2026-يىلى 1-ماي

دوكتور ھېنرىك شادجىۋىسكى (Dr. Henryk Szadziewski)

ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى تەتقىقات دىرېكتورى

بۇ يىللىق «دۇنيا مەتبۇئات ئەركىنلىكى كۈنى» كىشىنى ئەندىشىگە سالىدىغان بىر قاتار سانلىق مەلۇماتلارنىڭ سايىسىدە يېتىپ كەلدى. «چېگراسىز مۇخبىرلار تەشكىلاتى» تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان 2025-يىللىق مەتبۇئات ئەركىنلىكى كۆرسەتكۈچىدە، خىتاي 180 دۆلەت ئىچىدە 178-ئورۇنغا قويۇلدى. خىتاينىڭ كۆپ يىللاردىن بۇيان مۇشۇنداق تۆۋەن ئورۇننى ئىزچىل ئىگىلەپ كېلىشى بۇ دۆلەتتە مۇستەقىل خەۋەر بېرىش شارائىتىنىڭ نەقەدەر ئېغىر ۋە خەتەرلىك ئىكەنلىكىنى توردىكى پاكىت سۈپىتىدە كۆرسىتىپ بەرمەكتە.

شەرقىي تۈركىستان (ئۇيغۇر رايونى دەپمۇ ئاتىلىدۇ) خىتاينىڭ ئەسلىدىنلا يېپىق بولغان دۆلەت مۇھىتى ئىچىدىكى ئەڭ چېكىدىن ئاشقان نۇقتا ھېسابلىنىدۇ. «خىتايدىكى چەت ئەللىك مۇخبىرلار كۇلۇبى» (FCCC) نىڭ بىلدۈرۈشىچە، 2024-يىلى رايوندىن خەۋەر بېرىشكە ئۇرۇنغان چەت ئەللىك ژۇرنالىستلار پۇقراچە كىيىنگەن ساقچىلارنىڭ ئۈزلۈكسىز نازارىتىگە دۇچ كەلگەن؛ زىيارەت قىلىنىدىغان كىشىلەر بولسا تېخى سۆز باشلىمايلا دائىملىق تەھدىت ۋە بېسىملارغا دۇچار بولماقتا. شەرقىي تۈركىستانغا بارغان مۇخبىرلارنىڭ تۆتتىن ئۈچ قىسمىدىن كۆپرەكى خىزمەت جەريانىدا ئېغىر توسالغۇلارغا يولۇققانلىقىنى تىلغا ئالغان.

رايوننى پۈتۈنلەي ئۇچۇر بوشلۇقىغا ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن بۇ تۈزۈمنىڭ تەسىرىگە پەقەت چەت ئەللىك مۇخبىرلارلا ئۇچراپ قالغىنى يوق. «ژۇرنالىستلارنى قوغداش كومىتېتى» نىڭ نۆۋەتتە تۈرمىگە قامالغان مۇخبىرلار ھەققىدىكى ساندانىدا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي كەم دېگەندە 50 مەتبۇئات خىزمەتچىسىنى تۈرمىگە قاماش ئارقىلىق، دۇنيادىكى ژۇرنالىستلارنى ئەڭ كۆپ تۈرمىگە تاشلىغۇچى دۆلەتكە ئايلانغان. تېخىمۇ ئېچىنارلىقى، خىتايدا تۈرمىگە قامالغان بۇ تاراتقۇ خادىملىرىنىڭ يېرىمىغا يېقىنى ئۇيغۇر بولۇپ، ئەمەلىيەتتە ئۇيغۇرلار دۆلەت ئومۇمىي نوپۇسىنىڭ بىر پىرسەنتىگىمۇ يەتمەيدۇ.

