ئاپتورى: مىركامىل كاشغەرىي
2 – باپ: ئەپيۇن ئۇرۇشلىرى ۋە «خەن-سىيونىست» تۇرۇببا لىنىيەسىنىڭ مالىيەۋى شەجەرىسى
«ئالتۇن، كۈمۈش قارارغاندا، ئۇنى پەقەت ئوتلا پاكىزلەيدۇ.» — مەھمۇد قەشقىرى، «دېۋان لۇغاتىت تۈرك» (1074)
«19-ئەسىردە ئەپيۇن بىر خەلقنىڭ جىسمىنى زەھەرلەش ئارقىلىق ئىگىلىك ھوقۇقىنى تارتىۋالغان بولسا، بۈگۈنكى كۈندە ئالگورىتىملار بىر خەلقنىڭ ئاڭ ۋە تەپەككۇر ئەندىزىنى بۇرمىلاپ شەكىللەندۈرۈش ئارقىلىق كىملىكى ۋە ئىرادىسىنى تالان – تاراج قىلماقتا. قوراللار دىگىتاللاشقان بولسىمۇ، مۇستەملىكىچىلەرنىڭ نىشانى زەررىچىلىكمۇ ئۆزگەرگىنى يوق.»
ئىسرائىلىيە بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى بۇ نىكاھ تۈنۈگۈنلا باشلىنىپ قالغان ئەمەس. بۇ مۇناسىۋەت، 19-ئەسىرنىڭ تۇمانلىق شاڭخەي پورتلىرىغا ئەپيۇن پاراخوتلىرى توختىغان ئەتىگەنگىچە، ئىككى يۈز يىللىق گېن تۈزۈلۈشىگە ۋە تارىخىي يىلتىزغا بېرىپ تۇتىشىدۇ. بىر ئەسىر ئىلگىرى خىتاينى ئەپيۇن بىلەن زەھەرلىگەن بۇ يەھۇدىي كاپىتال گېنى، بۈگۈنكى كۈندە ئىسرائىلىيەنىڭ تور ئىستىخبارات تېخنىكىسى ئارقىلىق خىتاي مۇستەبىتلىكىنى بېقىپ سەمرىتمەكتە. زەھەرلىگۈچى بىلەن زەھەرلەنگۈچى ئورۇن ئالماشتۇردى، لېكىن زەھەرنىڭ نىشانىدىكى مەزلوملار ھەرگىز ئۆزگەرگىنى يوق.
1-بۆلۈم: كاپىتالنىڭ ئەپيۇن مىراسى ۋە تۇرۇببا سىستېمىسىنىڭ تۇغۇلۇشى (1842-1979)
تارىخ ھەرگىزمۇ ئۆز پېتى تەكرارلانمايدۇ، لېكىن بەزىدە شۇنداق بىر قاپىيەداش ھالغا كېلىدۇكى، ئۇ قاپىيەنىڭ ئىچىدىكى پاجىئە بىر ئىمپېرىيەنىڭ ئۆز-ئۆزىنى ھالاك قىلىش ھۆججىتىگە ئايلىنىدۇ. بۇ قاپىيەنىڭ ئەڭ ئاچچىق مىسراسى، ئوخشاش كاپىتال گېنىنىڭ ئايرىم-ئايرىم دەۋرلەردە، ئايرىم-ئايرىم زەھەرلەر بىلەن، يەنىلا شۇ قەدىمىي جۇغراپىيەگە قايتىپ كېلىشىدىن ئىبارەت بولغان جىمجىت ئايلىنىشتۇر.
