سۈرەتتە: ئۇيغۇر دىياسپوراسىنىڭ ئەزالىرى 2025-يىلى 5-ئىيۇل كۈنى كانادانىڭ ئالبېرتا ئۆلكىسى ئېدمونتون شەھرىدە جەم بولۇپ، «2009-يىللىق ئۈرۈمچى قىرغىنچىلىقىنى ئەسلىمەك» پائالىيىتىنى ئۆتكۈزمەكتە. (سۈرەتنى ئارتۇر ۋىداك تارتىقان/NurPhoto/Getty Images ئارقىلىق)

يالقۇن ئۇلۇيول

ABC، 2026-يىلى 20-ئاپرېل

ئۆتكەن ئون يىل ئىچىدە، دادام مەمەت ياقۇپنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئونلىغان ئائىلە ئەزالىرىم پەقەت ئۇيغۇر بولغانلىقى ئۈچۈنلا خىتاينىڭ كەڭ كۆلەملىك قاماقخانىلار سىستېمىسىدا غايىب بولدى. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدىكى بىرلەشمە باياناتلار، تاراتقۇلارنىڭ كەڭ كۆلەملىك خەۋەرلىرى ۋە دۆلەت پارلامېنتلىرىنىڭ ئېلىپ بېرىلغان جىنايەتلەرنى قىرغىنچىلىق دەپ تونۇشى بىلەن بىزنىڭ ئېچىنىشلىق ئەھۋالىمىزغا خەلقئارانىڭ دىققىتى كۈچەيگەندە، مەن بۇ بېسىملارنىڭ يېقىنلىرىمنىڭ قويۇپ بېرىلىشىگە يېتەرلىك بولىدىغانلىقىغا ئىشەنگەن ئىدىم.

بىراق، دادامنىڭ مەجبۇرىي غايىب قىلىنغانلىقىغا سەككىز يىل بولغان بولسىمۇ، مەن يەنىلا ئۇنىڭ نەدە ئىكەنلىكى، سالامەتلىك ئەھۋالى ياكى ئۇنى تۈرمىگە سولاشقا سەۋەب بولغان ئەيىبلەشلەر ھەققىدە ھېچقانداق ئۇچۇرغا ئىگە ئەمەسمەن. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، دۇنيانىڭ دىققىتى باشقا ياققا بۇرۇلدى.

دادام 2016-يىلىدىن باشلاپ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە ئۇچرىغان يۈز مىڭلىغان كىشىلەرنىڭ بىرىدۇر. خىتاي دائىرىلىرى ئۇيغۇرلارنى ۋە باشقا تۈركىي مۇسۇلمانلارنى كەڭ كۆلەملىك خالىغانچە تۇتقۇن قىلىش، ناھەق تۈرمىگە سولاش، پاراكەندىچىلىك خاراكتېرلىك نازارەت قىلىش ۋە مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىشقا دۇچار قىلدى.

بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارلىقى 2022-يىلى ئېلان قىلغان ئابىدە خاراكتېرلىك دوكلاتىدا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شىنجاڭدا ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت سادىر قىلغان بولۇشى مۇمكىنلىكىنى خۇلاسىلىدى. بۇ ئېتىراپ قىلىش ئۇيغۇر خەلقى دۇنيانىڭ دىققىتىنى قوزغىغاندەك كۆرۈنگەن ئاز ئۇچرايدىغان بىر پەيت بولدى. ئەمما شۇ چاغدىمۇ خىتاينىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك تەسىرى تولۇق نامايان بولدى. بىر تۈركۈم دۆلەتلەرنىڭ شىنجاڭ مەسىلىسىنى ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ رەسمىي كۈن تەرتىپىگە كىرگۈزۈش تىرىشچانلىقى بېيجىڭنىڭ كۈچلۈك بېسىمى بىلەن ئازغىنە ئاۋاز پەرقىدە مەغلۇپ قىلىندى. يۈز بەرگەن ئىشلار بېيجىڭنىڭ پىلانى بويىچە بولدى: تەنقىدچىلەرنى قورقۇتۇش، ئىتتىپاقداشلارنى توپلاش ۋە ئۇلارنى ھەرىكەتكە كەلتۈرۈش، ھەمدە تەنقىدلەرنىڭ تەسىر كۈچىنى ئۈزلۈكسىز ئاجىزلىتىش.

