2026-يىلى 3-ئاپرېل
ئۇيغۇرلارنىڭ كوللېكتىپ ئەسلىمىسىدە ئۆچمەس ئىز قالدۇرغان، 36 يىل ئىلگىرى يەنى 1990-يىلى 5-ئاپرېلدا قەشقەر ئەتراپىدىكى بارىن يېزىسىدا يۈز بەرگەن نارازىلىق نامايىشلىرى خىتاي دۆلىتىنىڭ كەڭ كۆلەملىك قوراللىق باستۇرۇشىغا ئۇچرىدى. زەيدىن يۈسۈپ رەھبەرلىكىدىكى «بارىن ئىنقىلابى» دەپ ئاتالغان بۇ ۋەقەلەر ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى كۈنلەردە يۈز بەرگەن توقۇنۇشلاردا، تەخمىنەن 50 تىن ئارتۇق ئۇيغۇر نامايىشچى ھاياتىدىن ئايرىلدى، يۈزلەرچە، ھەتتا مىڭلارچە كىشى تۇتقۇن قىلىندى. باستۇرۇش ھەرىكىتىنىڭ تولۇق كۆلىمى ھازىرغىچە ئاشكارىلانمىغان بولسىمۇ، ۋەقەدىن كېيىن كەم دېگەندە ئالتە كىشىنىڭ قەتل قىلىنغانلىقى مەلۇم.
بۇ نارازىلىق نامايىشلىرى دىنىي ھاياتنى چەكلەيدىغان ۋە ئۇيغۇر ئائىلىلىرىگە، بولۇپمۇ ئاياللارنىڭ تۇغۇت ئەركىنلىكىگە (كۆپىيىش ئاپتونومىيەسىگە) قارىتىلغان قاتتىق كونتروللۇق سىياسەتلىرىدىن كېلىپ چىققان غەزەپ-نەفرەتلەر تۈپەيلىدىن پارتلىغان ئىدى. ئاپرېلنىڭ بېشىدىكى شۇ ھەپتىلەردە، يەرلىك ئاھالىلەر مەسچىت پائالىيەتلىرىگە قويۇلغان چەكلىمىلەرگە ۋە دىنىي ئېتىقاد ئەركىنلىكىگە قارىتىلغان كەڭ كۆلەملىك توسالغۇلارغا نارازىلىق بىلدۈرۈش ئۈچۈن توپلانغان. نارازىلىقنىڭ ئاساسلىق سەۋەبلىرىدىن بىرى، دائىرىلەرنىڭ يەرلىك بىر مەسچىتنى رېمونت قىلىشقا رۇخسەت قىلمىغانلىقى بولۇپ، بۇ ئەينى ۋاقىتتىكى دىنىي بىنالارنى سېلىش ۋە رېمونت قىلىشقا قويۇلغان ئومۇميۈزلۈك چەكلىمىنىڭ بىر ئىپادىسى ئىدى.
4-ئاپرېل كۈنى، بىر تۈركۈم ئۇيغۇرلار يېزا مەسچىتلىرىگە يىغىلىپ، ئۆزلىرىنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرىنى قوغداش تەلىپىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئەتىسى، يەنى 5-ئاپرېل كۈنى ھۆكۈمەت ئىشخانىلىرىنىڭ ئالدىدا 200 دەك كىشى تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلغان تىنچ ناماز ئوقۇش ۋە يىغىلىش پائالىيىتى زوراۋانلىق بىلەن تارقىتىۋېتىلدى. خىتاي دۆلىتىنىڭ كۆپلىگەن تارماقلىرىدىن تەشكىللەنگەن 1000 دىن ئارتۇق خەۋپسىزلىك كۈچى ئەجەللىك قوراللار بىلەن ئورۇنلاشتۇرۇلدى. شاھىتلارنىڭ بايانلىرى ۋە كېيىنكى دوكلاتلارغا قارىغاندا، نامايىشچىلار قېچىشقا ئۇرۇنغان ۋاقىتلىرىدىمۇ ئۇلارغا قارىتىپ ئوق چىقىرىلغان.