19-ئەسىردە ئەنگلىيەنىڭ «شەرقىي ھىندىستان شىركىتى» نىڭ سايىسى ئاستىدا خىتاي بازىرىغا كىرگەن ۋە زامانداشلىرى تەرىپىدىن «شەرقنىڭ روتشېلدلىرى» دەپ ئاتالغان باغدادلىق يەھۇدىي مالىيە جەمەتى ساسسۇنلار (كېيىنكى ئەۋلادلىرىدا سىيونىستلىق پىلانى بىلەن پۈتۈنلەي بىرلىشىپ كەتكەن بۇ خاندانلىق)، بۇ قاپىيەنىڭ تۇنجى قۇرغۇچى ئاكتىيورلىرى ئىدى.[1] (David Sassoon) داۋىد ساسسۇن 1832-يىلى بومبايدا قۇرغان سودا مەركىزىنى ئون يىل ئىچىدە ھىندىستاندىن خىتايغا، خوڭكوڭدىن ياپونىيەگىچە كېڭەيگەن چوڭ بىر ئەپيۇن ئىمپېرىيەسىگە ئايلاندۇردى. 1860-يىللارغا كەلگەندە، ساسسۇنلار ھىندىستاندىن ئېكسپورت قىلىنىدىغان ئەپيۇننىڭ %70 نى ئۆز كونتروللىقىغا ئالغان بولۇپ، شۇ مەزگىلدىكى 80 يىل ئىچىدە بۇ سودىدىن تەخمىنەن 1.4 مىليارد كۈمۈش تائېل (Tael) نەق پۇل مەبلىغىگە ئېرىشكەن ئىدى.[2]
داۋىد ساسسۇن 1864-يىلى ئۆلگەندە، بۈگۈنكى پۇلنىڭ قىممىتى بىلەن بىر يېرىم مىليارد دوللاردىن ئاشىدىغان بۇ كاتتا بايلىق، ئۇنىڭ 14 بالىسى ئارقىلىق بومباي-شاڭخەي-خوڭكوڭ-لوندون لىنىيەسىگە يېيىلدى ۋە بۇ جەمەتنى ئەنگلىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ مالىيە ئاقسۆڭەكلىرىنىڭ ئەڭ ئاساسلىق تۈۋرۈكىگە ئايلاندۇردى.[2] بۇ جەريان ئادەتتىكى بىر ئەركىن سودا رىقابىتى ئەمەس ئىدى. بۇ بىر دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ئىرادىسى بىئولوگىيەلىك ۋە مالىيەۋىي قوراللار ئارقىلىق ئىچىدىن يىمىرىپ تاشلانغان تۇنجى چوڭ «تۇرۇببا مودېلى» ئىدى.[3]
بىزنىڭ بۇ تەتقىقاتىمىزدا قوللانغان «تۇرۇببا سىستېمىسى» ئۇقۇمى (يەنى بىر ئىتتىپاقداشنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تېخنىكا ۋە مالىيە ئېقىمىنى كونترول قىلىش ئارقىلىق ئۇنى ئۈچۈنچى تەرەپلەرگە ئېقىتىشى) ھەربىي-ئىستراتېگىيەلىك ئەدەبىياتلاردىكى چەكلەنگەن تېخنىكا يۆتكەش ۋە قايتا ئېكسپورت قىلىش (deemed reexport) مۇنازىرىلىرىدىن سۈزۈپ چىقىلغان ئانالىزلىق بىر رامكىدۇر. 19-ئەسىرنىڭ ئەپيۇن تۇرۇببا لىنىيەسى، 20-ئەسىردە قورال تېخنىكىسى يۆتكەشكە، 21-ئەسىردە بولسا تور ئىستىخبارات يولىغا ئايلاندى. يول ئۆزگەردى، لېكىن ئاقىدىغان مالىيە-تېخنىكا لوگىكىسى ئۆزگەرمىدى.
1842-يىلى تۇنجى قېتىملىق ئەپيۇن ئۇرۇشىدىن كېيىن ئىمزالانغان «نەنجىڭ ئەھدىنامىسى» دىپلوماتىك ئۇقۇۇمدا «تەڭسىز ئەھدىنامە» دەپ ئاتىلىدۇ.[4] ئەمما ئۇنىڭ ھەقىقىي ئىستراتېگىيەلىك رولى قەغەز ئۈستىدىكى ماددىلاردىن بەكلا يۇقىرى بولۇپ، خىتاي بازىرىنى چوڭ بىر تۇرۇببا ۋە يەر شارى خاراكتېرلىك تەقسىمات سىستېمىسىغا ئايلاندۇرۇش ئارقىلىق شاڭخەي، خوڭكۇڭ ۋە باشقا ياقا پورتلارنى يوشۇرۇن كاپىتالنىڭ مەڭگۈلۈك كىرىش دەرۋازىسىغا ئايلاندۇرۇش ئىدى. ئېچىۋېتىلگەن پورتلار، خىتاي ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ دەل مەركىزىدە ئورۇن ئالغان، لېكىن ئىگىلىك ھوقۇقىدىن ئەمەلىيەتتە مۇستەسنا قىلىنغان ئالاھىدە رايونلارنى ياراتتى. بىر قېتىم يەرلەشتۈرۈلگەن تاشلار ئورنىدىن قايتا قوزغالمىدى، پەقەت شەكلى ۋە كىملىكىنىلا ئالماشتۇردى. 19-ئەسىرنىڭ تامۇژنا چەكلىمىسىدىن مۇستەسنا قىلىنىشلىرى 20-ئەسىرنىڭ تېخنىكا يۆتكەش كېلىشىملىرىگە، ئەپيۇن پاراخوتلىرى كېلىپ توختىغان پورتلار بۈگۈنكى كۈندە تور ئىستىخبارات ئۇچۇر مەركەزلىرىنىڭ فايبر ئوپتىك سىملىق لىنىيە ئۇچلىرىغا ئايلاندى.
