روشەن ئابباس

يېقىندا ۋاشىنگتون مېتروسىدا كېتىۋېتىپ، بىر سومكىغا ئېسىلغان لابۇبۇ قورچىقىنى كۆردۈم. يۈرىكىمدە بىر خىل بىئاراملىق پەيدا بولدى. مەن ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ قورچاق زامانىۋى قۇللۇق تۈزۈمىگە ۋەكىللىك قىلىدۇ، بۇ مەن ئۈچۈن شەخسىي بىر مەسىلە.

«نيۇ-يورك ۋاقىت گېزىتى»نىڭ مۇستەقىل تەكشۈرۈشى يېقىندا لابۇبۇ قورچاقلىرىنىڭ يۇمشاق تىپلىرىنىڭ مېنىڭ ۋەتىنىم شەرقىي تۈركىستاننىڭ (ھازىر خىتاينىڭ مۇستەملىكىچى نامى بولغان شىنجاڭ دەپ ئاتىلىدۇ) پاختىسىدىن ياسالغانلىقىنى جەزملەشتۈردى.

ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكى پاختا سانائىتىگە شۇنچىلىك سىڭىپ كەتكەنكى، ئامېرىكا قانۇنى ھەر بىر تال پاختا تالاسىنى «بۇلغانغان» دەپ قارايدۇ. خىتاي پاختىسىنىڭ %90 تىن كۆپرەكىنى ئۇيغۇر رايونىدىن تەمىنلەيدۇ، بۇ دۇنيا پاختا ئىشلەپچىقىرىشىنىڭ %20 نى تەشكىل قىلىدۇ.

ئۇيغۇرلار مەجبۇرىي ئەمگەك كۈچى يۆتكەش، ئىدىيەۋى تەربىيەلەش ۋە نازارەت قىلىشقا مەجبۇرلىنىدۇ، ئاندىن ئۆزلىرى تەرگەن پاختىلار بىلەن بىرلىكتە گۇاڭدۇڭغا ئوخشاش ئۆلكىلەرگە ئەۋەتىلىدۇ؛ لابۇبۇ قورچاقلىرىنى ئىشلەپچىقارغۇچى «پوپ مارت» (Pop Mart) شىركىتىنىڭ قورچاقلىرىنىڭ %70 ى دەل مۇشۇ يەردە ئىشلەپچىقىرىلىدۇ.

ئۇيغۇر رايونى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ نازارەت قىلىش ۋە دۆلەت تەرىپىدىن يولغا قويۇلغان مەجبۇرىي ئەمگەك كۈچى يۆتكەش قاتارلىق ئەڭ رادىكال كونترول قىلىش قوراللىرىنىڭ سىناق مەيدانىدۇر. بۇلار كېيىنچە ئوتتۇرا ئاسىيا، ئافرىقا ۋە دۇنيانىڭ باشقا جەنۇبىي قىسىملىرىغا ئېكسپورت قىلىنىدۇ.

ئۇيغۇر جەمئىيىتى ئۆزلىرىنىڭ مىللىي ۋە دىنىي كىملىكىنى نىشان قىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق سىياسەتلىرىگە دۇچ كەلمەكتە. 1 مىليوندىن ئارتۇق بالا ئائىلىسىدىن ئايرىۋېتىلىپ، دۆلەت باشقۇرۇشىدىكى يېتىمخانىلارغا ئەۋەتىلدى. ئاياللار مەجبۇرىي تۇغۇت چەكلەش ئوپېراتسىيەسى قىلىندى ياكى خىتاي ئەرلىرى بىلەن توي قىلىشقا مەجبۇرلانغان.

خىتاينىڭ يېقىنقى «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى قانۇنى» خىتاي تىلىنى (ماندارىن) مەجبۇرىي ئوقۇتۇش، مەجبۇرىي نىكاھ ۋە خىتاي كۆچمەنلىرىنى رىغبەتلەندۈرۈش ئارقىلىق ئۇيغۇر كىملىكىنى يوقىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بارلىق بالىلار ئۈچۈن خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ سىياسىي ئىدىيە تەربىيەسىنى تەلەپ قىلىدۇ.

خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ئۇيغۇرلارنىڭ ئازابىنى پايدىغا ئايلاندۇرىدىغان، كىيىم-كېچەك، يېزا ئىگىلىكى، مۇھىم مىنېرال ماددىلار، ئاپتوموبىل ۋە باشقا نۇرغۇن ساھەلەرنىڭ دۇنياۋى تەمىنلەش زەنجىرىنى ئوزۇقلاندۇرىدىغان بىر يوقىتىش ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىق سىستېمىسى بەرپا قىلدى.

