تۈركىستان ۋاقت تورى، 21-ئاپرېل، ئىستانبۇل: خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا قۇرغان يىغىۋېلىش لاگېرلىرى ۋە ئۇيغۇرلارنى نىشان قىلغان سىستېمىلىق باستۇرۇش سىياسەتلىرىگە ئائىت يېڭى ۋە كۈچلۈك دەلىل-ئىسپاتلار ئوتتۇرىغا چىقتى. گېرمانىيەنىڭ «دېرسىپىگېل» (Der Spiegel) ژۇرنىلىنىڭ 2026-يىلى 16-ئاپرېلدىكى مەخسۇس خەۋىرىگە ئاساسلانغاندا، ئۇزۇن يىل رايوندا تۈرمە باشقۇرغۇچىسى ۋە ساقچى بولۇپ ئىشلىگەن جاڭ يابو ئىسىملىك بىر خىتاي خادىم گېرمانىيەگە مۇۋەپپەقىيەتلىك قېچىپ بېرىپ، ئۆزى بىۋاسىتە شاھىت بولغان ۋەھشىي قىلمىشلارنى پۈتۈن دۇنياغا ئاشكارىلىدى. بۇ ۋەقە خىتاي دائىرىلىرىنىڭ رايوندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىنى ئىزچىل ئىنكار قىلىپ كېلىۋاتقان باياناتلىرىغا بېرىلگەن كۈچلۈك زەربە بولۇپ باھالانماقتا.

جاڭ يابونىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى ۋە ساقچىلىق ھاياتى ئۇنىڭ بەرگەن گۇۋاھلىقلىرىنىڭ ئىشەنچلىكلىكىنى تېخىمۇ ئاشۇرىدۇ. 1986-يىلى خېنەن ئۆلكىسىدە تۇغۇلغان جاڭ يابو، 2009-يىلىدىن باشلاپ شەرقىي تۈركىستاندا باشلانغۇچ مەكتەپ ئوقۇتقۇچىسى سۈپىتىدە خىزمەت باشلىغان. 2014-يىلىدىن باشلاپ تۈرمە ساقچىلىقىغا يۆتكەلگەن ۋە 2016-يىلىدىن باشلاپ بىر يەرلىك كەنتتە ساقچى بولۇپ ۋەزىپە ئۆتىگەن. ئۇ ئۆزىنىڭ سالاھىيىتىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن، خەلقئارالىق تاراتقۇلارغا ساقچىلىق كىملىكىنى ۋە تۈرمە ئالدىدا قارا رەڭلىك تۈرمە ساقچىسى فورمىسىنى كىيىپ چۈشكەن سۈرەتلىرىنى، شۇنداقلا كومپيۇتېرىغا ساقلىۋالغان نۇرغۇنلىغان ئىچكى ھۆججەتلەرنى تەقدىم قىلغان.

خەتەرلىك قېچىش مۇساپىسى جاڭ يابونىڭ ۋىجدان ئازابى ۋە پىسخىكىلىق جاراھەتلەرنىڭ نەتىجىسىدۇر. ئۇ ئاشكارىلىغان مەلۇماتلارغا قارىغاندا، خىزمەت جەريانىدىكى بېسىم ۋە كۆرگەن ۋەھشىيلىكلىرى سەۋەبىدىن، ئۇ 2023-يىلى سېنتەبىردە «ئائىلە ۋە ساغلاملىق»نى باھانە قىلىپ ۋەزىپىسىدىن ئىستېپا بەرگەن. قېچىشتىن بۇرۇن ئۇ ئايالى بىلەن ئاجرىشىپ، مال-مۈلكىنى سېتىپ، خىتاي ئەمەلدارلىرىغا پارا بېرىش ئارقىلىق 2025-يىلى ئاۋغۇستتا ياۋروپاغا بارىدىغان بىر ساياھەت ئۆمىكىگە تىزىملاتقان. گېرمانىيەنىڭ نويشۋانشتېين قەلئەسىنى ئېكسكۇرسىيە قىلىش جەريانىدا پۇرسەت تېپىپ ئۆمەكتىن قەستەن ئايرىلغان جاڭ، ميۇنخېندىكى دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ باش ئىشتابىغا يېتىپ بارغان ۋە پاناھلىق تىلىگەن. ئۇنىڭ يېنىدىكى كۈلرەڭ سومكىغا قاچىلانغان كومپيۇتېردا ئۇيغۇرلارنىڭ باستۇرۇلۇشىغا ئائىت مىليونلىغان كىشىنى چۆچۈتىدىغان دەلىل-ئىسپاتلار بار ئىدى.

