تۈركىستان ۋاقت تورى، 24-ئاپرېل، ئىستانبۇل: ئاۋسترالىيەلىك سوتسىيالىست تەتقىقاتچى، ئۇيغۇر تارىخى ۋە سىياسىتى بويىچە مۇتەخەسسىس دېيۋىد بروفى (David Brophy) يېقىندا «قايتۇرما زەربە» (CounterPunch) تورىدا ماقالە ئېلان قىلىپ، خەلقئارا سولچىللار لاگېرىدىكى بىر قىسىم شەخسلەرنىڭ خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى ئاقلاش ئۈچۈن «ساختا پاكىت» ۋە «ئويدۇرما مەنبەلەر»گە تايانغانلىقىنى پاش قىلغان. بروفى دىققىتىنى ۋىجاي پراشاد ۋە تىڭس چاقنىڭ «ئايلىق ئوبزور» (Monthly Review) ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ زۇلۇملىرىنى ئاقلاش خاراكتېرلىك ماقالىسىگە مەركەزلەشتۈرگەن.

دېيۋىد بروفى ماقالىسىنىڭ بېشىدىلا پراشاد ۋە چاقنىڭ بايانلىرىدىكى ئىلمىي ئاساسلارنىڭ نەقەدەر ئاجىزلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ تەنقىد قىلغان. ئۇنىڭ ئاشكارىلىشىچە، بۇ ئاپتورلار ئۆز قاراشلىرىنى دەلىللەش ئۈچۈن خىتاي زىيالىيسى ۋاڭ خۇيغا مەنسۇپ دەپ كۆرسەتكەن مۇھىم سۆزلەرنى پۈتۈنلەي ئويدۇرۇپ چىقارغان، ھەتتا خىتاي سىياسىتىنى تەنقىد قىلغۇچى تەتقىقاتچى ۋاڭ كېنىڭ يازمىغان كىتابىنى بار دەپ كۆرسەتكەن. پراشاد كېيىنچە بۇ «ئىلمىي ساختىپەزلىك»نى ئېتىراپ قىلغان بولسىمۇ، بروفى بۇنى بىلىملىك زىيالىيلار ۋە سولچىل بىلىم مەيدانلىرىغا نىسبەتەن نومۇس قىلارلىق سەتچىلىك دەپ باھالىغان.

ماقالىدىكى تارىخىي بايانلارنى تەنقىد قىلغان بروفى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «بۇ زېمىن قەدىمدىن تارتىپ خىتاينىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى» دېگەن سىياسىي تەشۋىقاتىنىڭ سولچىل ئاپتورلار تەرىپىدىن ئەينەن قوبۇل قىلىنىشىنى قاتتىق ئەيىبلىگەن. ئۇ خەن ۋە تاڭ سۇلالىلىرىنىڭ رايوندا پەقەت قىسقا مۇددەتلىك، ئۈزۈل-كېسىل بولمىغان كونتروللۇق ئورناتقانلىقىنى، يۈەن سۇلالىسىنىڭ بولسا خىتاي ئەمەس، بەلكى موڭغۇل ئىمپېرىيەسى ئىكەنلىكىنى تارىخىي پاكىتلار بىلەن شەرھلەپ بەرگەن.

بروفىنىڭ قارىشىچە، چىڭ سۇلالىسىنىڭ 18-ئەسىردىكى قىلمىشى ئېنىقلا بىر ئىمپېرىيالىستىك تاجاۋۇزچىلىقتۇر. ئۇ پراشاد ۋە چاقنىڭ خىتاي ئىمپېرىيەلىرىنىڭ كېڭەيمىچىلىكىنى «مەدەنىيەت خاراكتېرلىك تەۋەلىك» دەپ ئاقلىشىنى ئەيىبلەپ، بۇ خىل لوگىكىنىڭ زىئونىزىمنىڭ پەلەستىن زېمىنىنى تالىشىش دەۋاسى بىلەن ماھىيەتتە ئوخشاش ئىكەنلىكىنى ئالاھىدە ئەسكەرتكەن. ئۇ خەلقئارا سولچىللارنىڭ بىر تەرەپتىن غەرب ئىمپېرىيالىزمىغا قارشى تۇرۇپ، يەنە بىر تەرەپتىن خىتاينىڭ مۇستەملىكىچىلىكىنى قوللىشىدىكى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان زىددىيەتنى كۆرسىتىپ بەرگەن.