رايونغا مۇستەقىل كىرىش پۇرسىتىنىڭ بولماسلىقى تۈپەيلىدىن، قازا قىلغانلارنىڭ ئېنىق سانىنى بېكىتىش مۇمكىن بولمىدى. دەسلەپكى خەلقئارا تاراتقۇلارنىڭ خەۋەرلىرىدە كۆپىنچە خىتاي دائىرىلىرىنىڭ رەسمىي تەشۋىقاتى تەكرارلىنىپ، بۇ جىددىيچىلىك دۆلەت مۇقىملىقىغا تەھدىت دەپ تەسۋىرلەندى. ئەمما، ئۇيغۇرلارنىڭ بايانلىرىدا مەجبۇرىي تۇغماس قىلىۋېتىش ۋە ھامىلىدارلىقنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدىكى مەجبۇرىي پەلەي قىلىش (تۇغۇت چەكلەش سىياسەتلىرى) قاتارلىق مەجبۇرلاش خاراكتېرلىك سىياسەتلەرنىڭ كەڭ كۆلەملىك قورقۇنچ ۋە غەزەپكە سەۋەب بولغانلىقى تەكىتلىنىدۇ. نۇرغۇن كىشىلەر ئۈچۈن بۇ تەدبىرلەر ئۇيغۇر كىملىكىگە قارىتىلغان مەۋجۇتلۇق تەھدىتى ئىدى.
ۋەقەدىن كېيىنكى باستۇرۇش ھەرىكىتى پەقەت بارىن بىلەنلا چەكلىنىپ قالغىنى يوق. رەسمىي مەلۇماتلاردا يۈزلەرچە كىشىنىڭ تۇتقۇن قىلىنغانلىقى ئېتىراپ قىلىنغان بولسىمۇ، كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى پۈتۈن رايون بويىچە تۇتقۇن قىلىنغانلارنىڭ مىڭلارچە ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتىنىڭ 1999-يىللىق دوكلاتىدا «بارىن ئىنقىلابى» غا چېتىشلىق دەپ ئەيىبلىنىپ تۈرمىگە تاشلانغان 27 ئۇيغۇرنىڭ ئەھۋالى خاتىرىلەنگەن، بۇلارنىڭ ئارىسىدا مۇددەتسىز قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنىپ ئۈرۈمچىدە تۈرمىگە تاشلانغان ئىبراھىم ئەھمەدۇمۇ بار. 1990 ۋە 1991-يىللىرىدىكى سوتلاردا بىر قانچە كىشى ئۆلۈم جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان بولسىمۇ، ئەمما قەتل قىلىنغانلارنىڭ ئومۇمىي سانى يەنىلا نامەلۇم.
بارىن ۋەقەسى دۆلەت سىياسىتىدىكى تۈپ بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولدى. 1980-يىللاردىكى نىسبەتەن ئەركىنرەك بولغان مۇھىت ئورنىنى ئاشكارا سوتلاش ۋە قەتل قىلىش قاتارلىق كۈچەيتىلگەن باستۇرۇشلارغا بوشاتتى. ئۇنىڭدىن كېيىنكى يىللاردا، باشقا ئۇيغۇر جەمئىيەتلىرىدىمۇ مۇشۇنىڭغا ئوخشاش ئىنكاسلار كۆرۈلدى ۋە ئۆكتىچىلەرنى ئەجەللىك قوراللار بىلەن باستۇرۇش بىر خىل ئەندىزىگە ئايلاندى.
ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشىنىڭ ئىجرايىيە مۇدىرى ئۆمەر قانات مۇنداق دېدى: «بۈگۈنكى كۈندە، بارىن ئىنقىلابى شەرقىي تۈركىستاندا كېيىنچە يۈز بەرگەن ۋە ھۆججەتلەر بىلەن ئىسپاتلانغان كەڭ كۆلەملىك دەھشەتلىك زۇلمەتنىڭ دەسلەپكى ئاگاھلاندۇرۇشى دەپ قارالماقتا. كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىش، مەجبۇرىي ئەمگەك، مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى ۋە شەخسىيەتكە تاجاۋۇز قىلىدىغان نوپۇس كونترول قىلىش سىياسەتلىرى نۇرغۇن دۆلەتلەر ۋە خەلقئارالىق ئورگانلارنىڭ ئەيىبلىشىگە ئۇچرىدى، ئۇلارنىڭ بەزىلىرى بۇ قىلمىشلارنى ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت دەپ خۇلاسە چىقاردى.»
ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى بۇ يىللىق خاتىرىلەش مۇناسىۋىتى بىلەن، بارىن ۋەقەسىنى پەقەت بىر تارىخىي ۋەقە سۈپىتىدىلا ئەمەس، بەلكى خىتاي دۆلىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان سىياسەتلىرىنىڭ يۈزلىنىشىنى چۈشىنىشتىكى مۇھىم بىر بۇرۇلۇش دەپ ئەسلەشنىڭ ئەھمىيىتىنى يەنە بىر قېتىم تەكىتلەيدۇ. 1990-يىلى ئاپرېلنىڭ مىراسى ھازىرمۇ داۋاملاشماقتا، شۇنداقلا جاۋابكارلىقنى سۈرۈشتۈرۈش ۋە ئاساسىي كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداشنىڭ جىددىي زۆرۈرلۈكىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە.
