2015-يىلدىكى ئېراۋان ئىبادەتخانىسىنى پارتلىتىش دېلوسىنىڭ جاۋابكارلىرى دەپ ئەيىبلەنگەن بىلال مۇھەممەد (ئوتتۇرىدا) ۋە يۈسۈپ مىرئەلى (ئوڭ ئارقىدا)، 2016-يىلى 16-فېۋرال بانكوكتىكى بىر ھەربىي سوت مەھكىمىسىگە يېتىپ كەلمەكتە. //AFPLISTEN
2026-يىلى 15-ئىيۇن | مارىسا چىمپرابخا (Marisa Chimprabha)
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى (WUC) تايلاندنىڭ 2015-يىلدىكى ئېراۋان ئىبادەتخانىسىنى پارتلىتىش ۋەقەسىگە چېتىشلىق ئىككى ئۇيغۇر كىشىنى ئۆلۈم جازاسىغا ھۆكۈم قىلغانلىقىنى ئەيىبلەپ، بۇ دېلودا ئادىل سوتلىنىش ھوقۇقىنىڭ ئېغىر دەرىجىدە دەپسەندە قىلىنغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى ۋە ئەگەر ئۇلارنىڭ جىنايىتى گۇماندىن خالىي ھالدا تولۇق ئىسپاتلانمىسا، ھۆكۈمنىڭ بىكار قىلىنىشىنى تەلەپ قىلدى.
مەركىزى گېرمانىيەدىكى مەزكۇر كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتى 11-ئىيۇن بانكوك جەنۇبىي جىنايى ئىشلار سوت مەھكىمىسىنىڭ ھۆكۈمىدىن كېيىن ئېلان قىلغان باياناتىدا، بىلال مۇھەممەد ۋە يۈسۈپ مىرئەلىنىڭ ھۆكۈمنى كۈتۈپ تۈرمىدە ياتقان 11 يىلغا يېقىن ۋاقىت ئىچىدە، ئۇلارنىڭ سوتلىنىش جەريانىغا كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرىنىڭ سايە تاشلىغانلىقىنى بىلدۈردى.
سوت مەھكىمىسى بۇ ئىككى كىشىنى تايلاند تارىخىدىكى ئەڭ ئەجەللىك تېررورلۇق ھۇجۇملىرىنىڭ بىرى بولغان، 20 كىشىنىڭ ئۆلۈمى ۋە 120 دىن ئارتۇق كىشىنىڭ يارىلىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان پارتلىتىش ۋەقەسىنى سادىر قىلغان دەپ بېكىتتى.
ھەر ئىككى جاۋابكار ئۆزلىرىنىڭ گۇناھسىز ئىكەنلىكىدە چىڭ تۇرغان بولۇپ، ئۆزلىرىگە بېرىلگەن ھۆكۈم ۋە جازاغا قارشى ئەرز سۇنىدىغانلىقىنى بىلدۈردى.
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى بۇ دېلودا ئادىل سوتلىنىش ھوقۇقىنىڭ قايتا-قايتا دەپسەندە قىلىنغانلىقىنى كۆرسەتتى، ئەمەلىيەتتە تايلاند «خەلقئارا پۇقرالار ۋە سىياسىي ھوقۇق ئەھدىنامىسى» (ICCPR) گە ئاساسەن بۇ ھوقۇققا كاپالەتلىك قىلىش مەجبۇرىيىتىگە ئىگە.
قۇرۇلتاي يەنە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ ئىلگىرى بۇ كىشىلەرنىڭ ئۇزۇن مۇددەت تۇتۇپ تۇرۇلۇشىنى قالايمىقان تۇتقۇن قىلىش دەپ سۈپەتلىگەنلىكىنى ھەمدە سوت جەريانىدا تايلاند دائىرىلىرى تەرىپىدىن قىيناشقا ئۇچرىغانلىقى توغرىسىدىكى ئەيىبلەشلەرنى تەكىتلىگەنلىكىنى ئەسكەرتتى.
مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ بىلدۈرۈشىچە، سوتنىڭ بىر قىسمى ئاشكارىلىق دەرىجىسى تۆۋەن بولغان ھەربىي سوتتا ئېلىپ بېرىلغان، شۇنداقلا جاۋابكارلار بىر نەچچە يىلغىچە يېتەرلىك سەۋىيەدىكى ئۇيغۇرچە تەرجىمان بىلەن تەمىنلەنمىگەن.
خەلقئارا قانۇنچىلار كومىتېتى ۋە باشقا كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىمۇ تەكشۈرۈش ۋە سوتلاش جەريانىنى تەنقىد قىلىپ، تايلاند ئەدلىيە سىستېمىسىدىكى «سىستېمىلىق يېتەرسىزلىكلەر» نى ۋە تەرتىپ جەھەتتىكى ئېغىر نۇقسانلارنى تىلغا ئالغان.