يەھۇدىي مالىيە جەمىتى ساسسۇنلارنىڭ ئەپيۇن سودىسىدىن تاپقان كاتتا بايلىقىغا ئادەتتىكى بىر سودا كىرىمى سۈپىتىدە قاراشقا بولمايدۇ. بۇ بايلىق، خىتاينىڭ زامانىۋى مالىيە ئېڭىنى شەكىللەندۈرگەن ئۇل تاشلار ھېسابلىنىدۇ. شاڭخەينىڭ ۋەيتەن (Bund) پورتلىرىدا قەد كۆتۈرگەن گوت ئۇسلۇبىدىكى بانكا بىنالىرى، (بۈگۈنكى كۈندە تىنچلىق مېھمانخانىسىنىڭ شىمالىي قىسمى دەپ ئاتىلىدىغان ساسسۇن سارىيى - Sassoon House، HSBC بانكىسىنىڭ چۆڭقۇر يىلتىزلىرى، جاردىن مەتېسون - Jardine Matheson نىڭ سودا تورى) بۈگۈنكى دىگىتال يۈەننىڭ ۋە CIPS (خەلقئارا يۈەن پۇل تۆلەش سىستېمىسى) نىڭ ئۇلىغا ئايلىنىپ، خىتاي مالىيە ئەس – خاتىرىسىنىڭ قۇرغۇچى يادىكارلىقرى ھېسابلانماقتا.[5] ئالدىنقى بىر يېرىم ئەسىر ئىلگىرى ئەپيۇن كۈمۈشلىرى بىلەن ئاساسى تىكلەنگەن بۇ مالىيە ئۇلى، بۈگۈنكى كۈندە ئامېرىكا دوللىرىغا قارشى ئېچىلغان يەر شارى خاراكتېرلىك بىر يوقىتىش ئوپېراتسىيەسىنىڭ دىگىتال ئۇلىنى تەشكىل قىلماقتا. ئەپيۇننىڭ ئورنىنى ئالغان نەرسە ئۇچۇر (مەلۇمات) بولۇپ، ئۇچۇر سودىسىنىڭ پايدا نىسبىتى ئەپيۇننىڭكىدىن قاتمۇ-قات يۇقىرىدۇر- ئەلۋەتتە.
بۇ ئۈزۈلمەس تارىخنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك تەرىپىمۇ مالىيەۋى تەرىپىگە ئوخشاشلا بەلگىلىگۈچى رولغا ئىگە. ئىسرائىلىيە-خىتاي شېرىكچىلىكىنىڭ موتورى پەقەتلا مەنپەئەتنى ئاساس قىلغان قۇرۇق سودا ھېساباتى ئەمەس، بەلكى ئۆز خەلقىنى دۇنيانىڭ مەركىزىگە قويۇپ، باشقا مىللەتلەرنى بولسا، يوقىتىشقا تېگىشلىك قالدۇقلار دەپ قارايدىغان ئىككى رادىكال دۇنيا قاراشنىڭ ئورتاق رىشتىسىدۇر. خەن مىللەتچىلىكىنىڭ «جۇڭگو» (مەركىزى دۆلەت) چۈشەنچىسى ۋە جاۋ تىڭياڭ نەزەرىيەلەشتۈرگەن «تيەنشيا» (ئاسمان ئاستىدىكى ھەممە نەرسە) يوليورۇقى[6]، سىيونىزمنىڭ «تاللانغان خەلق» دەۋاسى بىلەن بىرلىشىپ تارىختىكى ئەڭ خەتەرلىك ئىدېئولوگىيەلىك قۇتۇپلىشىشنى بەرپا قىلىدۇ. بۇ ئىككى دۇنيا ئۆزلىرىنىڭ ئېتنىك يادروسىدىن سىرتتا قالغان ھەر بىر ئادەمنى يا ئاسسىمىلياتسىيە قىلىنىدىغان ۋە ياكى بىر تەرەپ قىلىنىدىغان «ياۋايى كۈچ» دەپ بىلىدۇ. ئىسلام تەپەككۇرىدىكى «فىترەت» پىرىنسىپى بولسا، بۇ ئىككى ئىدېئولوگىيەنىڭ پۈتۈنلەي قارشىسىدا تۇرىدۇ. ھېچقانداق بىر خەلق، ئېتنىك يىلتىزى ياكى دىنىي ئەپسانىلىرى سەۋەبىدىن باشقا بىر خەلقتىن تولۇق ئۈستۈنلىككە ئىگە ئەمەس.
