تۈركىستان ۋاقتى، 2026-يىلى 8-ئاپرېل — ياپونىيەدىكى ئۇيغۇر پارلامېنت ئەزاسى ئارفىيە ئېرى، شەرقىي تۈركىستاندا ياشاۋاتقان ياشانغان مومىسىنىڭ خىتاي دائىرىلىرىنىڭ بېسىمىغا دۇچ كەلگەنلىكىگە دائىر خەۋەرلەر ئۈستىدە ئاشكارا بايانات ئېلان قىلىپ، جامائەتچىلىككە چۈشەنچە بەردى. بۇ تەرەققىيات رايوندىكى ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان مۇئامىلىگە نىسبەتەن خەلقئارالىق ئەندىشىلەرنى يەنە بىر بىر قېتىم كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كەلدى.

ئارفىيا ئېرى ياپونىيە پارلامېنتى تۆۋەن پالاتاسىنىڭ ئەزاسى بولۇپ، چىبا 5-رايونىغا ۋاكالەتچىلىك قىلىدۇ، شۇنداقلا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىدا پارلامېنت دۆلەت مىنىستىرىنىڭ ياردەمچىسى ۋەزىپىسىنى ئۆتىمەكتە. ئارفىيا ئېرى 5-ئاپرېل كۈنى X سۇپىسىدا بايانات ئېلان قىلىپ، مومىسى ھەققىدە چىققان خەۋەرلەردىن كېيىن ئۆزىگە مەدەت بەرگەن بارلىق كىشىلەرگە رەھمەت ئېيتتى. مەزكۇر خەۋەرلەر «ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى»نىڭ ئۇيغۇرچە بۆلۈمى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان ئىدى.

ئارفىيا خانىم ھەمبەھرىلىگەن ئۇچۇرىدا مۇنداق دېدى: «مومام ھەققىدىكى خەۋەرلەردىن كېيىن ماڭا ئەندىشە ۋە مەدەت ئۇچۇرلىرىنى ئەۋەتكەن نۇرغۇن كىشىلەرگە سەمىمىي رەھمەت ئېيتىمەن. نۆۋەتتە بىز ئۇچۇرلارنى ئەستايىدىللىق بىلەن جەزملەشتۈرۈشكە تىرىشىۋاتىمىز. قولىمىزدىكى مەۋجۇت ئۇچۇرلارغا ئاساسلانغاندا، ئۇ نۆۋەتتە تۇتقۇندا ئەمەس.»

ياپونىيە سىياسىي ساھەسىدە يېقىنقى يىللاردىن بۇيان كىشىلەرنىڭ دىققىتىنى تارتىۋاتقان شەخسلەرنىڭ بىرى بولغان ئارفىيا ئېرىنىڭ كېلىپ چىقىشىمۇ جامائەتچىلىكنىڭ قىزىقىشىنى قوزغاپ كەلمەكتە. ھاكىمىيەت قاتلىمىدا تېز سۈرەتتە ئۆرلەۋاتقان بىر سىياسەتچى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇ خەلقئارالىق ھەمكارلىق ۋە ئىنسان ھوقۇقى مەسىلىلىرىنى ئۆز سىياسىي خىزمەتلىرىنىڭ مۇھىم مەزمۇنى قىلىپ كەلمەكتە.

ئۇيغۇرچە خەۋەر مەنبەلىرىنىڭ بىلدۈرۈشىچە، ئارفىيا ئېرىنىڭ مومىسى 86 ياشلىق پېنسىيەگە چىققان مائارىپچى رەيھان قاسىمدۇر، ئۇ شەرقىي تۈركىستاننىڭ مەركىزى ئۈرۈمچىدە ياشايدۇ. خىتاي دائىرىلىرى بۇ رايوننى رەسمىي ھالدا «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى» دەپ ئاتايدۇ. خەۋەرلەردە دېيىلىشىچە، رەيھان قاسىم يېقىنقى يىللاردىن بۇيان داۋالىنىش مەقسىتىدە چەت ئەلگە چىقىشقا ئۇرۇنغاندا، كۆپ قېتىم توسالغۇلارغا دۇچ كەلگەن.

