يازغۇچى: جوسېف ماسىلامانى | تۈركىستان تايمىز تەرجىمىسى

مالايسىيالىق پائالىيەتچىلەر دۆلەتنىڭ ئىنسانپەرۋەرلىك مەسىلىلىرىدىكى «تاللانما» پوزىتسىيەسىنى تەنقىد قىلماقتا. ئوتتۇرا شەرق مۇسۇلمانلىرىنى كۈچلۈك قوللاش، مىيانمار ۋە خىتايدىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىگە سۈكۈت قىلىش بىلەن تامامەن زىتلىق شەكىللەندۈردى. ھەققانىيەت ۋە ئەركىنلىك كۈرىشىدە «ئەخلاقىي ئىزچىللىق»نى ساقلاش چاقىرىق قىلىنماقتا.

كۇئالالامپۇر (AsiaNews) – مالايسىيانىڭ پەلەستىننى قەتئىي قوللىشى ئۇزۇندىن بۇيان ئۇنىڭ خەلقئارالىق كىملىكىنىڭ تۈۋرۈكى بولۇپ كەلگەن. ئەمما كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى كۇئالالۇمپۇرنىڭ ئىنسانپەرۋەرلىك مەسىلىلىرىدىكى «تاللانما» پوزىتسىيەسىنىڭ دۆلەتنىڭ ئەخلاقىي ئىناۋىتىگە زىيان يەتكۈزۈش خەۋپى بارلىقىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. «بۈگۈنكى ئەركىن مالايسىيا» (Free Malaysia Today) گېزىتىدە ئېلان قىلىنغان بىر ماقالىدە، پائالىيەتچى ھۆكۈمەتسىز تەشكىلاتلار بولغان Suaram ۋە Pusat Komas نىڭ سۆزى نەقىل كەلتۈرۈلۈپ، خەلقئارادىكى رىتورىكا (نۇتۇق) بىلەن دۆلەت ئىچىدىكى مۇساپىرلار ۋە پاناھلىق تىلىگۈچىلەرگە تۇتۇلغان پوزىتسىيە ئوتتۇرىسىدىكى چوڭقۇر پەرق تەكىتلەندى.

بۇ تەنقىدلەر خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتىنىڭ (Amnesty International) مالايسىيانىڭ پەلەستىن مەسىلىسىدىكى كۈچلۈك پوزىتسىيەسىنى (قىسمەن «مۇسۇلمانلار ئىتتىپاقلىقى» نامىدا) تىلغا ئېلىپ، مىيانماردىكى روھىڭيالار ۋە خىتايدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ دۇچ كېلىۋاتقان زۇلۇملىرىغا پۈتۈنلەي سۈكۈت قىلغانلىقىنى كۆرسىتىپ ئۆتكەندىن كېيىن ئوتتۇرىغا چىقتى. مۇنازىرىنىڭ مەركىزىدە مۇنداق بىر قىيىن سوئال بار: نېمە ئۈچۈن بەزى ئازاب-ئوقۇبەتلەر دۆلەت مىقياسىدا كۈچلۈك ھېسداشلىق قوزغايدۇ-يۇ، باشقا ئىنسانپەرۋەرلىك كىرىزىسلىرى سۇس ئىنكاسقا ئېرىشىدۇ ياكى سىياسىي جەھەتتىن سەل قارىلىدۇ؟