ئىسرائيلىيەنىڭ پەلەستىندە سىناقتىن ئۆتكۈزگەن تور كۆزىتىش يۇمشاق دېتاللىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى يىغىۋېلىىش لاگېرىدا ئىشلىتىلىۋاتقان تېخنىكىلىق قۇرۇلمىسى بىلەن بىر قىلىپتىن چىققاندەكلا ئوخشاشلىقى ھەرگىزمۇ تاسادىپىيلىق ئەمەس. تېخنىكا ۋە مېتودولوگىيە ئاۋۋال غەززەدە پىششىقلانغان، ئاندىن قەشقەرگە ئېكسپورت قىلىنغان. ئىسرائىلىيەنىڭ «ئۇرۇشتا سىناقتىن ئۆتكەن» (Battle Tested) دېگەن ماركىىسى پەقەتلا بىر بازارلىق ئېلان شۇئارى ئەمەس، بەلكى ئىنسان بەدىنىدە سىناپ كۆرۈلگەن زۇلۇم تېخنىكىسىنىڭ رەسمىي گۇۋاھنامىسىدۇر.[7]
بۈگۈنكى كۈندە خەلقئارالىق كاپىتال تورلىرى ۋە ئەنگلىيەنى مەركەز قىلغان سىيونىست مالىيە گېگانىتلىرى، ئامېرىكا تىنچلىقىنىڭ (Pax-Americana) ۋاقتى توشقانلىقىنى كۆرۈپ، كاپىتالنىڭ يېڭى بىخەتەر پورتى سۈپىتىدە خىتاينى ئاللىقاچان تاللاپ بولدى.[8] بۇ زور مالىيە كۆچۈشىنىڭ ئاساسلىق يۆتكىگۈچىسى يەنىلا مەزكۇر قەدىمىي سىيونىست تۇرۇببا سىستېمىسىدۇر، لېكىن بۇ قېتىم تۇرۇببا سىستېمىسىنىڭ بېشىدا ئىسرائىلىيەنىڭ تور ئىستىخبارات ئورگىنى ئولتۇرماقتا. غەربنىڭ تور بانكىچىلىقى، شىفىرلاش ۋە دىگىتال بىخەتەرلىك تېخنىكىلىرى شاڭخەينىڭ ئۇچۇر ئامبارلىرىغا توشۇلۇش ئارقىلىق يەر شارى سىستېمىسىنىڭ يېڭى خوجايىنىغا دەرۋازىنىڭ ئاچقۇچلىرى ئىسرائىلىيە تەرىپىدىن ئۆز قوللىرى بىلەن تاپشۇرۇپ بېرىلمەكتە.
