راماناندا سېنگۇپتا (Ramananda Sengupta)
ئارسلان ھىدايەتكە نىسبەتەن ئېيتقاندا، شىنجاڭنىڭ — ئۇنىڭ ئاتىشىچە شەرقىي تۈركىستاننىڭ — ھېكايىسى پەقەتلا دىنىي زىيانكەشلىك مەسىلىسى ئەمەس. ئۇ بۇنىڭ بىر «مۇستەملىكە» مەسىلىسى ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ.
ۋىرگىنىيە ئىشتاتىنىڭ ئارلىڭتون شەھىرىدىن سۆز قىلغان «قەشقەر ۋاقىت گېزىتى» (Kashgar Times) نىڭ قۇرغۇچىلىرىدىن بىرى بولغان ھىدايەت، بۇ كىرىزىسنىڭ يىلتىزىنى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى رايوننى كونتروللۇقىغا ئالغان 1949-يىلىغا تۇتاشتۇرىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە دۇنيا بۇ يەرنى خىتاينىڭ غەربىي شىمالىغا جايلاشقان، ھىندىستان، پاكىستان، ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە رۇسىيە بىلەن چېگرالىنىدىغان كەڭ زېمىن — «شىنجاڭ» دەپ بىلىدۇ. ئەمما ھىدايەتكە نىسبەتەن، بۇ خىل ئاتاشنىڭ ئۆزى سىياسىيدۇر. ئۇ: «بىز شۇ ۋاقىتتىن باشلاپ مۇستەملىكە ئاستىدا قالدۇق»، دەيدۇ.
ئۆتكەن ئون يىلدا دۇنيانىڭ دىققىتىنى تارتقان مەسىلە تۈركۈملەپ تۇتقۇن قىلىش دوكلاتلىرى بولدى. ھىدايەت ئۇيغۇرلار ۋە باشقا تۈركىي مۇسۇلمانلارنىڭ ئۆزى «جازا لاگېرلىرى» دەپ تەسۋىرلىگەن ئورۇنلارغا، تۈرمىلەرگە ۋە مەجبۇرىي ئەمگەك مەيدانلىرىغا ئەۋەتىلگەنلىكىنى، كۆپىنچە ئەھۋالدا پەقەت مۇسۇلمان بولغانلىقى ئۈچۈنلا مۇشۇنداق بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
ئۇ زىيانكەشلىكنىڭ پەقەت تۇتقۇن قىلىش بىلەنلا چەكلەنمەيدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ساقال قويۇش، ھىجابلىنىش، ھەتتا ئادەتتىكى ئىسلامىي سالاملىشىشلارغا ئوخشاش كۈندىلىك ئېتىقاد ئىپادىلىرى چەكلەنگەن. ئۇنىڭ ئېيتىشىچە، مەسچىتلەر چېقىۋېتىلگەن، تاقالغان ياكى باشقا مەقسەتلەرگە ئۆزگەرتىلگەن.
بەزى رايونلاردا ئوچۇق قالغان مەسچىتلەر قاتتىق كونترول ئاستىدا تۇرۇۋاتقان بولۇپ، بەزىدە سىرتتىكىلەرگە دىنىي پائالىيەتنى كۆرسىتىش ئۈچۈن «ھەقلىق ئارتىسلار» ئىشلىتىلىدىغانلىقىنى دەۋا قىلىدۇ.
ئۇنىڭ دەۋا قىلىشىچە، ئىلگىرى چەكلىمىگە ئۇچرىغان رامىزاندا روزا تۇتۇش ھازىر ئەمەلىيەتتە پۈتۈنلەي چەكلەنگەن. نازارەت قىلىش ھەممە يەرگە ئومۇملاشقان بولۇپ، دائىرىلەر دىنىي پائالىيەتلەرنى قىلىۋاتقانلارنى ئېنىقلاش ئۈچۈن ئۆي، خىزمەت ئورنى ۋە مەكتەپلەرنى كۆزىتىدۇ. ھەتتا كۈندۈزى تاماق يېيىشتە ئىككىلىنىش دېگەندەك كىچىك ھەرىكەتلەرمۇ تەكشۈرۈشكە سەۋەب بولىدۇ.
