نيۇ-يورك، ئامېرىكا (MNTV) – دىنىي ئەركىنلىك تەشكىلاتلىرى، خىرىستىيان تەشەببۇسكار گۇرۇپپىلىرى ۋە كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزەتكۈچىلەردىن تەركىب تاپقان بىر ئىتتىپاق، پىرېزىدېنت دونالد ترامپنى پات ئارىدا خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ بىلەن ئۆتكۈزۈلىدىغان دىپلوماتىك ئۇچرىشىشتا، خىتاينىڭ ئاز سانلىق دىنىي توپلارغا تۇتۇۋاتقان مۇئامىلىسىنى مەركىزىي ئورۇنغا قويۇشقا چاقىرىپ، كۆپلىگەن دىنىي جامائەتلەرگە قارىتىلغان بېسىمنىڭ كۈچەيگەنلىكى ھەققىدە ئاگاھلاندۇرۇش بەردى.
بۇ گۇرۇپپىلار، شىنىڭ رەھبەرلىكىدە يەر ئاستى خىرىستىيان چېركاۋلىرى، ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى، تىبەت بۇددىستلىرى ۋە باشقا دىنىي ئاھالىلەرگە قارىتىلغان سىجىل ۋە كېڭىيىۋاتقان باستۇرۇشنى تىلغا ئالدى. ئىلگىرى سۈرۈلگەن ئەيىبلەشلەر ئىچىدە دۆلەت كونتروللۇقىدىكى دىنىي ئورگانلارغا قاتنىشىشقا مەجبۇرلاش، دىنىي زاتلار ۋە دىنىي رەھبەرلەرنى تۇتۇپ تۇرۇش، ئىبادەت پائالىيەتلىرىگە بولغان نازارەتنى كۈچەيتىش ۋە مۇستەقىل دىنىي پائالىيەتلەرگە كەڭ كۆلەملىك چەكلىمە قويۇش قاتارلىقلار بار.
ئامېرىكا خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك كومىتېتىنىڭ رەئىسى، ئاۋام پالاتا ئەزاسى ۋىكىي ھارتزلېر خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئامېرىكا ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن ئىلگىرى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قىلىنغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق دەپ بېكىتىلگەن قىلمىشلار بىلەن شۇغۇللانغانلىقىنى ئېيتتى ھەمدە بۇ مەسىلىنىڭ بېيجىڭ بىلەن ئۆتكۈزۈلىدىغان يۇقىرى دەرىجىلىك سۆھبەتلەردە پىرېزىدېنتنىڭ بىۋاسىتە ئارىلىشىشىنى تەلەپ قىلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
ۋىكىي ھارتزلېر تەشەببۇسكار تەشكىلاتلارغا بەرگەن باياناتىدا: «ھۆكۈمەتنىڭ دىنىي ياكى سىياسىي ئېتىقادى سەۋەبىدىن تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقان شەخسلەرنىڭ قويۇپ بېرىلىشى ئۈچۈن بېسىم ئىشلىتىشتە ئالاھىدە بىر پۇرسىتى بار» دېگەنلەرنى قەيت قىلدى.
ئامېرىكا خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك كومىتېتى (USCIRF) نىڭ مۇئاۋىن رەئىسى ئاسىف مەھمۇدمۇ كۆپلىگەن دىنىي توپلارغا قارىتىلغان باستۇرۇشنىڭ كېڭەيگەنلىكىنى تىلغا ئېلىپ، شىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدىكى ۋەزىيەتنى دىنىي ئەركىنلىكنىڭ ئېغىر دەرىجىدە ناچارلىشىشى دەپ تەسۋىرلىدى.