تارىخنىڭ ئەڭ ئاچچىق ئەمما كۈلكىلىك كومېدىيەسىمۇ دەل مۇشۇ يەرگە يوشۇرۇنغان. 19-ئەسىردە ئەپيۇن، بىر خەلقنىڭ جسىمىنى مەس قىلىش ئارقىلىق ئۇنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى تاتىۋالغان ئىدى، خىتاي ئۆز پورتلىرىنى، تامۇژنىلىرىنى ۋە غەزىنىسىنى بېقىندىلىق ئۈستىگە قۇرۇلغان بىر سودىنىڭ قولىغا تاپشۇرۇپ بەرگەن بولۇپ، بۈگۈنكى كۈندە بولسا دەل شۇ ئېقىشنىڭ لوگىكىسى تەتۈر ئىشلىمەكتە. بۇ قېتىمقى زەھەر خىمىيەۋى ئەمەس، بەلكى دىگىتالدۇر. يۈەننى ئاساس قىلغان CIPS تۆلەش سىستېمىسى، پېترو-يۈەن كېلىشىملىرى ۋە ئالگورىزىملىق بېقىندىلىق غەربنىڭ قارار چىقىرىش مۇسكۇللىرىنى ئاستا-ئاستا پالەچ ھالغا كەلتۈرمەكتە. ئەپيۇن خىتاينى بېقىندى قىلىش ئارقىلىق غەربنى بېيىتقان بولسا، ئىسرائىلىيەنىڭ قولىدىكى دىگىتال تۇرۇببا سىستېمىسى غەربنى بېقىندى قىلىش ئارقىلىق شەرقنى ھۆكۈمران قىلماقتا. زەھەرلىگۈچى بىلەن زەھەرلەنگۈچى ئورۇن ئالماشتۇردى. لېكىن قورشاۋ (ۋېيجى) تاختىسىدىكى قائىدە قەتئىي ئۆزگەرمىدى. قورشاۋ ئوچۇق ئۇرۇش بىلەن ئەمەس، بەلكى تىمتاس سېڭىپ كىرىش بىلەن تاماملانماقتا. ساسسۇنلارنىڭ بىر ئەسىر ئىلگىرى مۇكەممەللەشتۈرگەن بۇ ئۇسۇلى، بۈگۈنكى كۈندە «ھۆكۈمراننىڭ ئۆز ئۆزىنى ھالاك قىلىشى» بىلەن غەربنىڭ ئۆز بەدىنىدە ئىجرا قىلىنماقتا.
2-بۆلۈم: كاپىتالنىڭ غەربتىن شەرققە كۆچۈشى ۋە شاڭخەي ۋەيتەن لىنىيەسى
شاڭخەينىڭ ۋەيتەن پورتىدىكى گوت ئۇسلۇبىدىكى بانكا بىنالىرىنىڭ ئاستىغا كۆمۈلگەن ئىستراتېگىيەلىك ئۇل، ئارىدىن بىر يېرىم ئەسىر ئۆتكەندىن كېيىنمۇ بۇرۇنقى پېتى ئۆزگەرمەستىن مەۋجۇتلۇقىنى داۋاملاشتۇرماقتا. بۈگۈن دېرىزىدىن قارىغاندا كۆرۈنىدىغان مەنزىرە ئاسمان پەلەك بىنالار بىلەن زىننەتلەنگەن بولسا، فېدېرال ئەپيۇن پاراخوتلىرىنىڭ ئورنىنى ئالغان تور-مالىيە تۇرۇببا سىستېمىلىرى كاپىتالنىڭ بۇ زور كۆچۈشىنى يەنىلا پارادوكىس خاراكتېرلىك شەكىلدە، ئامېرىكىنىڭ بايلىقلىرى بىلەن مەبلەغكە ئىگە قىلماقتا.