ئاپتورلارنىڭ «شەرقىي تۈركىستان» سۆزىنىڭ سىرتتىن كەلگەنلىكى ھەققىدىكى دەۋاسىغا قارىتا، بروفى بۇ نامنىڭ رايون خەلقى ئۈچۈن ئۇزۇن ئەسىرلىك تارىخىي ۋە مەدەنىي كىملىككە ئىگە ئىكەنلىكىنى بايان قىلغان. ئۇ پەلەستىننىڭ ئىسمىنىڭمۇ سىرتتىن كەلگەنلىكىنى باھانە قىلىپ، پەلەستىن خەلقىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئىنكار قىلغۇچىلارنىڭ مەيدانى بىلەن خىتاي تەرەپدارلىرىنىڭ مەيدانى ئوتتۇرىسىدىكى مەنتىقە بىرلىكىنى تەكىتلىگەن. ئۇيغۇر مىللىي كىملىكىنىڭ شەكىللىنىشىنى بىر مۇرەككەپ ۋە تەبىئىي تارىخىي جەريان دەپ قاراش كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان.

بروفى ماقالىسىدە خىتاينىڭ يېقىنقى يىللاردىكى رەھىمسىز باستۇرۇش سىياسەتلىرىگە كەڭ ئورۇن بەرگەن. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» پەردىسى ئاستىدا يۈرگۈزگەن سىياسەتلىرىنىڭ ئەمەلىيەتتە پۈتۈن بىر مىللەتنىڭ مەدەنىيەت، تىل ۋە دىنىي كىملىكىنى يوقىتىشنى نىشان قىلغانلىقىنى ئېيتقان. بولۇپمۇ سۈنئىي ئەقىل، ئىلغار نازارەت سىستېمىسى ۋە چوڭ كۆلەملىك ئىدىيەۋىي ئۆزگەرتىش لاگېرلىرىنىڭ ئىنسانىي قەدىر-قىممەتكە ئېغىر زەربە ئىكەنلىكىنى بىلدۈرگەن.

رايوندىكى قانۇنىي پاجىئەلەرگە توختالغان بروفى، خىتاي سوت مەھكىمىلىرى تەرىپىدىن بېرىلگەن جازا ھۆكۈملىرىنىڭ ئادەتتىن تاشقىرى سۈرئەتتە ئاشقانلىقىنى دەلىللىگەن. ب د ت دوكلاتلىرىغا تايىنىپ، 2017-يىلى رايوندا سوتلانغانلار سانىنىڭ بەش ھەسسە ئۆرلەپ كەتكەنلىكىنى، نۇرغۇن مۇسۇلمانلارنىڭ ئادەتتىكى دىنىي پائالىيەتلىرى، ھەتتا ئۆيىدە تىنچ تۇرۇشى سەۋەبلىك «ئاشقۇنلۇق» بىلەن ئەيىبلىنىپ، ئېغىر جازاغا تارتىلغانلىقىنى قەيت قىلغان.

بروفى پراشاد ۋە چاقنىڭ ماقالىسىدە يۇقىرىقى رېئاللىقلارنىڭ پۈتۈنلەي كىچىكلىتىپ كۆرسىتىلگەنلىكىنى تەنقىد قىلغان. ئاپتورلارنىڭ خىتايدىكى لاگېرلاردا پەقەت «بىر نەچچە ئادەم» قامالغان دەپ يېزىشىنى «نەق مەيداندىكى قانلىق ۋە ئېچىنىشلىق پاكىتلارغا قەستەن كۆز يۇمۇش» دەپ سۈپەتلىگەن. خىتاينىڭ بەزى مۇسۇلمان دۆلەتلەرنى قورال قىلىپ ئۆزىنى ئاقلىشىنى، ئەمەلىيەتتىكى ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلەرنى يوشۇرالمايدىغانلىقىنى ئەسكەرتكەن.