تۇتقۇن قىلىش ئورۇنلىرىنىڭ ئىچىدە، ھىدايەت ئىدىيەۋى مەجبۇرلاشلار ھەققىدىكى گۇۋاھلىقلارنى بايان قىلىدۇ. ئۇنىڭ ئېيتىشىچە، تۇتقۇنلار ئىسلام دىنىدىن ۋاز كېچىشكە، خىتاي دۆلىتىگە ۋە ئۇنىڭ رەھبەرلىكىگە سادىق بولۇشقا قەسەم قىلىشقا مەجبۇرلىنىدۇ. ئۇ سۆزلەپ بەرگەن بىر گۇۋاھلىقتا، بىر ئايالنىڭ بوزەك قىلىنىۋاتقاندا «ئاللاھ» دەپ نىدا قىلغانلىقى ئۈچۈن تاياق يېگەنلىكى تەسۋىرلەنگەن. ئۇ بۇ ۋەقە ئارقىلىق دىنىي كىملىكنى يوقىتىش ئۈچۈن سىستېمىلىق تىرىشچانلىق كۆرسىتىلىۋاتقانلىقىنى تەكىتلەيدۇ.
دىندىن باشقا يەنە، ئۇ نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش قۇرۇلۇشىنىڭ بارلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇنىڭ دەۋا قىلىشىچە، ئۇيغۇر ئاياللىرى خىتاي ئەرلىرى بىلەن توي قىلىشقا بېسىمغا ئۇچرىغان، شۇنىڭ بىلەن بىرگە، رايونغا كۆپلەپ كۆچۈرۈلگەن خىتاي نوپۇسى رايوننىڭ مىللىي تەڭپۇڭلۇقىنى ئۆزگەرتىۋەتكەن.
ئۇ تىلغا ئالغان خىتاي سىتاتىستىكىلىق مەلۇماتلىرىغا ئاساسلانغاندا، ئىلگىرى مۇتلەق كۆپ سانلىقنى تەشكىل قىلىدىغان ئۇيغۇرلار ھازىر نوپۇسنىڭ تەخمىنەن يېرىمىنىلا تەشكىل قىلىدۇ.
سىياسىي جەھەتتىن ھىدايەت «بۆلگۈنچىلىك» دېگەن قالپاقنى رەت قىلىدۇ. مۇستەقىللىق تەلەپ قىلىۋاتقان ئۇيغۇرلار ئۆزىنى دۆلەتتىن ئايرىلىپ چىققۇچىلار ئەمەس، بەلكى بېسىۋېلىشقا قارشى تۇرغۇچىلار دەپ قارايدۇ، دەيدۇ ئۇ. ئۇ بۇ مەسىلىنى باشقا تالاش-تارتىشتىكى زېمىنلارغا ئوخشىتىدۇ ۋە مەسىلىنىڭ «ئاپتونومىيە» ئەمەس، بەلكى «سۇۋېرېنلىق» (ئىگىلىك ھوقۇقى) مەسىلىسى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
ئۇنىڭ بايانلىرى يەنە ناھايىتى شەخسىي تەسىرگە ئىگە. ئايالىنىڭ ئائىلە ئەزالىرى 2017-يىلى تۇتقۇن قىلىنغان. بەزىلىرى كېيىن قويۇپ بېرىلگەن بولسىمۇ، ئالاقە يەنىلا قاتتىق كونترول قىلىنىدۇ ۋە ساقچىلارنىڭ ۋاسىتىچىلىكىدە ئورۇنلاشتۇرۇلغان، كۆزىتىلىدىغان تېلېفون بىلەنلا چەكلىنىدۇ. باشقىلىرى بولسا يەنىلا لاگېرلاردا، دەيدۇ ئۇ.
خەتەرگە قارىماي، ھىدايەت داۋاملىق سۆز قىلماقتا. ئۇ چەتئەلدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىنىڭ دۆلەت ھالقىغان بېسىمغا دۇچ كېلىۋاتقانلىقىنى، تەنقىدلەرنى جىمىقتۇرۇش ئۈچۈن يۇرتىدىكى تۇغقانلىرىغا تەھدىت سېلىنىۋاتقانلىقىنى بايان قىلىدۇ.
ئۇنىڭ ئۈچۈن بۇ بىر مەۋجۇتلۇق مەسىلىسى: مەدەنىيەت، ئېتىقاد ۋە كىملىك. سىياسىي ئۆزگىرىش تېز پۇرسەتتە كەلسۇن ياكى كەلمىسۇن، تىرىشچانلىق چوقۇم داۋاملىشىشى كېرەك، دەيدۇ ئۇ.
مەنبە: StratNews Global