كىملىك سىياسىتى ۋە جۇغراپىيەلىك سىياسىي ئامىللار

Suaram تەشكىلاتىنىڭ ئىجراچى مۇدىرى ئازۇرا ناسرون مالايشىيادىكى ئاممىۋى ھېسداشلىقنىڭ كۆپىنچە كىملىك سىياسىتى، ئىسلاملىشىش ۋە جۇغراپىيەلىك سىياسىي ئويلىنىشلار تەرىپىدىن شەكىللىنىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئۇ پەلەستىن بىلەن بولغان ئىتتىپاقلىقنىڭ ئىنتايىن كۈچلۈك ئىكەنلىكىنى، چۈنكى ئۇنىڭ «ئۈممەت» چۈشەنچىسىگە ۋە مۇسۇلمانلارغا قارىتىلغان زۇلۇم تارىخىغا ماس كېلىدىغانلىقىنى، بۇنىڭ دۆلەت ۋە دىنىي ئاپپاراتلار تەرىپىدىن كۈچەيتىلگەنلىكىنى چۈشەندۈردى. پائالىيەتچى يەنە پەلەستىننى قوللاشنىڭ باشقا ئىنسانپەرۋەرلىك مەسىلىلىرىگە قارىغاندا سىياسىي خەۋپىنىڭ ئازلىقىنىمۇ قوشۇپ قويدى.

ناسرون سۆزىدە: «پەلەستىن بىلەن بولغان ئىتتىپاقلىق تۆۋەن تەننەرخ بىلەن يۇقىرى سىياسىي پايدا ئېلىپ كېلىدۇ؛ ئەمما روھىڭيا، ئۇيغۇر ۋە كۆچمەن ئىشچىلار مەسىلىسى كۆچمەنلىك، چېگرا كونتروللۇقى ۋە ئەمگەك كۈچى مەسىلىسىدىكى دۆلەت ئىچى زىددىيەتلىرىنى ئاشكارىلاپ قويىدۇ» دېدى. ئۇ بۇ مەسىلىلەرنىڭ دۆلەتنى ئىچكى تەنقىدلەرگە يول ئاچىدىغان پوزىتسىيەلەردىن ئۆزىنى قاچۇرۇشقا مەجبۇرلايدىغانلىقىنى ئېيتىپ ئاگاھلاندۇردى. پەلەستىننى قوللاش ئەرزان تەننەرخ بىلەن كۆرۈنەرلىك ئىچكى سىياسىي ئەۋزەللىك ئېلىپ كېلىدۇ. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، روھىڭيا كىرىزىسى مالايشىيانى كۆچمەنلىك، تۇتۇپ تۇرۇش، ئەمگەك كۈچىنى ئېكسپلاتاتسىيە قىلىش ۋە چېگرا كونتروللۇقىغا مۇناسىۋەتلىك تېخىمۇ بىئارام قىلغۇچى رېئاللىقلار بىلەن يۈزلەشتۈرىدۇ.

ماكان ۋە جەمئىيەتتىكى پەرقلەندۈرۈش

يەنە بىر مۇھىم پەرق شۇكى: پەلەستىنلىكلەر جۇغراپىيەلىك جەھەتتىن يىراقتا، بۇ بولسا ئىتتىپاقلىقنىڭ ئاساسلىقى سىمۋوللۇق ۋە دىپلوماتىك سەۋىيەدە ئېلىپ بېرىلىشىغا شارائىت يارىتىدۇ. ئەكسىچە، روھىڭيا مۇساپىرلىرى فىزىكىلىق جەھەتتىن دۆلەت چېگراسى ئىچىدە. ئۇلارنىڭ مالايشىيا تېررىتورىيەسىدىكى مەۋجۇتلۇقى ئاممىۋى پىكىردە بارغانسېرى بىخەتەرلىك تەھدىتى، ئىقتىسادىي يۈك ۋە ئىجتىمائىي جىددىيلىك تىلى بىلەن تەسۋىرلەنمەكتە.

نەتىجىدە، بىر خىل «ھېسداشلىق قاتلاملىق پەرقى» شەكىللەنگەن. مەلۇماتلارغا قارىغاندا، مىيانمارنىڭ غەربىدىكى راخىن ئىشتاتىدىن كەلگەن 2000 دىن ئارتۇق مۇسۇلمان ئاز سانلىق مىللەت مۇساپىرى يەنىلا كۆچمەنلەر مەركىزىدە تۇتۇپ تۇرۇلماقتا، ئۇلارنىڭ بەزىلىرى بىر نەچچە يىلدىن بېرى شۇ يەردە. Pusat Komas نىڭ مۇدىرى جېرالد جوسېف بۇ ئۇزۇن مۇددەتلىك تۇتۇپ تۇرۇشنى ئىنتايىن ئەندىشىلىك ئەھۋال ۋە كۇئالالۇمپۇرنىڭ دۇنيادا ئۆزىنى «زۇلۇمغا ئۇچرىغانلارنىڭ ھامىيسى» قىلىپ كۆرسىتىۋاتقان ئوبرازىغا پۈتۈنلەي زىت دەپ ئاتىدى.

