تۈركىستان ۋاقىت گېزىتى، 2026-يىلى 5-ئاپرېل: خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرى ۋە خەلقئارالىق خەۋەرلەرگە ئاساسلانغاندا، ئىلگىرى شەرقىي تۈركىستاندا پارتىيە سېكرېتارى بولۇپ ۋەزىپە ئۆتىگەن خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارى ما شىڭرۈي (马兴瑞) چىرىكلىك ۋە باشقا ئىنتىزامغا خىلاپلىق قىلىش جىنايىتى گۇمانى بىلەن تەكشۈرۈلۈشكە باشلىغان.
خەلقئارالىق تاراتقۇلارنىڭ خىتاي دۆلەت ئىگىلىكىدىكى شىنخۇا ئاگېنتلىقىنى نەقىل قىلىپ خەۋەر قىلىشىچە، ما شىڭرۈي دائىرىلەر تەرىپىدىن «ئېغىر ئىنتىزام ۋە قانۇنغا خىلاپلىق قىلىش» دەپ تەسۋىرلەنگەن قىلمىشلىرى سەۋەبىدىن تەكشۈرۈلمەكتە. خىتاينىڭ سىياسىي سىستېمىسىدا بۇ خىل سۆز-ئىبارىلەر ئادەتتە كوممۇنىستىك پارتىيەنىڭ ئىچكى ئىنتىزام تەكشۈرۈش ئورگانلىرى تەرىپىدىن بىر تەرەپ قىلىنىدىغان چىرىكلىك ياكى خىزمەتتە سەل قاراش ئەيىبلەشلىرىنى كۆرسىتىدۇ.
ما شىڭرۇي 2021-يىلىدىن 2025-يىلىغىچە شەرقىي تۈركىستاننىڭ خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيە كومىتېتى سېكرېتارى بولۇپ ۋەزىپە ئۆتىگەن. بۇ ۋەزىپە خىتاي ھۆكۈمىتى رەسمىي ھالدا «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى» دەپ ئاتايدىغان رايوندىكى ئەڭ يۇقىرى سىياسىي مەنسەپ ھېسابلىنىدۇ.
ما شىڭرۇينىڭ ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتىدە رايون خىتاينىڭ ئۇيغۇرلار ۋە باشقا مۇسۇلمان ئاز سانلىق مىللەتلەرگە قاراتقان سىياسەتلىرى سەۋەبىدىن خەلقئارالىق تالاش-تارتىشنىڭ مەركىزىدە تۇرۇپ كەلدى. ئۆتكەن ئون يىلدا تەتقىقاتچىلار، ھۆكۈمەتلەر ۋە كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان نۇرغۇنلىغان دوكلاتلاردا رايوندىكى كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىش، مەجبۇرىي ئەمگەك دەۋالىرى، مەدەنىيەت چەكلىمىلىرى ۋە كەڭ دائىرىلىك نازارەت قىلىش تەدبىرلىرىگە بولغان ئەندىشىلەر ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئىدى.
خىتاي دائىرىلىرى بۇ سىياسەتلەرنى تېررورلۇققا ۋە دىنىي ئەسەبىيلىككە قارشى تۇرۇش، شۇنىڭ بىلەن بىرگە كەسپىي مائارىپ ۋە تەربىيە بىلەن تەمىنلەش تىرىشچانلىقىنىڭ بىر قىسمى دەپ تەسۋىرلەپ ئىزچىل تۈردە ئاقلاپ كەلدى. شۇنداق بولسىمۇ بىر قانچە غەرب ھۆكۈمەتلىرى ۋە خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى بۇ سىياسەتلەرنى ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت ياكى بەزى ئەھۋاللاردا ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق دەپ سۈپەتلىدى. بېيجىڭ بۇ ئەيىبلەشلىرىنى رەت قىلدى.
ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ كۆپ ساندا تەنقىدچىلەر «تۇتقۇن لاگېرى» دەپ تەسۋىرلىگەن ئورۇنلاردا تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقانلىقى ھەققىدىكى خەۋەرلەردىن كېيىن رايونغا بولغان خەلقئارالىق دىققەت تېخىمۇ كۈچەيدى. خىتاي ئەمەلدارلىرى بۇ مەركەزلەرنىڭ ئەسەبىيلىكنى تۈگىتىش ۋە كەسپىي تەربىيەلەش پىلانىنىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكىنى ئېيتتى. 2021-يىلىغا كەلگەندە، يەنى ما شىڭرۇي رايونلۇق پارتكوم سېكرېتارلىق ۋەزىپىسىنى تاپشۇرۇۋالغان مەزگىللەردە، خىتاي دائىرىلىرى بۇ ئەسلىھەلەرنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ تاقالغانلىقىنى بايان قىلدى.