مەنبەلەرگە قارىغاندا، رەيھان قاسىم 2013-يىلى ياپونىيەگە بېرىپ سەككىز سائەتلىك بىر ئوپېراتسىيەنى باشتىن كەچۈرگەن. دوختۇرلار كېيىنچە مەلۇم ئارىلىقلار بىلەن تەكشۈرتۈش ئۈچۈن قايتا ياپونىيەگە كېلىشنى تەۋسىيە قىلغان. بىراق 2023-يىلى ۋە 2024-يىللىرىدىكى رايوندىن ئايرىلىش ئۇرۇنۇشلىرىنىڭ يەرلىك دائىرىلەر تەرىپىدىن توسۇپ قېلىنغانلىقى بىلدۈرۈلدى.

رەيھان قاسىمنىڭ ئىلگىرى خىزمەت قىلغان شەرقىي تۈركىستان نېفىت ئۇنىۋېرسىتېتى بىلەن ئالاقىسى بار بەزى كىشىلەر مۇخبىرلارغا قىلغان سۆزلىرىدە، داۋالىنىش ئۈچۈن تەييارلىقلار پۈتكەن بولسىمۇ، دائىرىلەرنىڭ سەپەرگە رۇخسەت قىلمىغانلىقىنى ئېيتىشتى. ئۇنىڭ ئەڭ ئاخىرقى قېتىملىق ئۇرۇنۇشىدا شاڭخەيدىكى ياپونىيە كونسۇلخانىسى ئارقىلىق ۋىزا ئالغانلىقى، شۇنداقتىمۇ دائىرىلەرنىڭ «ھازىر مۇۋاپىق ۋاقىت ئەمەس» دېگەن سۆزلەر بىلەن ئۇنىڭ چەت ئەلگە چىقىشىغا يەنىلا يول قويمىغانلىقى خەۋەر قىلىندى.

مۇخبىرلار ئالاقە قىلغان يەرلىك ساقچى دائىرىلىرى رەيھان قاسىمنىڭ سەپىرىگە «بەزى سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن» رۇخسەت بېرىلمىگەنلىكىنى جەزملەشتۈردى، ئەمما بۇ سەۋەبلەرنىڭ نېمە ئىكەنلىكى ھەققىدە تەپسىلىي ئۇچۇر بەرمىدى.

مۇخبىرلار يۈرگۈزگەن تەكشۈرۈشلەر يەنە يېقىنقى ئايلاردا ساقچى خادىملىرىنىڭ رەيھان قاسىمنىڭ ئۆيىگە كۆپ قېتىم بېرىپ، ئۇنىڭ بىلەن ئۇزۇن سۆھبەتلەرنى ئېلىپ بارغانلىقىنى ئاشكارىلىدى. بۇ سۆھبەتلەر جەريانىدا دائىرىلەرنىڭ، ئۇنىڭ «شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىق كۈچلىرى» ۋە ياپونىيەدىكى «خىتايغا قارشى ئۇنسۇرلار» بىلەن ئالاقىسى بولۇشى مۇمكىنلىكىگە دائىر ئەيىبلەشلەرنى كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كەلگەنلىكى تىلغا ئېلىندى.

ئارفىيا ئېرىنىڭ باياناتى شۇنداقلا دۇنيانىڭ ئوخشىمىغان جايلىرىدا ياشايدىغان ئۇيغۇر ئائىلىلىرى دۇچ كېلىۋاتقان تېخىمۇ كەڭ بىر مەسىلىگىمۇ دىققەت تارتتى. ئارفىيا ئېرى چەت ئەلدىكى ئاكتىپ پائالىيەتچىلەرنى ياكى جامائەتچىلىككە تونۇلغان كىشىلەرنى سۈكۈت قىلدۇرۇش مەقسىتىدە خىتايدا ياشايدىغان تۇغقانلىرىغا بېسىم ئىشلىتىشنى ئىپادىلەيدىغان «سېنتەبىر سىرتىدىكى بېسىم» قىلمىشلىرىنىڭ قوبۇل قىلغىلى بولمايدىغانلىقىنى تەكىتلىدى.

