊、郑喆. (2026, January 15). “新疆形象在俄罗斯的传播及其对策研究.” 《克拉玛依学刊》 2026年第1期 (Repeated).
42. 侯延昶、孟辉、王旭. (2026, January 1). ““新泛突厥主义”泛起背景下我国反恐对策研究.” 《云南警官学院学报》 2026年第1期.
43. 林梅、王尧、张新友. (2026, January 15). “新疆形象在吉尔吉斯斯坦的传播及其对策研究.” 《克拉玛依学刊》 2026年第1期.
44.