بۇ باياناتلارغا قارىماي تەتقىقات گۇرۇپپىلىرى ۋە تاراتقۇلارنىڭ تەكشۈرۈشلىرى بەزى سابىق تۇتقۇن قىلىش ئورۇنلىرىنىڭ كېيىنچە تۈرمە تىپىدىكى ئەسلىھەلەرگە ئۆزگەرتىلگەنلىكىنى كۆرسەتتى. مۇخبىرلار ۋە تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن تىلغا ئېلىنغان ئاشكارىلانغان ھۆججەتلەر ۋە دوكلاتلاردا يەنە مىڭلىغان ئۇيغۇرلارنىڭ بەزى مۇتەخەسسىسلەر سىياسىي غەرەز دەپ تەسۋىرلىگەن ئەيىبلەشلەر بىلەن ئۇزۇن مۇددەتلىك قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغانلىقى قەيت قىلىندى.
ما شىڭرۇي يەنە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى بولۇپ، ئىلگىرى خىتاي سىياسىي سىستېمىسىدا بىر قانچە يۇقىرى دەرىجىلىك ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن. ئۇ رايونغا رەھبەرلىك قىلىشتىن بۇرۇن گۇاڭدۇڭ ئۆلكىسىنىڭ مۇئاۋىن پارتكوم سېكرېتارى ۋە دۆلەتلىك مىللىي ئىشلار كومىتېتىنىڭ مۇدىرى قاتارلىق يۇقىرى دەرىجىلىك ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن.
ما شىڭرۇينىڭ ئورنىغا 2025-يىلى ئىيۇلدا چېن شياۋجياڭ رايونلۇق پارتكوم سېكرېتارى بولۇپ تەيىنلەندى. رەھبەرلىك ئۆزگىرىشىگە مۇناسىۋەتلىك تەپسىلاتلار ئۇ چاغدا ئاشكارا چۈشەندۈرۈلمىگەن ئىدى.
نۆۋەتتىكى تەكشۈرۈش ئادەتتە خىتاي جۇمھۇر رەئىس شى جىنپىڭنىڭ رەھبەرلىكىدە باشلانغان كەڭ كۆلەملىك چىرىكلىكە قارشى تۇرۇش ھەرىكىتىنىڭ بىر قىسمى دەپ قارالماقتا. بۇ ھەرىكەت ئۆتكەن ئون يىلدا خىتاي سىياسىي ۋە ھەربىي سىستېمىسىدىكى نۇرغۇنلىغان يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلارنىڭ تەكشۈرۈلۈشىگە ۋە ئىنتىزام جازاسىغا تارتىلىشىغا سەۋەب بولدى.
تەھلىلچىلەر خىتايدىكى بۇنداق تەكشۈرۈشلەرنىڭ ھەم قانۇنىي ھەم سىياسىي تەسىرى بولىدىغانلىقىنى، چۈنكى كوممۇنىستىك پارتىيەنىڭ ئىچكى ئىنتىزام تەكشۈرۈش جەريانىنىڭ ئادەتتە رەسمىي جىنايى ئىشلار سوت مەھكىمىسىدىكى جەريانلاردىن بۇرۇن ئېلىپ بېرىلىدىغانلىقىنى قەيت قىلىشماقتا.
ھازىرچە ما شىڭرۇينىڭ كونكرېت قايسى ئەيىبلەشلەرگە دۇچ كەلگەنلىكى ياكى تەكشۈرۈشنىڭ خىتاي رەھبەرلىك قاتلىمىدىكى سىياسىي ۋەزىيەتكە قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى ئېنىق ئەمەس. تەكشۈرۈشنىڭ ئىلگىرىلىشىگە ئەگىشىپ تېخىمۇ كۆپ تەپسىلاتلارنىڭ ئاشكارىلىنىشى كۈتۈلمەكتە.