ۋەيتەن پورتىنىڭ قەدىمىي مالىيە ئۇلى ئۈستىدە بۈگۈن دېگىتال يۈەننىڭ مۇلازىمېتېرلىرى، CIPS نىڭ فايبر ئوپتىك ئومۇرتقىسى ۋە خىتاينىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك زاپاس پۇل ئۇرۇشىنىڭ قوماندانلىق مەركىزى قەد كۆتۈرمەكتە. ئىسرائىلىيەنىڭ بۇ جەرياندىكى ئاساسلىق رولى غەربنىڭ تور بانكىچىلىقى، شىفىرلاش ۋە رەقەملىك بىخەتەرلىك تېخنىكىلىرىنى شاڭخەينىڭ ئۇچۇر ئامبارلىرىغا توشۇش ئارقىلىق، يەر شارى مالىيە سىستېمىسىنىڭ ئاچقۇچلىرىنى يېڭى خوجايىنغا تاپشۇرۇپ بېرىشتىن ئىبارەت بولماقتا.[9]
بۇ مەنزىرىنىڭ جىنايەت تامغىسىنى ئامېرىكا ئىستىخباراتى ئۆز ئاغزى بىلەن باسقان. ئامېرىكا مەركىزىي ئىستىخبارات ئىدارىسى (CIA) نىڭ سابىق باشلىقى James Woolsey جامېس ۋۇلسېي 1993-يىلى ئۆكتەبىردە پالاتانىڭ ھۆكۈمەت ئىشلىرى كومىتېتىغا سۇنغان گۇۋاھلىقىدا، ئامېرىكا ۋە غەرب شىركەتلىرى سېتىشنى خالىمايدىغان ئىلغار ھەربىي تېخنىكىلارنى خىتاينىڭ ئىسرائىلىيە ئارقىلىق سېتىۋالغانلىقىنى، ئىسرائىلىيەنىڭ ئون يىلدىن ئارتۇق ۋاقىتتىن بېرى بېيجىڭغا قورال تېخنىكىسى ئېكسپورت قىلىپ كېلىۋاتقانلىقىنى ۋە بۇ سودىنىڭ قىممىتى مىلياردلىغان دوللارغا يېتىدىغانلىقىنى ئاشكارا ئوتتۇرىغا قويغان ئىدى.[10] بۇ سىستېمىلىق خىيانەت لىنىيەسىنىڭ ئامېرىكا ئىستىخبارات ساھەسى تەرىپىدىن رەسمىي جەزملەشتۈرۈلۈشىدۇر.
ئەھۋالنى بىر جۈملە بىلەن مۇنداق يىغىنچاقلاشقا بولىدۇ: ئىتتىپاقداش نىقابى ئاستىدىكى بىر دۆلەت (ئىسرائىلىيە)، ئۆز خوجايىنى ئامېرىكىنىڭ قولىدىكى ئەڭ كۈچلۈك مالىيە قامچىسىنى، يەنى SWIFT پۇل تۆلەش سىستېمىسىنىڭ جازالاش قۇدرىتىنى ئاستىرىتتىن ئۇنىڭ رەقىبىگە تاپشۇرۇپ بەرمەكتە.
مالىيەۋى كۆچۈشنىڭ سىغىمچانلىقىنى قوغداۋاتقان ئەسلى كۈچ ئامېرىكا مالىيىە گىگانتلىرىنىڭ خىتاي بازىرىغا ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن ئەسىر بولۇپ قېلىشىدۇر. كاپىتال گېگانىتلىرىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ۋە تەمىنات زەنجىرىنىڭ زور قىسمىنى خىتايغا يۆتكىشى، ۋاشىنگتون كارىدورلىرىدا بېيجىڭنىڭ ئەڭ كۈچلۈك پىدائىي لۆببى كۈچىنى بارلىققا كەلتۈردى. چياۋ لياڭ (Qiao Liang) بىلەن (Wang Xiangsui) ۋاڭ شىينىڭ 1999-يىلى ئېلان قىلغان «چەكسىز ئۇرۇش» تەلىماتىنىڭ ئاساسلىق ئىستراتېگىيەسىمۇ دەل مۇشۇ ئىدى. رەقىبنىڭ قارار چىقارغۇچى سەرخىللىرىنى ئىقتىسادىي بېقىندىلىق زەنجىرلىرى بىلەن قورالسىزلاندۇرۇش.[11]
ئىسرائىلىيە ئارمىيىسىنىڭ ئەڭ ئىلغار تور ئىستىخبارات قىسمى بولغان يۇنىت 8200-دىن پېنسىيەگە چىققان يۇقىرى دەرىجىلىك مۇتەخەسسىسلەر خىتايدا قۇرغان يېڭى شىركەتلەر (start-up)، پۇقرالار تور بىخەتەرلىكى نىقابى ئاستىدا خىتاينىڭ ئەڭ چوڭ بانكىلىرى بىلەن ئىستراتېگىيەلىك شېرىكچىلىك ئورنىتىپ، بۇ مالىيەۋى ئۆزگىرىشنى تاماملىدى.[9] بۇ ھەمكارلىقلار ئارقىلىق غەربنىڭ تور بانكىچىلىقى كېلىشىملىرى ۋە ئەڭ مەخپىي شىفىرلاش ئاچقۇچلىرى جىمجىتلا بېيجىڭدىكى ئىستراتېگىيە مەركەزلىرىگە توشۇلۇپ تۇردى.