ئارفىيا: «بۈگۈن دۇنيانىڭ ئوخشىمىغان جايلىرىدا، تۇتقۇندا تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقان ئائىلە ئەزالىرىنى ئويلاپ ھەر كۈنى ھاياتلىق ئۈچۈن كۈرەش قىلىۋاتقان ئۇيغۇرلار بار، مەن ئۇلار بىلەن بىر سەپتە» دېگەنلەرنى سۆزلىرىگە ئىلاۋە قىلدى.

ياپونىيە دائىرىلىرىمۇ خىتايغا قاراشلىق تاراتقۇلاردا ئارفىيا ئېرىنى نىشان قىلغان ھۇجۇملار ھەققىدە ئەندىشىلىرىنى ئىپادىلىدى. ياپونىيەنىڭ «The Sankei Shimbun» گېزىتىنىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا، بەزى خىتاي تاراتقۇلىرى ئارفىيا ئېرىنىڭ ئۇيغۇرلار ۋە خوڭكوڭدىكى ئىنسان ھوقۇقى دەپسەندىچىلىكلىرىگە قارىتىلغان تەنقىدلىرىنى نىشان قىلغان، ھەتتا بەزى نەشرىياتلاردا ئۇنىڭغا نىسبەتەن «زەھەر» دېگەن ئىبارىمۇ قوللىنىلغان. ياپونىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى بولسا بىر ياپونىيە پارلامېنت ئەزاسىنىڭ كېلىپ چىقىشى ئۈستىدىن قىلىنغان بۇ ھۇجۇملارنى «تولىمۇ نامۇۋاپىق» دەپ سۈپەتلىدى ۋە مەسىلىنىڭ دىپلوماتىك قاناللار ئارقىلىق خىتايغا يەتكۈزۈلگەنلىكىنى ئېلان قىلدى.

ئىنسان ھوقۇقى تەشكىلاتلىرى ئۇزۇن ۋاقىتتىن بېرى شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلار ۋە باشقا مۇسۇلمان ئاز سانلىق مىللەتلەرگە قارىتىلغان كەڭ كۆلەملىك نازارەت قىلىش، سەپەر چەكلىمىسى ۋە قالايمىقان تۇتقۇن قىلىش قىلمىشلىرىنى ھۆججەتلەشتۈرمەكتە. بېيجىڭ دائىرىلىرى بولسا رەسمىي ھالدا «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى» دەپ ئاتايدىغان بۇ رايوندىكى سىياسەتلەرنى، تېررورلۇق ۋە ئەسەبىيلىككە قارشى تۇرۇش مەقسىتىدە ئېلىپ بېرىلىۋاتقان تەدبىرلەر، دەپ ئاقلىماقتا. بىراق نۇرغۇن ھۆكۈمەتلەر ۋە خەلقئارالىق تەشكىلاتلار بۇ تەدبىرلەرنى ئېغىر دەرىجىدىكى ئىنسان ھوقۇقى دەپسەندىچىلىكى، دەپ قارىماقتا.

ئارفىيا خانىم باياناتىنى، سىياسىي سەۋەبلەر بىلەن بىر-بىرىدىن ئايرىپ قويۇلغان ئائىلىلەرنىڭ بىر كۈنى چوقۇم قايتا جەم بولىدىغانلىقىغا بولغان ئۈمىدىنى ئىپادىلەش بىلەن ئاخىرلاشتۇردى.

ئۇ: «ياپونىيە پارلامېنتىنىڭ بىر ئەزاسى بولۇش سۈپىتىم بىلەن دۇنيادىكى ئىنسان ھوقۇقى مەسىلىلىرى ئۈستىدە سەمىمىيلىك بىلەن خىزمەت قىلىشنى داۋاملاشتۇرىمەن. بىر كۈنى ھەممە ئادەمنىڭ سۆيۈملۈك كىشىلىرى بىلەن بىرگە ياشىيالايدىغان كۈنلەرنىڭ كېلىشىنى تىلەيمەن» دېگەنلەرنى سۆزلىرىگە ئىلاۋە قىلدى.