ئۇيغۇر تىلىدىكى تاراتقۇلارنى يوقىتىش ھەرىكىتى سىستېمىلىق ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك پىلان ئاساسىدا ئېلىپ بېرىلدى. 2009-يىلدىكى ئۈرۈمچى نامايىشىدىن كېيىن يولغا قويۇلغان ئون ئايلىق تور توسالغۇسى ئۇيغۇرلار باشقۇرۇشىدىكى تور بەتلەرنىڭ تەخمىنەن 80 پىرسەنتىنى يوقىتىپ تاشلىدى. بۇ سۇپىلار پەقەت سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ئوبزورلارغىلا ئەمەس، بەلكى مەدەنىيەت، تىل ۋە كۈندىلىك تۇرمۇش مەسىلىلىرىگىمۇ بېغىشلانغان ئىدى. مەزكۇر بوشلۇقلارنى قۇرغان تور باشقۇرغۇچىلارنىڭ تۈرمىگە تاشلىنىشى پەقەتلا بىر «رەقەملىك كىتاب كۆيدۈرۈش» ھەرىكىتىنىڭ تاماملىنىشى ئىدى. يازما مەتبۇئات ساھەسىنىڭ تەقدىرىمۇ بۇنىڭدىن ياخشى بولمىدى. نۆۋەتتە ئۇيغۇر تىلىدىكى تاراتقۇلار ئاساسلىقى تەشۋىقات كومىتېتلىرى تەرىپىدىن تەكشۈرۈلگەن خىتايچە مەزمۇنلارنى تەرجىمە قىلىپ تارقىتىدىغان بىر قورالغا ئايلىنىپ قالدى. ئابدۇللا قازانچى بىلەن ئابدۇۋەلى ئايۇپ 2021-يىلى ئېلان قىلغان بىر دوكلاتىدا، «شىنجاڭ تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى»، «شىنجاڭ گېزىتى»، «شىنجاڭ ياشلىرى» ژۇرنىلى ۋە «قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى» قاتارلىق ئورۇنلاردا ئىشلەيدىغان نۇرغۇن خىزمەتچىلەرنىڭ زىيانكەشلىككە ئۇچرىغانلىقىنى پاكىتلىق ئوتتۇرىغا قويدى. 2026-يىلى قوبۇل قىلىنغان «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى قانۇنى» بولسا ئۇچۇر تارقىتىشتا خىتاي تىلىنى قانۇنىي نورمىغا ئايلاندۇرۇپ، ئۇيغۇر تىلىنىڭ جەمئىيەت تۇرمۇشىدىكى ئەمەلىي قىممىتىنى تېخىمۇ سۇسلاشتۇردى.

مەزكۇر ئۇچۇر بوشلۇقىنى تولدۇرۇش ئۈچۈن دۆلەت ئاپپاراتى سەھنىگە چىقتى. خىتاينىڭ شىنخۇا ئاگېنتلىقى، «خىتاي كۈندىلىك گېزىتى» (China Daily) ۋە CGTN قاتارلىق رەسمىي تاراتقۇلىرى ئۇيغۇر رايونى ھەققىدە دۆلەت ئىچىدىكى سۇپىلاردا، شۇنداقلا خىتاي چېگراسى ئىچىدە چەكلەنگەن فېيسبۇك، X ۋە يۇتۇب قاتارلىق ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئۈزلۈكسىز تەشۋىقات ئېلىپ بارماقتا. ئۆز پۇقرالىرىنىڭ ئەركىن تورغا چىقىش ھوقۇقىنى دەپەن قىلغان بىر ھۆكۈمەت، دۇنياغا ئۆزى خالىغان بايانلارنى يەتكۈزۈش ئۈچۈن شۇ تور دۇنياسىدىن ناھايىتى زور ماھىرلىق بىلەن پايدىلانماقتا. بۇنىڭدىن باشقا، خىتاي دۆلەت بايانلىرى نوپۇزلۇق خەۋەر ئورگانلىرىغا بېرىلگەن ھەقلىق مەزمۇنلار ۋە خىتاينى قوللاشقا تەييار بولغان بىر تۈركۈم «تەسىر كۆرسەتكۈچى تور چولپانلىرى» (influencers) ئارقىلىق تېخىمۇ بازار تاپماقتا. تەنقىدىي ژۇرنالىستىكىنى بوغۇش بىلەن بىر ۋاقىتتا تەشۋىقاتنى ئالغا سۈرۈشتىن ئىبارەت بۇ مۇستەبىتچە تاكتىكا يېڭىلىق بولمىسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ بۈگۈنكى كۆلىمى ۋە دۆلەت ھالقىغان تەسىر كۈچى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدۇ.