كاپىتالنىڭ بۇ جىمجىت كۆچۈشىنىڭ ئەڭ بەلگىلىگۈچى بۇرۇلۇش نۇقتىسى، دوللاردىن ۋاز كېچىش جەريانىنىڭ پارس قولتۇقى لىنىيەسىدە تېزلىك قازانغان يېقىنقى بىر قانچە يىلىغا توغرا كېلىدۇ. 2022-يىلى دېكابىردا شى جىنپىڭ بىلەن تەخت ۋارىسى شاھزادە مۇھەممەد بىن سالمان ئوتتۇرىسىدا رىيادتا ئۆتكۈزۈلگەن ئالىي دەرىجىلىك يىغىن، پارىس قولتۇقى نېفىتىنىڭ يۈەن بىلەن باھالىنىشى يۆنىلىشىدە ئىمزالار قويۇلغان ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولدى.[12] سەئۇدى ئەرەبىستان بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدا 2023-يىلى ئىمزالانغان پۇل ئالماشتۇرۇش كېلىشىمى ۋە سەئۇدى مەركىزى بانكىسىنىڭ mBridge دىگىتال تۆلەش سۇپىسىغا قوشۇلۇشى بۇ ئۆزگىرىشنىڭ ئورگانلىق ئۇلىنى بەرپا قىلدى.
كونا سىستېمىنىڭ ۋەيرانچىلىقى ئۈستىدە قەد كۆتۈرگەن خىتاينىڭ CIPS سىستېمىسى، بۇ زور يوقىتىش ئوپېراتسىيەسىنىڭ مالىيەۋى ئومۇرتقىسىدۇر. CIPS دۇنيا مىقياسىدا تېز كېڭەيمەكتە. دوللارنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك زاپاس پۇل پايلىرى 2000-يىللارنىڭ بېشىدىكى 71% تىن، 2026-يىلىغا كەلگەندە تەخمىنەن %57 كە چۈشۈپ قالدى.[13] شاڭخەي ۋەيتەن لىنىيەسى ئەمدىلىكتە ئاقدېڭىز ۋە ئاتلانتىك ئوكياننىڭ مالىيە ئېنېرگىيەسىنى شىلىپ سۈمۈرىدىغان دىگىتال بىر سۈمۈرگۈچكە ئايلاندى.
ۋەھالەنكى، بۇ تەرەققىياتنىڭ ئىسلام دۇنياسى نۇقتىسىدىن ئىستراتېگىيەلىك مەنىسى توغرا ئوقۇلىشى شەرت. دوللارنىڭ يەر شارى مىقياسىدىكى زاپاس پۇل ئورنىدىن چېكىنىشى، غەرب زوراۋانلىقىنىڭ ئاجىزلىشىشى سۈپىتىدە تەبرىكلىنىدىغان بىر تەرەققىيات ئەمەس. چۈنكى ئۇنىڭ ئورنىنى ئالغان سىستېما تېخىمۇ ئادالەتسىز بولۇپ، بۇ پەقەت باشقا بىر خوجايىننىڭ كونتروللىقىغا ئۆتۈشتىن ئىبارەتتۇر. خىتاينىڭ CIPS سىستېمىسى شەرقىي تۈركىستاندا ئىرقىي قىرغىنچىلىق يۈرگۈزۈۋاتقان بىر ھاكىمىيەتنىڭ مالىيەلىك ئومۇرتقىسىدۇر. دوللارنىڭ چېكىنىشىگە خوشال بولۇپ، يۈەننىڭ زەنجىرلىرىگە ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن تەسلىم بولۇش، قۇللۇقنىڭ خوجايىن ئالماشتۇرۇشىدىن باشقا نەرسە ئەمەس.
