سۈرەت مەنبەسى: Depositphotos

ئەگەر ترامپ شى جىنپىڭ بىلەن يۈزتۇرانە ئولتۇرغاندا، ئامېرىكالىق ئۇيغۇرلار ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىنىڭ دېلولىرىنى ئوتتۇرىغا قويالمىسا، بېيجىڭ بۇ سەل قاراشنى ئەمەلىيەتچىللىك ئەمەس، بەلكى ئاجىزلىق دەپ قارايدۇ.

ئاپتورى: ئۆمەر قانات، «دىپلومات» (The Diplomat) ژۇرنىلى، 2026-يىلى 12-ماي

ئەقىدە پولاتنىڭ ئانىسى بىلەن سۆزلەشمىگىنىگە سەككىز يىل بولدى. بۇ يىللىق ئانىلار بايرىمى ئۇنىڭ 2017-يىلى خىتاي دۆلىتى تەرىپىدىن تۇتۇپ كېتىلىپ ئىز-دېرەكسىز غايىب بولغان، تونۇلغان ئۇيغۇر ئانتروپولوگ ۋە فولكلورچۇسى راھىلە داۋۇتسىز ئۆتكۈزگەن سەككىزىنچى قېتىملىق ئانىلار بايرىمىدۇر. دوكتور راھىلە داۋۇت ئۆز ھاياتىنى ئۇيغۇرلارنىڭ مازارلىرىنى خاتىرىلەشكە ۋە ئۇيغۇر مەدەنىيەت مىراسلىرىنى ساقلاپ قېلىشقا بېغىشلىغان ئىدى. خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇنى قىلغان مۇشۇ خىزمەتلىرى ئۈچۈنلا مۇددەتسىز قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلدى.

مەن ئۆتكەن يىلى «دىپلومات» ژۇرنىلىغا يازغىنىمدەك، ئۇنىڭ دېلوسى يالغۇز بىر مىساللا ئەمەس. ئامېرىكادىكى ئۇيغۇر دىياسپوراسىدا، نۇرغۇنلىغان ئائىلىلەر ئوخشاشلا رەھىمسىزلەرچە ئايرىلىپ قېلىش قىسمىتىنى باشتىن كەچۈرمەكتە: ئۇلارنىڭ ئۇرۇق-تۇغقانلىرى، جۈملىدىن ئۆز دەۋرىدىكى ئەڭ ھۆرمەتكە سازاۋەر نۇرغۇن ئۇيغۇر زىيالىيلىرى خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن تۈرمىگە تاشلاندى. 2014-يىلى مۇددەتسىز قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان ئۇيغۇر ئالىمى ئىلھام توختىنىڭ قىزى جەۋھەر ئىلھام شۇنىڭدىن بېرى ئاتىسىنىڭ قويۇپ بېرىلىشى ئۈچۈن پائالىيەت ئېلىپ بارماقتا. تۇمارىس ۋە كامالتۈرك يالقۇنمۇ خەۋەر قىلىنىشىچە، ئەدەبىي ئوبزورچى ۋە دەرسلىك كىتاب تەھرىرى بولۇپ ئىشلىگەنلىكى ئۈچۈن 15 يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان ئاتىسى يالقۇن روزى ئۈچۈن نەچچە يىللاپ سەپەرۋەرلىك قىلدى.

ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى (UHRP) ئامېرىكادا يېقىن ئائىلە-تاۋابىئاتلىرى بار بولغان، ناھەق تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقان ياكى تۈرمىگە تاشلانغان كەم دېگەندە 11 نەپەر ئۇيغۇر ئالىمى ۋە مەدەنىيەت ئەربابىنىڭ ئەھۋالىنى خاتىرىگە ئالدى.

ئامېرىكا پىرېزىدېنتى دونالد ترامپنىڭ ئالدىمىزدىكى خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ بىلەن بولىدىغان ئۇچرىشىشى — بۇ ناھەقچىلىككە خاتىمە بېرىشتىكى بىر پۇرسەتتۇر. ئۇ قولىدىكى بارلىق تەسىر كۆرسىتىش كۈچىدىن پايدىلىنىپ، ناھەق تۈرمىگە تاشلانغان ۋە ئىز-دېرەكسىز يوقىتىۋېتىلگەن ئۇيغۇر زىيالىيلىرىنى ۋە مەدەنىيەت ئەربابلىرىنى، بولۇپمۇ يېقىن تۇغقانلىرى ئامېرىكادا بولغانلارنى قويۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلىشى كېرەك.