بۇنىڭدىكى بىر مۇھىم دېلو بېيجىڭدىكى زىيون چېركاۋىنىڭ پاستورى ئەزرا جىن بولۇپ، ئۇ تىزىملاتمىغان «ئۆي چېركاۋلىرى» غا قارىتىلغان تېخىمۇ كەڭ كۆلەملىك باستۇرۇش ھەرىكىتى جەريانىدا تۇتۇپ تۇرۇلغان. ئۇنىڭ تۇتۇپ تۇرۇلۇشى، خىتاينىڭ دۆلەت رۇخسەت قىلغان ئورگانلار سىرتىدىكى مۇستەقىل خىرىستىيان ئىبادەتلىرىگە بولغان كونتروللۇقنى كۈچەيتىۋاتقانلىقىنى ئېيتقان دىنىي ئەركىنلىك تەشەببۇسكارلىرى ئۈچۈن بىر سىمۋولغا ئايلاندى. ئىككى پارتىيەنىڭ قانۇن چىقارغۇچىلىرى ۋە تەشەببۇسكار گۇرۇپپىلىرى ھازىر ئۇنىڭ دېلوسىنى بىۋاسىتە خىتاي ئەمەلدارلىرى بىلەن بولغان ئۇچرىشىشتا ئوتتۇرىغا قويۇشقا چاقىرماقتا.
بۇ مەسىلە يەنە داللاس باپتىست ئۇنىۋېرسىتېتىدىكى ئېۋېرېت يەر شارى دىنىي ئەركىنلىك مەركىزى يېتەكچىلىك قىلىۋاتقان «ئىككى بوش ئورۇندۇق» ھەرىكىتىگىمۇ تۈرتكە بولدى. بۇ ھەرىكەت ئامېرىكا ئەمەلدارلىرىنى پاستور ئەزرا جىن ۋە 2014-يىلى تۇتقۇن قىلىنغاندىن كېيىن بۆلگۈنچىلىككە ئالاقىدار ئەيىبلەشلەر بىلەن مۇددەتسىز قاماق جازاسىنى ئۆتەۋاتقان تۈرمىدىكى ئۇيغۇر ئالىمى ئىلھام توختىنىڭ قويۇپ بېرىلىشىنى تەشەببۇس قىلىشقا چاقىرماقتا.
كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ دوكلات قىلىشىچە، خىتايدىكى مۆلچەرەن 12 مىليون كاتولىك مۇرىتىغا قارىتىلغان چەكلىمىلەر تېخىمۇ كۈچەيتىلگەن بولۇپ، بۇ كۆپەيتىلگەن نازارەت قىلىش، ساياھەتنى كونترول قىلىش ۋە دۆلەت تەستىقلىغان دىنىي قۇرۇلمىلارغا بويسۇنۇشقا بېسىم ئىشلىتىش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىكەن. مەزكۇر تەشكىلات ۋاتىكاننىڭ يەر ئاستى كاتولىك جامائەتلىرىنى قوغدىيالمىغانلىقى توغرىسىدىكى ئەندىشىلەر كۈچىيىۋاتقان بىر پەيتتە، ۋاتىكاننى خىتاي بىلەن 2018-يىلى ئىمزالىغان ئېپىسكوپ تەيىنلەش كېلىشىمىنى قايتا باھالاپ چىقىشقا چاقىردى.
كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ خىتاي ئىشلىرى تەتقىقاتچىسى يالقۇن ئۇلۇيول خىتاينىڭ «خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتى ئاستىدا دىنىي باستۇرۇشنىڭ كۈچەيگەنلىكىنى ئېيتىپ، ئورگان تەرەپ يوللىرى سىرتىدىكى دىنىي زاتلار ۋە ئىبادەت قىلغۇچىلارغا بولغان بېسىمنىڭ ئېشىپ بېرىۋاتقانلىقىنى تەسۋىرلىدى.
تەشەببۇسكارلارنىڭ ئېيتىشىچە، كۆپلىگەن دىنىي توپلاردا كۆرۈلگەن بۇ خىل ئەندىزە، خىتاينىڭ دىن ئۈستىدىن يۈرگۈزۈۋاتقان دۆلەت كونتروللۇقىنىڭ سىستېمىلىق ھالدا چىڭىتىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان بولۇپ، خەلقئارانىڭ ماس قەدەملىك بېسىم ئىشلىتىشىگە ۋە ئامېرىكانىڭ ئەڭ يۇقىرى دىپلوماتىك سەۋىيەدە بىۋاسىتە ئارىلىشىشىغا بولغان يېڭى چاقىرىقلارنى ئوتتۇرىغا چىقارماقتا.
مەنبە: https://www.muslimnetwork.tv