تارىخىي سېلىشتۇرما ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەت

مالايشىيا 1990-يىللاردىكى بالقان ئۇرۇشى مەزگىلىدە بوسنىيەلىك مۇسۇلمان مۇساپىرلارنى قوبۇل قىلغان بولۇپ، بۇ ھەرىكەت دۆلەت مىقياسىدا ئىسلامىي ئىتتىپاقلىقنىڭ ئۈلگىسى سۈپىتىدە تەبرىكلەنگەن ئىدى. ئەمما ئېفىيوپىيەدىكى ئاچارچىلىققا ئوخشاش ئوخشاش دىنىي ياكى سىياسىي تەسىرگە ئىگە بولمىغان باشقا ئىنسانپەرۋەرلىك كىرىزىسلىرى ھەرگىزمۇ ئوخشاش دەرىجىدىكى ئاممىۋى سەپەرۋەرلىككە تۈرتكە بولمىدى. ئوخشاشلا، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا تۇتقان مۇئامىلىسىگە قارىتىلغان تەنقىدلەرمۇ ئىنتايىن ئېھتىياتچان بولۇپ، بۇ بېيجىڭ بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىك مۇناسىۋەتنىڭ سەزگۈرلۈكىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.

بۇ خىل تاللانما پوزىتسىيە دۆلەتنىڭ كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىدىكى پىرىنسىپال رەھبەرلىك دەۋاسىنى ئاجىزلاشتۇرۇۋېتىدۇ. چۈنكى كىشىلىك ھوقۇق پىرىنسىپلىرى پەقەت سىياسىي جەھەتتىن قولايلىق بولغاندا تىلغا ئېلىنىپ، دىپلوماتىك جەھەتتىن قىممەتكە چۈشىدىغان ياكى دۆلەت ئىچىدە قوللاشقا ئېرىشەلمەيدىغان ئەھۋالدا سەل قارالسا بولمايدۇ. پائالىيەتچىلەرنىڭ ئەندىشىسى مالايشىيانىڭ پەلەستىننى قوللاشنى ئازايتىشىدا ئەمەس، بەلكى ئىنسانپەرۋەرلىك كۈرىشىدە «ئەخلاقىي ئىزچىللىق»نى ساقلىشىدۇر. چەتئەلدىكى يۇرت-ماكانىدىن قوغلىنىش، تۇتۇپ تۇرۇش ۋە ئادالەتسىزلىكنى ئەيىبلىگەن بىر دۆلەت، ئۆز چېگراسى ئىچىدىكى مۇساپىرلار ۋە پاناھلىق تىلىگۈچىلەرگە تۇتۇلغان پوزىتسىيەگىمۇ ئوخشاش تەلەپنى قويۇشى كېرەك.

ئەگەر كۇئالالامپۇر خەلقئارا سەھنىدە ئادالەتنىڭ ئاۋازى بولۇش سۈپىتى بىلەن ئىناۋىتىنى ساقلاپ قالماقچى بولسا، كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ قارىشىچە، ئۇ چوقۇم «تاللانما ئىتتىپاقلىق»تىن ھالقىپ، تېخىمۇ ئىزچىل بولغان دۆلەت ئىچى كىشىلىك ھوقۇق سىياسىتىنى قوللىنىشى كېرەك. بولمىسا، ئۇنىڭ ئەخلاقىي نوپۇزى پىرىنسىپ مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى سىياسىي مەنپەئەت مەسىلىسى سۈپىتىدە كۆرۈلۈپ قېلىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ.

مەنبە:  PIME– AsiaNews