ئامېرىكا ۋە خىتاي رەھبەرلىرى ئوتتۇرىسىدىكى باشلىقلار يىغىنى سودىدىن تارتىپ بىخەتەرلىك، تېخنىكا ۋە باشقا نۇرغۇنلىغان رىقابەت خاراكتېرلىك مۇھىم مەسىلىلەر بىلەن لىق تولغان بولىدۇ. ئەمما كىشىلىك ھوقۇققا قوشۇمچە مەسىلە سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلىشقا بولمايدۇ. ئامېرىكالىق ئۇيغۇر ئائىلىلىرى ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ دېلولار ئىنتايىن جىددىي ۋە تېخىچە ھەل قىلىنمىغان مەسىلىلەردۇر.

خىتاينىڭ ئۇيغۇر زىيالىيلىرىغا قىلىۋاتقان زىيانكەشلىكى — ئۇنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ دىنى، تىلى ۋە كىملىكىنى يوقىتىش سىياسىتىنىڭ مەركىزىي قىسمىدۇر. بېيجىڭنىڭ پىروفېسسورلار، شائىرلار، نەشرىياتچىلار، سەنئەتكارلار، دىنىي ئۆلىمالار، كارخانىچىلار ۋە مەدەنىيەت ئەربابلىرىنى نىشان قىلىشى، ئۇلارنىڭ بىر مىللەتنىڭ مەدەنىيەت ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتىنى ساقلاپ قېلىپ، ئۇنى كېيىنكى ئەۋلادلارغا ئۆتكۈزۈپ بېرىدىغانلىقى سەۋەبىدىندۇر. خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇلارنى تۈرمىگە قاماش ئارقىلىق، پەقەت ئۇيغۇرلارنىڭ سىياسىي ھاياتىنىلا ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ ئۆزىنىمۇ كونترول قىلىشقا ئۇرۇنماقتا.

راھىلە داۋۇت ئۇيغۇر فولكلورى ۋە يادىكارلىقلىرى ئۈستىدە تەتقىقات ئېلىپ بارغان ئالىمدۇر. ئىلھام توختى بولسا ئۇيغۇرلار ۋە خەنزۇلار ئوتتۇرىسىدا دىيالوگ ۋە ئۆزئارا چۈشىنىشنى تەشەببۇس قىلغان ئىقتىسادشۇناستۇر. يالقۇن روزى ئۇيغۇر ئەدەبىياتى دەرسلىكلىرىنى تۈزۈشكە ياردەم قىلغان. ئۇلارنىڭ خىزمىتى تىنچ، ئىلمىي ۋە ئۆز ۋاقتىدا دۆلەت تەرىپىدىن تەستىقلانغان خىزمەتلەر ئىدى. بىراق بېيجىڭنىڭ باستۇرۇشى ئاستىدا، ھازىر ھەتتا ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت مىراسلىرىنى خاتىرىلەشمۇ جىنايەت سۈپىتىدە بىر تەرەپ قىلىنماقتا.

خىتاينىڭ ئۇيغۇر زىيالىيلىرىنى سۈكۈت قىلىشقا مەجبۇرلاش ھەرىكىتىنىڭ كۆلىمى كىشىنى چۆچۈتىدۇ. بەش يىل ئىلگىرى، ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن قانداقتۇر بىر خىل شەكىلدە تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقان كەم دېگەندە 312 زىيالىي ۋە مەدەنىيەت سەرخىللىرىنىڭ ئەھۋالىنى خاتىرىلىگەن ئىدى. ئۇيغۇر دىيارىدىن سىرتقا ئۇچۇر يوللاپ تۇتۇلۇپ قالغانلار ئۈچۈن بېرىلىدىغان ئېغىر جازالار ۋە ئالاقىنىڭ پۈتۈنلەي دېگۈدەك ئۈزۈپ تاشلىنىشى داۋامىدا، ھەقىقىي ساننىڭ بۇنىڭدىنمۇ كۆپ يۇقىرى ئىكەنلىكى شۈبھىسىزدۇر.