بېيجىڭ كىشىلەرنىڭ دىققىتىنى بۇرىۋېتىش سەنئىتىنى پىششىق ئىگىلىۋالغان بولۇپ، زۇلۇمنى تەرەققىيات ۋە مەدەنىيەت دەپ ئاتىۋالىدۇ. مەسىلەن، ئۇلار ئۇيغۇر رايونىغا قارىتا پوتېمكىنچە (ساختا كۆرۈنۈشلۈك) ساياھەتلەرنى ئەستايىدىللىق بىلەن تەشكىللەيدۇ. پىرىنسېتون ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتىنىڭ خادىملىرىمۇ مۇشۇنداق ساياھەتلەرگە قاتناشتى ۋە ئۇيغۇر مەدەنىيىتى، تىلى ۋە دىنىنىڭ يوقىتىلىۋاتقانلىقىغا ئائىت ناھايىتى كۆپ ئىسپاتلار بولۇشىغا قارىماي، رايوننىڭ «مەدەنىيەت كۆپ خىللىقى»نى نومۇسسىزلارچە مەدھىيەلىدى.

بۇ ساياھەتلەر ئۇيغۇرلارنىڭ تىلى چەكلەنگەن، كىتابلىرى كۆيدۈرۈلگەن ۋە دىنىي ئېتىقادى جىنايەت دەپ بېكىتىلگەن بىر پەيتتە، ئۇلارنىڭ ناخشا ئېيتىپ ئۇسسۇل ئويناۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. تېلېفونلاردىن ئۇچۇر يىغىش ۋە چىراي تونۇش كامېرالىرى سۆز ۋە ھەرىكەتلەرنى نازارەت قىلىدىغان ئالدىن مۆلچەرلىگۈچى ساقچى سىستېمىلىرىنى ئوزۇقلاندۇرىدۇ.

TikTok ۋە دۆلەت قوللىغان تاراتقۇلار ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى يوشۇرۇش، گۇمان پەيدا قىلىش ۋە جاۋابكارلىقنى سۇسلاشتۇرۇش ئۈچۈن، سەھنىلەشتۈرۈلگەن «بەختلىك» ئۇيغۇر ئوبرازلىرىنى كۆپەيتىپ تارقىتىدۇ.

شۇنداقتىمۇ، ھېچقانداق تەشۋىقات مېنىڭ ئائىلەمگە ئوخشاش ئۇيغۇر ئائىلىلىرى بېشىدىن كەچۈرۈۋاتقان ھەقىقەتنى ئۆچۈرەلمەيدۇ.

2021-يىلى خادسون ئىنستىتۇتىدا خىتاينىڭ كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىش سىياسىتى ھەققىدە سۆزلىگەن ئىدىم. بىر نەچچە كۈندىن كېيىن، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى مېنىڭ ئاچام دوكتور گۈلشەن ئابباسنى گىرىپتار قىلدى. ئۇ مېنىڭ پائالىيەتلىرىمگە ئۆچ ئېلىش سۈپىتىدە 3000 كۈنگە يېقىن تۈرمىدە ياتتى. بۇ ئاشكارا ھالدا چېگرا ھالقىغان بېسىم قىلىش ۋە ئاگاھلاندۇرۇشتۇر؛ ھەتتا ئامېرىكا پۇقراسى بولغان تەقدىردىمۇ، مېنىڭ ئاۋاز چىقىرىشىمنىڭ بىر بەدەل تۆلەيدىغانلىقىنىڭ سىگنالىدۇر.

ئاچامنىڭ تۈرمىگە تاشلىنىشى، خىتاي رېجىمىنىڭ ئەڭ قورقىدىغان نەرسىسىنىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتىپ تۇرىدىغان ئاچچىق بىر ئەسكەرتىشتۇر، ئۇ بولسىمۇ — ھەقىقەت.

2021-يىلى ئامېرىكا ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان زۇلۇمنى ئاشكارا ھالدا ئىرقىي قىرغىنچىلىق دەپ ئېتىراپ قىلدى ۋە شۇ يىلى دېكابىردا پارلامېنت «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى»نى ماقۇللىدى.

بۇ قانۇن ئىمپورت قىلغۇچىلاردىن ئۆز ماللىرىنىڭ ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكى بىلەن ئالاقىسى يوقلۇقىنى ئىسپاتلاشنى تەلەپ قىلىدۇ. «پوپ مارت» شىركىتى بۇنداق بىر ئىسپاتلاش ئۈچۈن ھېچقانداق تىرىشچانلىق كۆرسەتمىدى.