شىنجاڭدا خىتاي ھۆكۈمىتى كىشىلەرنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشى، قانۇنلۇق ۋە تىنچ ھەرىكەتلىرى ھەققىدىكى ئۇچۇرلارنى قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىپ، ئۇلارغا قارشى قوللانماقتا. دائىرىلەر ھەممە ئادەمنى، ئۇلارنىڭ ھەرىكىتىنى، ئالاقىسىنى، تېلېفون ئىشلىتىش ئەھۋالى ۋە مەزمۇنىنى، ئاپتوموبىل ئورنىنى ۋە چەتئەلدىكى كىشىلەر بىلەن بولغان ئالاقىسىنى ئىز قوغلاش ئۈچۈن «بىرلەشمە جەڭ مەشغۇلات سۇپىسى» دەپ ئاتىلىدىغان كەڭ كۆلەملىك نازارەت قىلىش قوراللىرىنى ئورناتتى. دائىرىلەر خالىغانچە ۋە مەخپىي ھالدا «سەزگۈر» دەپ ئايرىغان دۆلەتلەردە تۇغقانلىرى بار بولغان ياكى ئۇ دۆلەتلەرنى زىيارەت قىلغان ئۇيغۇرلارنى تۇتقۇن قىلىش ۋە تۈرمىگە سولاش ئارقىلىق، چەتئەل بىلەن ئالاقىسى بارلارنى جازالىدى. بۇ قورال يەنە كىشىلەرنىڭ WhatsApp ياكى VPN (ۋىرۇتۇئال شەخسىي تور) غا ئوخشاش، دۆلەتنىڭ بەزى نازارەتلىرىنى ئايلىنىپ ئۆتۈشكە يول قويىدىغان ئەپلەرنى ئىشلەتكۈچىلەرنى ئېنىقلاپ چىقىشىغا ياردەم بەردى.

بېيجىڭ ئۆزىگە قارشى تەشۋىقاتلارنىڭ بەدىلىنى ئاشۇرۇش ۋە شىنجاڭدا نورماللىق تۇيغۇسى پەيدا قىلىش ئارقىلىق، خەلقئارالىق ھىمايە قىلىش پائالىيەتلىرىگە زەربە بېرىش ئۈچۈن تاجاۋۇزچىلارچە خىزمەت قىلدى. خىتاي دائىرىلىرى چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلارنى نازارەت قىلىشنى كېڭەيتتى، دىياسپورادىكى پائالىيەتچىلەر ۋە تەتقىقاتچىلارنى قورقۇتتى، ب د ت نىڭ كىشىلىك ھوقۇق مېخانىزملىرىغا دەخلى قىلدى ھەمدە چەتئەللىك دىپلوماتلار ۋە مۇخبىرلار ئۈچۈن قاتتىق كونترول قىلىنغان تەشۋىقات ساياھەتلىرىنى ئۇيۇشتۇردى؛ شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، كىشىلىك ھوقۇق تەكشۈرگۈچىلىرى ۋە ب د ت مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ مۇستەقىل كىرىشىنى توسۇپ قويدى.

بىراق، خىتاينىڭ مەسىلىنى باشقا ياققا بۇراشتىكى مۇۋەپپەقىيىتى پەقەت زۇلۇمنىڭلا نەتىجىسى ئەمەس. ئۇ يەنە ئۆزگىرىۋاتقان يەر شارى مۇھىتىنىمۇ ئەكس ئەتتۈرىدۇ. ھۆكۈمەتلەر ترامپ ھۆكۈمىتىگە قارشى ئۆزىنى قوغداش تەدبىرى سۈپىتىدە رەئىس شى جىنپىڭ بىلەن كۆرۈشۈشكە ئۆچرەتتە تۇرۇۋاتقان بىر پەيتتە، خىتايدىكى كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرى ئىككى تەرەپلىك ئالاقىلەردە دائىم چەتكە قېقىلىۋاتىدۇ، بۇ بېيجىڭنىڭ ئۆز جىنايەتلىرىنى پەردازلىشىغا ۋە خىتاينى ئىشەنچلىك يەر شارى كۈچى ھەمدە ئامېرىكىغا نىسبەتەن بىر تاللاش سۈپىتىدە قايتىدىن كۆرسىتىشىگە پۇرسەت يارىتىپ بەرمەكتە.