ترامپ ھۆكۈمىتى دائىم «كۈچ ئارقىلىق تىنچلىقنى ئىشقا ئاشۇرۇش» توغرىسىدا سۆزلەيدۇ. كۈچ-قۇدرەت پەقەت تاموژنا بېجى ياكى ھەربىي ھالەت بىلەنلا ئۆلچەنمەيدۇ. ئۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئۆز پۇقرالىرىنى، ئاھالىلىرىنى ۋە قىممەت قاراشلىرىنى قوغداش قىيىن بولغان ئەھۋالدىمۇ، ئۇلارنى قوغداشنى خالايدىغان-خالىمايدىغانلىقى بىلەن ئۆلچىنىدۇ. ئەگەر ترامپ شى جىنپىڭ بىلەن يۈزتۇرانە ئولتۇرغاندا بۇ جىددىي دېلولارنى ئوتتۇرىغا قويالمىسا، بېيجىڭ بۇ سەل قاراشنى ئەمەلىيەتچىللىك ئەمەس، بەلكى ئاجىزلىق دەپ قارايدۇ.

بۇ ئەھۋال «ئالدى بىلەن ئامېرىكا» تاشقى سىياسىتىدىن چېكىنگەنلىك ئەمەس. بەلكى بۇ ئامېرىكانىڭ مۇھىم نىشانلىرىنىڭ تەبىئىي ئىپادىسىدۇر. «ئالدى بىلەن ئامېرىكا» ئۇسۇلى چەت ئەل مۇستەبىت ھۆكۈمەتلىرىنىڭ قولىدىن ئامېرىكا پۇقرالىرى ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىنى قوغداشنى مەقسەت قىلىشى كېرەك. ئامېرىكالىق ئۇيغۇرلار ۋە ئۇلارنىڭ يېقىنلىرى خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن نىشانغا ئېلىنغاندا، ئۇلارنىڭ دېلولىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇش چەت ئەللىكلەرگە قىلىنغان خەير-ساخاۋەت ئەمەس. بۇ ئامېرىكا ئۈچۈن ئورنىدىن دەس تۇرغانلىق بولۇپ، بېيجىڭنىڭ ئامېرىكا ئائىلىلىرىگە قىلغان پاراكەندىچىلىكىنىڭ بەدەل تۆلىمەي قالمايدىغانلىقىنى ئايدىڭلاشتۇرۇشتۇر.

خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ئۇيغۇرلارنى دۆلەتكە مۇتلەق سادىق بولۇپ ياشاشقا ۋە پىكىر قىلىشقا مەجبۇرلاش ئۈچۈن، شۇنداقلا دۆلەتنىڭ ئۇلارنىڭ ئۆزگىچە كىملىكىنى يوقىتىشىغا ياردەم بېرىشى ئۈچۈن قىيناش ۋە كېچە-كۈندۈزلۈك (24/7) نازارەت قىلىش تۈزۈمىنى قوللانماقتا. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۇلارنىڭ ئەركىنلىكىگە ئىككىنچى دەرىجىلىك مەسىلە سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلىش ئارقىلىق، بۇ كىملىك يوقىتىش قىلمىشىنى تېخىمۇ ئاسانلاشتۇرۇپ بەرمەسلىكى كېرەك.

بۇ ھەپتىلىك باشلىقلار يىغىنىدا، ترامپ چوقۇم ئۇلارنى قويۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلىشى ھەمدە خىتاي-ئامېرىكا مۇناسىۋىتىنى مۇقىملاشتۇرۇش ئۈچۈن قىلىنغان ھەرقانداق ئەستايىدىل تىرىشچانلىقنىڭ ناھەق تۈرمىگە تاشلانغانلار ئۈچۈن ئادالەت ئورنىتىشنى چوقۇم ئۆز ئىچىگە ئېلىشى كېرەكلىكىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويۇشى لازىم.

«دىپلومات» ژۇرنىلىنىڭ «تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقان ئۇيغۇر زىيالىيلىرى» ناملىق ئارخىپلىرىنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ.

ئۆمەر قانات

ئۆمەر قانات - ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشىنىڭ ئىجرائىيە مۇدىرى. ئۇنىڭغا @omerkanat1 دىن ئەگىشىڭ.