بۇ خىتاي ئويۇنچۇق ئىشلەپچىقارغۇچىسى ھەتتا شىنجاڭ پاختىسىنى ئاقلاپ، ئادېداس (Adidas) مۇناسىۋىتىنى ئۈزگەندىن كېيىن ئادېداس خىتاي شىركىتىگە «تەمىنلەش زەنجىرىنى سىياسىيلاشتۇردى» دەپ ھۇجۇم قىلدى. «پوپ مارت» شۇنىڭدىن كېيىن ئامېرىكىدا كېڭىيىپ، 2 مىليونغا يېقىن ئەزاغا — يەنى ئىشلەپچىقارغۇچىدىن نومۇر توپلاش ئۈچۈن تىزىملاتقان ئىستېمالچىلارغا ئېرىشتى ۋە ئۇلارنىڭ ئۇچۇرلىرى خىتاي مۇلازىمېتىرلىرىدا ساقلانماقتا.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇ بۇلغانغان لابۇبۇ قورچاقلىرى لوس-ئانجېلېستىن تارتىپ نيۇ-يوركقىچە بولغان دۇكانلاردا ۋە ئاپتوماتىك سېتىش ماشىنىلىرىدا تۇرماقتا.

خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ باش گېزىتى «پوپ مارت»نىڭ «لابۇبۇ 3.0» نى خىتاي مەدەنىيىتىنىڭ ئامېرىكا ئىستېمالچىلىرىنى جەلپ قىلالايدىغانلىقىنىڭ ئىسپاتى دەپ مەدھىيەلىدى. «پوپ مارت»نىڭ باش ئىجراچى ئەمەلدارى خىتاي خەلق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشىنىڭ ئەزاسى بولۇپ، بۇ پارتىيە باشقۇرۇشىدىكى ئورگان دۇنيا مىقياسىدا تەسىر كۆرسىتىش ۋە تەشۋىقات ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. بۇ ئەھۋال شىركەتنى دۆلەت قوللىغان بىر ئېكوسىستېمىنىڭ دەل مەركىزىگە قويىدۇ.

«پوپ مارت»نىڭ «ئاچلىق ماركسنىڭ» (سۈنئىي قىسلىق يارىتىش) ئەندىزىسى قورچاقلارنى چەكلىك مىقداردا بازارغا سالىدۇ. TikTok بۇ سۈنئىي يارىتىلغان قىسلىقنى كىشىلەردە بىر خىل خۇمار پەيدا قىلىدىغان چوقۇنۇشقا ئايلاندۇرىدۇ ۋە ئىستېمالچىلارنى ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكى بىلەن ياسالغان ئويۇنچۇقلارغا قىممەت باھا تۆلەشكە يېتەكلەيدۇ.

لابۇبۇ خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ «يۇمشاق كۈچى»نىڭ ئامېرىكا ئىستېمالچىلىرىنى بىر مۇستەبىت ئىقتىسادىي سىستېمىغا قانداق قىلىپ مۇۋەپپەقىيەتلىك بىر گەۋدە قىلغانلىقىنى نامايان قىلىپ بەرمەكتە.

2025-يىلى ئىيۇلدا، «ئۇيغۇر ھەرىكىتى» تەشكىلاتى ئامېرىكا تاموژنا ۋە چېگرا قوغداش ئىدارىسىگە رەسمىي ئەرز سۇنۇپ، «پوپ مارت»نى تەكشۈرۈشنى ۋە ئۇنى «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى»دىكى جازالاش تىزىملىكىگە كىرگۈزۈشنى تەلەپ قىلدى. بىز ھازىرغىچە ھېچقانداق ھەرىكەت كۆرمىدۇق.

شۇنداقتىمۇ، ئىسپاتلار ئېنىق: «پوپ مارت» تەكشۈرۈلۈشى ۋە ئامېرىكاغا مال كىرىشى چەكلىنىشى كېرەك.

ئەگەر سىزدە ئاللىبۇرۇن بىر لابۇبۇ قورچىقى بولسا، ئۇنى ساقلاپ قويۇڭ. ئەمما شۇنى ئېسىڭىزدە تۇتۇڭكى، ئۇ دۇنيا يەنە بىر قېتىملىق تاشلىۋېتىلىدىغان مودا بىلەن شۇغۇللىنىشى ئۈچۈن ئائىلىسىدىن ۋە تۇرمۇشىدىن ئايرىلغان ئۇيغۇر قۇللىرى تەرىپىدىن قولدا تىرىلگەن پاختىدىن ياسالغان.

ئۇيغۇرلارغا قىلىنىۋاتقان زۇلۇمغا سكۈت قىلىش ھەممىمىزنى بۇ جىنايەتكە شېرىك قىلىدۇ.

• روشەن ئابباس «ئۇيغۇر ھەرىكىتى» (Campaign for Uyghurs) تەشكىلاتىنىڭ ئىجرائىيەدىرېكتورى ۋە «سۇنماس: بىر ئۇيغۇرنىڭ ئەركىنلىك ئۈچۈن كۈرىشى» ناملىق كىتابنىڭ ئاپتورىدۇر.

«ۋاشىنگتون پوچتىسى» دا ئېلان قىلىنغان ئىنگىلىزچە ماقالىنىڭ مەنبەسى: 

 https://www.washingtontimes.com/news/2026/may/6/ugly-truth-labubu-dolls-uyghur-forced-labor/