تۈرمە ۋە لاگېر ئىچىدىكى كۆرۈنۈشلەر ئىنسان قېلىپىدىن چىققان قىيىن-قىستاقلار بىلەن تولغان. جاڭ يابونىڭ ئېيتىشىچە، ئۇنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى تۇتقۇنلارنى سوراقخانىلارغا ئېلىپ بېرىش بولغان. ئۇ بۇ جەرياندا ساقچىلارنىڭ تۇتقۇنلارنى ياغاچ توقماقلار بىلەن شۇنداق قاتتىق ئۇرغانلىقىنى، ھەتتا توقماقلارنىڭ سۇنۇپ كېتىدىغانلىقىنى ئۆز كۆزى بىلەن كۆرگەن. بىر ۋەقەدە بىر ساقچىنىڭ ياش بىر تۇتقۇننىڭ جىنسىي ئەزاسىغا دەسسەپ، ئۇنى قەستەن ئۆلتۈرۈۋەتكەنلىكىنى تەسۋىرلىگەن. تۈرمىلەردە داۋالاش شارائىتىنىڭ يوقلۇقىدىن ھەر ھەپتىدە دېگۈدەك ئادەم ئۆلۈش ۋەقەلىرى يۈز بېرىپ تۇرىدىغانلىقى، تۇتقۇنلارنىڭ قول-پۇتلىرى سائەتلەپ كويزىلاپ قويۇلغانلىقى سەۋەبلىك ئۆز جايىدا سىيىپ قويۇش ئەھۋاللىرىنىڭ كۆپلىكىنى ئاشكارىلىغان.

جاڭ يابو يەنە ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان يۇقىرى تېخنىكىلىق ۋە چەكتىن ئاشقان نازارەت سىستېمىسىنىڭ تەپسىلاتلىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئۇنىڭ بايان قىلىشىچە، ساقچىلار ئاتالمىش «گۇماندارلار»نىڭ ئارخىپىنى تۇرغۇزۇپ، ئۇلارنىڭ ئالاقە خاتىرىلىرى، دىنىي پائالىيەتلىرى، ھەتتا قان تەكشۈرۈش نەتىجىلىرىگىچە سىستېمىغا كىرگۈزگەن. ساقچىلارغا «ئادەم تۇتۇش نورمىسى» بېرىلگەن بولۇپ، نورمىنى تولدۇرۇش ئۈچۈن يالغان دېلولار توقۇپ چىقىلغان. مەسىلەن، ۋاسكېتبول ئويناۋاتقانلار «تېررورلۇق ئۈچۈن بەدەن چېنىقتۇرۇۋاتىدۇ» دەپ تۇتۇپ كېتىلگەن. بىر ناخشا، بىر شېئىر ياكى بىر ئېغىز دۇئا كىشىلەرنىڭ لاگېرغا قامىلىشى ئۈچۈن يېتەرلىك سەۋەب قىلىنغان. شۇنداقلا، خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارنىڭ نەسەبىنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن خەنزۇلار بىلەن توي قىلغانلارغا پۇل مۇكاپاتى بەرگەن، بويسۇنمىغانلارنى «روھىي كېسەل» دەپ ئايرىپ تەكشۈرگەن.

جاڭ يابونىڭ بۇ سىرلارنى ئاشكارىلاشتىكى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى ئۇنىڭ يېڭىدىن قوبۇل قىلغان ئېتىقادى ۋە ۋىجدان ئازابى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ئۇ ئۆزىنىڭ بىر خىرىستىيان سۈپىتىدە ئۆلگەندىن كېيىن خۇدا ئالدىدا ھېساب بېرىش مەسئۇلىيىتىنى ھېس قىلغانلىقىنى، ھېچبولمىغاندا ھەقىقەتنى سۆزلەش ئارقىلىق ئۆز گۇناھىنى يۇيماقچى بولغانلىقىنى بىلدۈردى. بۇ جەسۇر قەدەمدىن كېيىن، خىتاي دائىرىلىرى ئۇنىڭ دادىسىنى تۇتۇپ كېتىش ۋە ئانىسىغا تەھدىت سېلىش ئارقىلىق ئۇنى قايتىپ كېلىشكە مەجبۇرلىغان. «كوممۇنىزم قۇربانلىرى خاتىرە فوندى»نىڭ تەتقىقاتچىسى دوكتور ئادىرىيان زېنز جاڭ يابونىڭ گۇۋاھلىقىنى «بىخەتەرلىك سىستېمىسى ئىچىدىن ھازىرغىچە ئېلىنغان ئەڭ تەپسىلىي مەشغۇلات گۇۋاھلىقى» دەپ باھالىدى.