بۇ يەردىكى ئەڭ دىققەتنى تارتىدىغان ۋە مەسئۇلىيەت تۇيغۇسىنى ئويغىتىدىغان نۇقتا بولسا، خىتاينىڭ بۇ ئۇچۇر ئىستراتېگىيەسىنىڭ بەزى ساھەلەردە ئىنتايىن ئاجىز قارشىلىققا ئۇچرىشىدۇر. ئۇيغۇر رايونىدىن كېلىدىغان مۇستەقىل ۋە پۇقراۋى خەۋەرلەر تۈگەشكەن بىر شارائىتتا، ئەسلىدە تەنقىدىي سوئاللارنى قويۇشى كۈتۈلگەن سودا ساھەسى، ئاكادېمىك ئورۇنلار ۋە ھۆكۈمەتلەر ئارىسىدا بىر خىل سۈكۈت ۋە قىزىقماسلىق ئەۋج ئالدى. خەلقئارالىق مېھمانساراي زەنجىرلىرى رايوندىكى ھەشەمەتلىك يېڭى ياتاقلارنى تەشۋىق قىلماقتا، ئۇنىۋېرسىتېت نەشرىياتلىرى «ئومۇميۈزلۈك مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش» زىيارەتلىرىنى ئۇيۇشتۇرماقتا، سودا ئۆمەكلىرى بولسا ئۆز خىزمەتلىرىنى داۋاملاشتۇرماقتا. سوئال قويۇلغاندا، ئۇلار «يېتىم قالدۇرغاندىن كۆرە ئالاقە قىلغان ئەۋزەل»، «دۆلەت ئەمەلدارلىرى رايون ئەھۋالىغا كاپالەتلىك قىلدى» ياكى «ۋەزىيەت ھۆكۈم چىقارغىلى بولمايدىغان دەرىجىدە مۇرەككەپ» دېگەندەك كونا باھانىلەرنى تەكرارلىماقتا.

ئۇيغۇر ژۇرنالىستلارنىڭ تۈرمىگە تاشلىنىشى، چەت ئەللىك مۇخبىرلارنىڭ پاراكەندىچىلىككە ئۇچرىشى ۋە مۇھاجىرەتتىكى تاراتقۇلارغا قارىتىلغان توسالغۇلار خىتاي تەشۋىقاتىغا يول ئېچىپ، ھەقىقىي تەنقىدىي بايانلارنى مۈجمەللەشتۈرۈۋاتىدۇ. نەتىجىدە، دۆلەتنىڭ توقۇپ چىققان ھېكايىسى ئۆزلۈكىدىنلا «ئەمەلىي رېئاللىق»قا ئايلىنىپ قالىدىغان بىر بوشلۇق شەكىللەندى. بۇ ئەھۋال ئۇيغۇر رايونىنىڭ كۈندىلىك رېئاللىقىنى ئاشكارىلاش ئۈچۈن مۇساپىلىك تەتقىقات ئۇسۇللىرىدىن پايدىلانغان ژۇرنالىستلار، تەتقىقاتچىلار ۋە ئالىملارنىڭ مەغلۇبىيىتى ئەمەس، بەلكى خىتايدىكى سودا مەنپەئەتلىرى ۋە دۆلەت كۈچلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى مۇرەككەپلەشتۈرۈۋەتمەسلىك ئۈچۈن، توقۇپ چىقىرىلغان بىر رېئاللىقنى سۈكۈت ئىچىدە قوبۇل قىلغانلارنىڭ «قىزىقماسلىق مەغلۇبىيىتى»دۇر. دۇنيا مەتبۇئات ئەركىنلىكى كۈنىدە، شەرقىي تۈركىستاندىكى بۇ ئۇچۇر بوشلۇقىدىن كىمنىڭ مەنپەئەتلىنىۋاتقانلىقى ۋە كىمنىڭ يەنىلا ئېغىر بەدەل تۆلەۋاتقانلىقى ھەققىدە سەمىمىي بولۇش ھەممىمىزنىڭ بۇرچىدۇر.

https://uhrp.org/insights/press-freedom-uyghurs-and-unquestioned-narratives/