كەڭ كۆلەملىك خالىغانچە تۇتقۇن قىلىش باشلانغاندىن بۇيان سەككىز يىلغا يېقىن، ب د ت دوكلاتىدىن بۇيان تۆت يىلغا يېقىن ۋاقىت ئۆتكەن بولسىمۇ، ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان جىنايەتلەر ئۈچۈن تېخىچە ھېچقانداق جاۋابكارلىققا تارتىش بولمىدى. ئەمما، ئەگەر باشقا ھۆكۈمەتلەر بېيجىڭنىڭ قىلمىشلىرىنى ئاشكارا ئەيىبلىسە، نىشانلىق جازا تەدبىرلىرىنى قوللانسا ۋە كىشىلىك ھوقۇقنى ئۆزلىرىنىڭ مەبلەغ سېلىش، سودا ۋە بىخەتەرلىك سىياسەتلىرىگە سىڭدۈرسە، جاۋابكارلىققا تارتىش مۇمكىن بولىدۇ. ئاۋسترالىيە ئۈچۈن تاشلىنىدىغان مۇھىم بىر قەدەم، مەجبۇرىي ئەمگەك ئارقىلىق ئىشلەپچىقىرىلغان ھەر قانداق نەرسىنى ئىمپورت قىلىشنى چەكلەش قانۇنىنى ماقۇللاشتۇر. بۇنداق قىلىش پەقەت خىتايدىكى زۇلۇم ئاستىدا ياشاۋاتقانلار ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى ئىككى چوڭ كۈچ — ئامېرىكا ۋە خىتاينىڭ ئۈزلۈكسىز ھۇجۇمى سەۋەبىدىن بېسىم ئاستىدا قالغان خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق سىستېمىسىنىڭ كەلگۈسى ئۈچۈنمۇ ئىنتايىن مۇھىمدۇر.

خىتاي ئۆز تەشۋىقاتىنى كۈچەيتىپ، دۇنيانىڭ دىققىتى سۇسلاشقانسېرى، بەزىلەر شىنجاڭدىكى ئەھۋاللارنىڭ «نورماللىق» قا قايتىۋاتقانلىقىغا ئىشىنىشكە باشلىشى مۇمكىن. بۇ پۈتۈنلەي خاتادۇر. مەندىن دائىم ھەقىقىي نورماللىقنىڭ قانداق بولىدىغانلىقىنى سورايدۇ. جاۋابى ئېنىق: ئەركىنلىك، جاۋابكارلىق ۋە توسالغۇسىز كىرىش.

بۇلار:

• دادامغا ئوخشاش ناھەق تۈرمىگە سولانغان ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ئەركىنلىك؛
• ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلەر ۋە باشقا دەپسەندىچىلىكلەر ئۈچۈن جاۋابكارلىق؛
• ھەمدە مۇتەخەسسىسلەرنىڭ — مەندەك سۈرگۈندىكى ئۇيغۇر تەتقىقاتچىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان — شىنجاڭغا كىرىپ، زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلار بىلەن ئەركىن سۆزلىشەلىشى، زۇلۇملارنى ھۆججەتلەشتۈرۈشى ۋە ئۆچ ئېلىنىشتىن قورقماي كىشىلىك ھوقۇقنى ھىمايە قىلالىشى ئۈچۈن توسالغۇسىز كىرىش پۇرسىتىدۇر.

خىتاي ھۆكۈمىتى كەڭ كۆلەملىك نازارەت قىلىش سىستېمىسى قۇرۇشقا، يۈز مىڭلىغان كىشىلەرنى ئاساسسىز تۈرمىگە سولاشقا، جاۋابكارلىقتىن قېچىشقا ۋە تەشۋىقات ئارقىلىق شىنجاڭ ھەققىدىكى يەر شارى خاراكتېرلىك چۈشەنچىنى شەكىللەندۈرۈشكە يېتەرلىك كۈچكە ئىگە بولۇشى مۇمكىن. ئەمما دۇنيا رەھبەرلىرى ئامالسىز ئەمەس: ئۇلار ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ئاۋاز چىقىرىش، خىتاينىڭ چەتئەلدىكى زىيانكەشلىك ھەرىكەتلىرىنى توسۇش ئۈچۈن باشقىلار بىلەن ھەمكارلىشىش ۋە شىنجاڭدىكى كىشىلىك ھوقۇققا ھۆرمەت قىلىنىشى ئۈچۈن كونكرېت تەدبىرلەرنى قوللىنىش ئارقىلىق، بۇ كۆڭۈل قويۇپ ياسالغان ساختا كۆرۈنۈشنى پارچىلاپ تاشلىيالايدۇ.

ئۇيغۇرلارنىڭ ھاياتى خەتەر ئاستىدا، ئۇلارغا سەل قاراشنىڭ بەدىلى ئىنتايىن يۇقىرىدۇر.

يالقۇن ئۇلۇيول «كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى» (Human Rights Watch) نىڭ خىتاي ئىشلىرى تەتقىقاتچىسى.