ANI | 2026-يىلى 2-ماي، ۋاشىنگتون: دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ (WUC) ئەڭ يېڭى ھەپتىلىك قىسقا ئۇچۇرىغا ئاساسلانغاندا، ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى، خەلقئارالىق ئاپپاراتلار ۋە دۇنيادىكى كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى خىتاي دۆلەت سىياسىتى ئاستىدا ئۇيغۇرلار بىلەن باشقا مىللەتلەرنى نىشان قىلغان مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە قانۇنلىرىنىڭ كۈچىيىشى، دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش كۆلىمىنىڭ كېڭىيىشى ۋە شىركەتلەرنىڭ جىنايەتكە شېرىك بولۇشىدىكى قانۇنىي جاۋابكارلىق مەسىلىلىرىگە قارىتا يېڭىدىن ئەندىشە قوزغىغان.
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى «Citizen Lab»نىڭ 2026-يىلى 27-ئاپرېل خەلقئارا تەكشۈرۈش ژۇرنالىستلىرى بىرلەشمىسى (ICIJ) بىلەن بىرلىكتە ئېلان قىلغان يېڭى تەكشۈرۈش دوكلاتىنى نەقىل كەلتۈرۈپ، خىتاي ھۆكۈمىتىگە تەرەپدار كۈچلەرنىڭ ژۇرنالىستلار ۋە مۇھاجىرەتتىكى جەمئىيەتلەرنى يالغان كىملىك، ئېلېكتىرونلۇق ئالدامچىلىق (phishing) ۋە تور ۋىرۇسى (malware) ھۇجۇملىرى ئارقىلىق نىشانلىغانلىقىنى پاش قىلدى. مەزكۇر ھەپتىلىك ئۇچۇردا ئېيتىلىشىچە، بۇ تور ھۇجۇملىرىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغۇچىلار ئارىسىدا دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى قاتارلىق ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىمۇ بار ئىكەن.
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ قەيت قىلىشىچە، «Citizen Lab» دوكلاتىدا 2025-يىلى ئىيۇلدا قۇرۇلتاي رەھبەرلىرىدىن بىرىنىڭ بىر ياردەمچى ياۋروپا پارلامېنت ئەزاسىنىڭ نامىدا ئەۋەتىلگەن يالغان تەكلىپنامە ئېلېكتىرونلۇق خېتىنى تاپشۇرۇۋالغانلىقى ھەققىدە پاكىتلار كۆرسىتىلگەن. بۇ يالغان خەت مەخپىي نومۇر ۋە كىرىش ئۇچۇرلىرىنى ئوغرىلاش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن. ئوخشاش بىر مەزگىلدە، تەشكىلات يەنە بىر كىشىلىك ھوقۇق تەتقىقاتچىسىنىڭ نامىدا ئەۋەتىلگەن، ئىچىگە زىيانلىق ۋىرۇس ئۇلىنىشى يوشۇرۇلغان ئېلېكتىرونلۇق خەتنى تاپشۇرۇۋالغان. قۇرۇلتاي بۇ ۋەقەلەرنىڭ چەت ئەلدىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىغا قارىتىلغان رەقەملىك دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇشلارنىڭ داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى ئىسپاتلايدىغانلىقىنى تەكىتلىگەن.
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى يەنە ئامېرىكىدىكى تەرەققىياتلارغىمۇ دىققەت تارتتى. 2026-يىلى 28-ئاپرېل ئامېرىكا ئالىي سوت مەھكىمىسى «Cisco Systems شىركىتىگە قارشى نامسىز دەۋاگەرلەر» (Cisco Systems, Inc. v. Doe I) دېگەن دېلونى ئاڭلىغان. بۇ دېلو ئامېرىكىدىكى چوڭ بىر تېخنىكا شىركىتىنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ دىنىي ۋە مىللىي ئاز سانلىق مىللەتلەرنى نازارەت قىلىشى ۋە زىيانكەشلىك قىلىشىغا ياردەم بەرگەنلىكى ئۈچۈن قانۇنىي جاۋابكارلىققا تارتىلىش-تارتىلماسلىقى ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلماقتا.
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ بىلدۈرۈشىچە، ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى (UHRP) باشقا ھەمكارلاشقۇچى تەشكىلاتلار بىلەن بىرلىكتە دەۋاگەرلەرنى قوللاپ سوتقا پىكىر بايانى سۇنغان ھەمدە دۆلەتنىڭ باستۇرۇش سىياسەتلىرىگە ئىمكانىيەت يارىتىپ بەرگەن شىركەتلەرنىڭ چوقۇم جاۋابكارلىققا تارتىلىشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان. مەزكۇر دەۋادىكى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلار «Cisco» شىركىتىنى قىيىن-قىستاقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە قولايلىق يارىتىپ بېرىدىغان نازارەت تېخنىكىلىرىنى لايىھەلەپ بەرگەن، دەپ ئەيىبلىمەكتە. قۇرۇلتاينىڭ قارىشىچە، بۇ دېلو خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە چېتىشلىق شىركەتلەرنىڭ كەلگۈسىدىكى مەسئۇلىيىتى جەھەتتە زور ئەھمىيەتكە ئىگە بولۇشى مۇمكىن.
ياۋروپاغا كەلسەك، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى 2026-يىلى 30-ئاپرېل ياۋروپا پارلامېنتىنىڭ خىتاينىڭ يېڭى «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش قانۇنى»نى ئەيىبلەيدىغان بىر قارار قوبۇل قىلغانلىقىنى خەۋەر قىلدى. پارلامېنت بۇ قانۇننىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلار، تىبەتلەر، موڭغۇللار، خۇيزۇلار ۋە باشقا ئاز سانلىق مىللەتلەرگە قارىتىلغان باستۇرۇش ۋە مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيەنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرىدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇردى. ياۋروپا پارلامېنتى بۇ قانۇننىڭ خىتاي تىلىنى (ماندارىن) ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشىنى، مەدەنىيەت ۋە دىنىي ئەركىنلىككە چەكلىمە قويۇشىنى، شۇنداقلا چەت ئەلدىكى شەخسلەرگىمۇ تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن بولغان «چېگرادىن ھالقىغان ماددىلىرى»نى تەنقىد قىلدى.
مەزكۇر قارار خىتاينى بۇ قانۇننى ئەمەلدىن قالدۇرۇشقا چاقىردى، ياۋروپا ئىتتىپاقىنى بولسا مەسئۇل ئەمەلدارلارغا ۋە ئورۇنلارغا جازا يۈرگۈزۈشكە دەۋەت قىلدى؛ شۇنداقلا بۇ قانۇننىڭ ئىجرا قىلىنىشى ياۋروپا ئىتتىپاقى-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىگە ئېغىر زىيان يەتكۈزىدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇردى. پارلامېنتتىكى قارار ئاۋازغا قويۇلۇش جەريانىدا، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ بىر ۋەكىللەر ئۆمىكى نەق مەيداندا بولغان ھەمدە ياۋروپا پارلامېنتى خىتاي ۋەكىللەر ئۆمىكىنىڭ رەئىسى، پارلامېنت ئەزاسى ئەنگىن ئېروغلۇ (Engin Eroglu) بىلەن ئۈنۈملۈك كۆرۈشۈشلەرنى ئېلىپ بارغان. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى بۇ قارارنىڭ ماقۇللىنىشىنى قوللاش ئۈچۈن، بېرۇسسېل ۋە ستراسبۇرگدا ئىككى نۆۋەتلىك تەشۋىقات پائالىيىتى ئېلىپ بارغانلىقىنى بىلدۈردى.