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ رەئىسى تۇرغۇنجان ئالاۋدۇن باياناتىدا: «بۇ دېلونى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قىلىۋاتقان ئۇزۇن مۇددەتلىك زىيانكەشلىكى ئارقا كۆرۈنۈشىدە چۈشىنىش كېرەك،» دېدى.
ئۇ مۇنداق دېدى: «بېيجىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ ئاۋازىنى بېسىقتۇرۇش ۋە بېسىم سىياسىتىنى ئاقلاش ئۈچۈن، تېررورلۇققا ئالاقىدار ئەيىبلەشلەرنى، سىياسىيلاشتۇرۇلغان سوتلارنى ۋە ئېغىر جازالارنى قايتا-قايتا قوللىنىپ كەلمەكتە.»
ئۇ ئۇيغۇر جاۋابكارلارغا چېتىلىدىغان دېلولاردا قانۇنلۇق تەرتىپلەرگە قاتتىق ئەمەل قىلىش، ئادىل سوتلىنىشقا كاپالەتلىك قىلىش ۋە مۇستەقىل ئەدلىيەلىك كۆزىتىشنىڭ ئىنتايىن مۇھىملىقىنى تەكىتلىدى.
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى يەنە بۇ ھۆكۈمنى «خىتاينىڭ تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقان ئۇيغۇرلار مەسىلىسىدە تايلاندقا كۆرسىتىۋاتقان بېسىمىنىڭ ئېشىشى» بىلەن مۇناسىۋەتلىك دەپ قارىدى.
مەزكۇر تەشكىلات خەلقئارالىق تەشكىلاتلار ۋە ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئاگاھلاندۇرۇشىغا قارىماي، 2025-يىلى 2-ئايدا تايلاندنىڭ 40 نەپەر ئۇيغۇر مۇساپىرنى خىتايغا قايتۇرۇپ بەرگەنلىكىنى كۆرسىتىپ ئۆتتى.
قۇرۇلتاي بۇ كىشىلەرنىڭ ئىز-دېرىكىنىڭ ھازىرغىچە نامەلۇم ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى ۋە بۇ دېلونى خىتايغا قايتۇرۇلغان ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىدىغان خەۋپ-خەتەرنىڭ مىسالى سۈپىتىدە تىلغا ئالدى.
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى زوراۋانلىق قىلمىشلىرىنى سادىر قىلغۇچىلارنىڭ جاۋابكارلىققا تارتىلىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەش بىلەن بىللە، قانداقلا ئەھۋالدا بولمىسۇن ئۆلۈم جازاسىغا قارشى تۇرىدىغانلىقىنى يەنە بىر قېتىم تەكىتلىدى.
قۇرۇلتاي تايلاند دائىرىلىرىنى ئەرز قىلىش جەريانىنىڭ ئاشكارا ۋە خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق ئۆلچەملىرىگە تولۇق ئۇيغۇن ھالدا ئېلىپ بېرىلىشىغا كاپالەتلىك قىلىشقا چاقىردى، ھەمدە جاۋابكارلىقنى سۈرۈشتۈرۈشنىڭ چوقۇم كىشىلىك ھوقۇق، قانۇنلۇق تەرتىپ ۋە قانۇن بىلەن ئىدارە قىلىش پىرىنسىپلىرىغا ھۆرمەت قىلغان ئاساستا ئېلىپ بېرىلىشى كېرەكلىكىنى بىلدۈردى.
مەزكۇر تەشكىلات يەنە ئامېرىكا، كانادا، ياپونىيە، ئاۋسترالىيە، ئەنگلىيە ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئەزا دۆلەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھۆكۈمەتلەرنى تايلاندقا بېسىم ئىشلىتىپ، خەلقئارالىق ئادىل سوتلاش ئۆلچەملىرىگە ئۇيغۇن بولغان ئاشكارا ئەرز سۇنۇش جەريانىغا كاپالەتلىك قىلدۇرۇشقا دەۋەت قىلدى.
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ئەگەر جاۋابكارلارنىڭ جىنايىتى گۇماندىن خالىي ھالدا تولۇق ئىسپاتلانمىسا، ھۆكۈمنىڭ بىكار قىلىنىشىنى ۋە ئۇلارنىڭ قويۇپ بېرىلىشىنى تەلەپ قىلدى.
ئەگەر ئەرز قىلىش سوتىدا ھۆكۈم كۈچكە ئىگە قىلىنسا، قۇرۇلتاي تايلاند دائىرىلىرىنى ئۆلۈم جازاسىنى ئىجرا قىلماسلىققا چاقىردى.
خەۋەر مەنبەسى: https://world.thaipbs.or.th/detail/61676