ماقالىدە يەنە خىتاي تەرەپدارى بولغان سولچىللارنىڭ «باشقىنى كۆرسىتىپ تۇرۇپ ئۆزىنى ئاقلاش» (Whataboutism) تاكتىكىسى قاتتىق تەنقىد قىلىنغان. خىتاينىڭ قىلمىشلىرىنى رۇسىيەنىڭ چېچىنىيەدىكى ياكى ئامېرىكانىڭ ئىراقتىكى قىلمىشلىرى بىلەن سېلىشتۇرۇپ ئاقلاشقا ئۇرۇنۇش، خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ ئۆز پۇقرالىرىغا قىلىۋاتقان زۇلۇمىنىڭ ئېغىرلىق دەرىجىسىنى تەرەپتارلىق بىلەن تۆۋەنلىتىشتىن باشقا نەرسە ئەمەسلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان.

«ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دېگەن سۆزنىڭ قوللىنىلىشى ھەققىدە توختالغان بروفى، گەرچە ئۆزى بۇ ئاتالغۇنى ئىشلىتىشتە ئىلمىي نۇقتىدىن ئېھتىياتچان بولسىمۇ، ئەمما خىتاينىڭ قىلمىشلىرىنىڭ كەڭ كۆلەملىك باستۇرۇش ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى ئىكەنلىكىدە گۇمان يوقلۇقىنى ئېيتقان. ئۇ پراشادقا ئوخشاش كىشىلەرنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق دەۋاسىدىكى بەزى سىياسىي تالاش-تارتىشلارنى باھانە قىلىپ، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ تارتىۋاتقان ھەقىقىي ئازابىنى ئىنكار قىلىشىنى نائىنساپلىق دەپ باھالىغان.

خەۋەرنىڭ ئاخىرقى قىسمىدا، بروفى خىتاي زىيالىيسى ۋاڭ خۇينىڭ «سىياسەتسىزلىك» تەنقىدىنى تىلغا ئالغان. ئۇ خىتاينىڭ رايوندا ھەقىقىي بىر دىيالوگنى ئەمەس، بەلكى بىر تەرەپلىمە ئىدىيەۋىي بۇلاڭچىلىقنى كۈچەيتكەنلىكىنى ئەسكەرتكەن. پروفېسسور ئىلھام توختىدەك تىنچلىق ۋە دىيالوگ تەرەپدارى بولغان بىر زىيالىينىڭ مۇددەتسىز قاماققا ھۆكۈم قىلىنىشى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ مىللىي زىددىيەتلەرنى ھەل قىلىشقا قىلچە سەمىمىيىتى يوقلىقىنىڭ ئەڭ ئوچۇق دەلىلى ئىكەنلىكىنى تەكىتلىگەن.

دېيۋىد بروفى خەۋىرىنى خۇلاسىلەپ، ماركسىزمنىڭ ئەسلى جەۋھىرىنىڭ زۇلۇمغا قارشى تۇرۇش، مىللىي ھوقۇقلارنى ۋە ئادالەتنى قوغداش ئىكەنلىكىنى، پراشاد ۋە چاقنىڭ ماقالىسىنىڭ بولسا ماركسىزمدىن بەكرەك خىتاي مىللەتچىلىكىگە خىزمەت قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن. ئۇ خەلقئارا سولچىللار لاگېرىنى خىتاينىڭ يالغان تەشۋىقاتلىرىغا ئالدانماي، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلەر ھەققىدە ھەقىقەتنى سۆزلەشكە چاقىرغان.