تۈركىستان تايمىز، 4- ئىيۇن، ئىستانبۇل: «ئەركىن باھالاش تورى»دا 2026-يىلى 6-ئاينىڭ 4-كۈنى ئېلان قىلىنغان «شېن رۇڭچىننىڭ خەلقئارالىق كۆز قارىشى: قىرغىنچىلىقتىن بەش يىل كېيىن، ئۇيغۇرلار ھازىر قانداق ئەھۋالدا؟» ماۋزۇلۇق خەۋەرگە ئاساسلانغاندا، ب د ت ۋە غەرب دۆلەتلىرى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ئېلىپ بېرىۋاتقان قىرغىنچىلىق قىلمىشلىرىنى ئۈزلۈكسىز ئەيىبلەپ كەلگەن ۋە بىر قانچە يىلدىن بۇيان تۈرلۈك جازالارنى يۈرگۈزگەن بولسىمۇ، ئۇيغۇرلارنىڭ نۆۋەتتىكى ئەھۋالى يەنىلا كىشىنى ئەندىشىگە سالىدىغان ۋەزىيەتتە تۇرماقتا.

«مالىيە ۋاقتى گېزىتى» (Financial Times) تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلغان يېڭى بىر تەكشۈرۈش جەريانىدا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا تاقابىل تۇرۇش ئۇسۇللىرىنى تېخىمۇ سىستېمىلىق يېڭىلاپ تەرەققىي قىلدۇرغانلىقى پاش قىلىندى. خىتاي تەرەپ ئىلگىرى دۇنيانىڭ كۈچلۈك تەنقىدىگە دۇچ كەلگەن «قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرى»نى تاقاپ، ئۇنىڭ ئورنىغا تېخىمۇ ئىنچىكە بولغان مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى تاكتىكىلىرىنى قوللىنىشقا باشلىغان.

لاگېرلارنىڭ ئورنىنى ئالغان كەڭ كۆلەملىك تۈرمە سىستېمىسى

مەنبەدە كۆرسىتىلىشىچە، گەرچە كونا لاگېرلار تاقالغان بولسىمۇ، لېكىن ئۇلارنىڭ ئورنىنى ئىنتايىن كەڭ كۆلەملىك، يۇقىرى دەرىجىدە قورۇقچىلار قوغدايدىغان تۈرمە ۋە تۇتۇپ تۇرۇش ئورۇنلىرى سىستېمىسى ئالغان. نۆۋەتتە شەرقىي تۈركىستان نوپۇس نىسبىتىگە ئاساسلانغاندا، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ تۇتۇپ تۇرۇش ئەسلىھەلىرى تورىغا ئىگە رايون ھېسابلىنىدۇ؛ كەم دېگەندە يۈز مىڭلىغان ئۇيغۇر يەنىلا تۈرمە ياكى تۇتۇپ تۇرۇش ئورۇنلىرىغا قامالغان.

خىتاي ساقچىلىرىنىڭ سوتنىڭ قارارى ياكى ئەدلىيەلىك تەرتىپلەرسىزلا ئۇيغۇرلارنى خالىغانچە تۇتقۇن قىلىش ھوقۇقى بولۇپ، زىيالىيلار، دىنىي زاتلار ۋە ئادەتتىكى پۇقرالار بۇ چوڭ تىپتىكى ئورۇنلاردا يۇقىرى بېسىملىق سىياسىي ئىدىيە سىڭدۈرۈش، مەدەنىيەت يوقىتىش ھەمدە تەن جازاسى ۋە روھىي بېسىمغا دۇچ كۆرمەكتە. ئۇ يەردە ئۇيغۇر تىلى، مەدەنىيىتى ۋە ئېتىقادى پۈتۈنلەي چەكلىنىپ، تاكى خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇلارنى «خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە تۈپتىن بويسۇندى، شى جىنپىڭنىڭ رەھبەرلىكىنى قوبۇل قىلدى» دەپ قارىغۇچە مېڭە يۇيۇش جەريانى ئۈزلۈكسىز داۋاملىشىدۇ.

لاگېر سىرتىدىكى يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت ۋە دىنىي چەكلىمىلەر

لاگېر سىرتىدىمۇ ۋەھىمە ۋە نازارەت ھەممە يەرنى قاپلىغان بولۇپ، پۈتكۈل كوچىلارغا يۈز تونۇش ئاپپاراتلىرى، د ن ئا (DNA) ئەۋرىشكىسى يىغىش ئەسلىھەلىرى ۋە يانفونلارغا ئاشكارا قاچىلانغان جاسوسلۇق يۇمشاق دېتاللىرى ئورنىتىلىپ، كىشىلەرنىڭ سىرتقى دۇنيادىكى ھەر بىر ھەرىكىتى نازارەت قىلىنىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، نۇرغۇن خىتاي كادىرلار ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆيلىرىگە ۋە مەھەللىلىرىگە كىرىپ قونۇپ، كىشىلەرنىڭ شەخسىي تۇرمۇشىنى ئۆي ئىچىدىن كۆزىتىپ تۇرىدۇ.

ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي ئېتىقاد ئەركىنلىكى پۈتۈنلەي يوقىتىلغان بولۇپ، رايوندىكى مەچىت ۋە مۇقەددەس قەبرىلەرنىڭ كەم دېگەندە 65 پىرسەنتى (تەخمىنەن 16 مىڭدىن ئارتۇق مەچىت) تۈپتىن چېقىۋېتىلگەن، ۋەيران قىلىنغان ياكى ئىسلام بىناكارلىق ئالاھىدىلىكلىرى چىقىرىۋېتىلىپ باشقا شەكىلگە ئۆزگەرتىۋېتىلگەن. ھايات قالغان مەچىتلەرنىڭ ئىچى-سىرتىغا يۈزلىگەن كۆزىتىش كامېرالىرى ئورنىتىلغان بولۇپ، ئۇ يەرگە يېقىنلىشىشنىڭ ئۆزىلا كىشىلەردە كۈچلۈك ۋەھىمە پەيدا قىلىپ، دىنىي جەمئىيەتتىن تەدرىجىي يىراقلىشىشقا مەجبۇرلايدۇ. نۇرغۇن پۇقرالار ئۆزلىرىنىڭ ئەنئەنىۋى مەھەللە تۇرمۇشىدىن تارتىپ چىقىرىلىپ، دۆلەت تەرىپىدىن تەشكىللەنگەن مەجبۇرىي ئەمگەك پىلانلىرىغا جەلپ قىلىنغان ۋە خىتايدىكى زاۋۇتلارغا ئەۋەتىلىپ، ئۇلارنىڭ جەمئىيەت بىلەن بولغان ئالاقىسى تۈپتىن ئۈزۈپ تاشلانغان.

ئائىلىلەرنى پارچىلاش ۋە بىلىم قىرغىنچىلىقى

يەنە بىر تەرەپتىن، مەدەنىيەت يوقىتىش تاكتىكىسى ئۇيغۇر ئائىلىلىرىدىن باشلانغان. بالىلار دۆلەت باشقۇرىدىغان، پەقەت خىتاي تىلىدىلا دەرس ئۆتۈلىدىغان مۇنتىزىم ياتاقلىق مەكتەپلەرگە ۋە يېتىمخانىلارغا كىرىشكە مەجبۇرلانغان. ئۇلارنىڭ ئۆز ئانا تىلىدا سۆزلىشى تەقىبلەنگەن بولۇپ، نۇرغۇن بالىلار ھازىر ئاتا-ئانىلىرى ۋە بوۋا-مومىلىرى بىلەن ئۆز ئانا تىلىدا راۋان سۆزلىشەلمەيدىغان ھالەتكە چۈشۈپ قالغان. ئۇيغۇر تىلى مەكتەپ ۋە جەمئىيەت تۇرمۇشىدىن پۈتۈنلەي چىقىرىۋېتىلگەن. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاي ھۆكۈمىتى رايوننىڭ ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشىغا، قاتناش لىنىيەلىرىنى كېڭەيتىشكە ۋە ئېنېرگىيە قېزىش ئىشلىرىغا كەڭ كۆلەمدە مەبلەغ سالماقتا.

مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنىڭ بىلىم قاتلىمىدىكى ئىپادىسى سۈپىتىدە، ئۇيغۇر تىلىدىكى يۈزلىگەن يازما كىتابلار ئۆيلەردىن، كۈتۈپخانىلاردىن ۋە داشۆلەرنىڭ كىتاب ئىشكاپلىرىدىن يىغىۋېلىنىپ، ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى بىلىم ئۇلىدىن باشلاپ يوقىتىش ئېلىپ بېرىلماقتا.

نىقابلانغان ساياھەت تەشۋىقاتى ۋە تەيۋەنگە ئاگاھلاندۇرۇش

نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ خىيالىدىكىگە ئوخشىمايدىغان يەنە بىر ئەھۋال شۇكى، خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستاننى تاقاپ قويۇشنى خالىمايدۇ، ئەكسىچە دۆلەت ئىچىدىكى مىليونلىغان خىتاي ساياھەتچىلەرنىڭ ساياھەت قىلىشىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، چەت ئەل ۋە دۆلەت ئىچىدىكى تور چولپانلىرىنى (YouTuber) شەرقىي تۈركىستانغا ساياھەتكە تەكلىپ قىلىپ، ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ رايوندىكى «ئامانلىق ۋە گۈزەل مەنزىرىلەر» توغرىسىدىكى تەشۋىقات سىنلىرى بىلەن تولدۇرۇۋەتمەكتە. ساياھەتچىلەر خىتاي ھۆكۈمىتى رۇخسەت قىلغان دائىرە ئىچىدە كۆزەتكەنلا بولسا، خىتاي تەرەپ تۈرلۈك قوللاشلارنى تەمىنلەيدۇ.

ماقالىنىڭ ئاپتورى، كانادا يورك ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ دوتسېنتى شېن رۇڭچىن سۆزىنىڭ ئاخىرىدا، خىتاي ئەمەلدارلىرىنىڭ تەيۋەننى بېسىۋالغاندىن كېيىن، جەزمەن تەيۋەندىمۇ شەرقىي تۈركىستانغا ئوخشاش بىر ئىدارە قىلىش ئەندىزىسىنى كۆچۈرۈپ كېلىدىغانلىقىنى تەكىتلىگەنلىكىنى تىلغا ئالدى. ئۇ، تەيۋەنلىكلەرنىڭ خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىدارە قىلىش ئەندىزىسىنىڭ زادى نېمە ئىكەنلىكىنى ئېنىق بىلىشى كېرەكلىكىنى، «نومۇس تۇيغۇسى بىلەن كەلگەن تىنچلىقنىڭ ھەرگىزمۇ تىنچلىق ئەمەسلىكى»دىن ئىبارەت ھەقىقەتنى تۈپتىن تونۇپ يېتىشى لازىملىقىنى ئاگاھلاندۇردى.