3-بۆلۈم: خىتاي مالىيە دۇنياسىنىڭ ئىنقىلابچى ئۇل سالغۇچىلىرى، ساسسۇن مىراسىدىن ئەيسىنبېرگقا، ئەيسىنبېرگدىن ئوفېرغا سۇزۇلغان ئۈزۈلمەس سىيونىست زەنجىرى
تارىخنىڭ ئەڭ چۆڭقۇر زىددىيەتلىرىدىن بىرى شۇكى، بىر ئىمپېرىيەنى ۋەيران قىلغان كۈچ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا شۇ ئىمپېرىيەنىڭ خارابىلىكى ئۈستىدە قەد كۆتۈرىدىغان يېڭى تۈزۈلمىنىڭ مالىيەۋى ئۇل سالغۇچىلىرىغا ئايلىنىدۇ. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ساسسۇن جەمەتىگە بولغان قارىشى دەل مۇشۇ زىددىيەتلىك لوگىكىنىڭ مەھسۇلىدۇر.
غەرب تارىخچىلىرى ساسسۇنلارنى خىتاينى ئەپيۇن بىلەن زەھەرلىگەن مۇستەملىكىچى بىر كۈچ دەپ قارايدۇ. ۋەھالەنكى، بېيجىڭنىڭ دۆلەت ئەقلى بۇ مەنزىرىگە پۈتۈنلەي باشقا بىر پەنجىرىدىن باقىدۇ. بۇ كۆز قاراش خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ھاكىمىيىتىنىڭ قانۇنلۇق ئورنىنى قۇرۇپ چىققان چۆڭقۇر ئىستراتېگىيەلىك ئەس - خاتىرىنىڭ نەتىجىسىدۇر. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ دۆلەت ئەقلى ئۈچۈن ئېيتقاندا، ساسسۇنلار چىڭ (مانجۇ) سۇلالىسىنىڭ چىرىپ كەتكەن خانلىق تۈزۈمىنى ئىچىدىن يىمىرىپ، ئۇنىڭ ئورنىغا شاڭخەي ۋە خوڭكۇڭنى دۇنيانىڭ ئەڭ ھەرىكەتچان مالىيە مەركەزلىرىگە ئايلاندۇرغان بىر زامانىۋىلىشىش ماتورىدۇر. ئەپيۇن بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا ئادەتتىكى بىر زەھەر ئەمەس، بەلكى چىڭ سۇلالىسى غەزىنىسىنىڭ كۈمۈش زاپاسلىرىنى سىرتقا ئاقتۇرۇپ، ئىمپېرىيەنىڭ ئاساسىنى بوشاتقان ۋە كوممۇنىستىك ئىنقىلاب ئۇنىڭ ئۈستىدە قەد كۆتۈرىدىغان ئۆتكۈنچى ۋەيرانچىلىق دەۋرىنى ھازىرلاپ بەرگەن ئوپېراتسىيەلىك بىر مالىيە سىستېمىسىدۇر.
بۇ باھالاش بېيجىڭنىڭ مەنپەئەتپەرەسلىكىنى ۋە ئەخلاقىي جەھەتتىكى پەرۋاسىزلىقىنى ئوچۇق-ئاشكارا نامايان قىلىدۇ. يەنى خىتاينىڭ نەزىرىدە مىليونلىغان ئىنساننى زەھەرلىگەن بىر سودا، ئەگەر ئۇنىڭ نەتىجىسى كومۇنىستىك ئىنقىلابىي بۇرۇلۇشقا خىزمەت قىلغانلا بولسا، ئىستراتېگىيەلىك بىر قورال سۈپىتىدە مۇقەددەس دەپ بىلىنىۋېرىدۇ. دەل مۇشۇ لوگىكا بۈگۈنكى كۈندە شەرقىي تۈركىستاندىكى ئالگورىزىملىق قىرغىنچىلىقنىڭ «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» نىقابى ئاستىدا ئاقلىنىشىدا رول ئوينىماقتا. بېيجىڭ ئۈچۈن ئەخلاق ئىستراتېگىيەنىڭ خىزمەتكارىدۇر، ئەكسىچە بولۇشى ھەرگىز مۇمكىن ئەمەس.
1842-يىلىدىكى «نەنجىڭ ئەھدىنامىسى» دىن كېيىن باشلانغان جەريان تەيپىڭ قوزغىلىڭىنى تېخىمۇ ئەۋج ئالدۇردى، چىڭ سۇلالىسىنىڭ مەركىزىي ھاكىمىيىتىنى تەۋرەتتى ۋە ئاخىرقى ھېسابتا 1949-يىلىدىكى كوممۇنىستلارنىڭ غەلىبىسىگە بارىدىغان يولنىڭ مالىيەۋىي ئاساسىنى يارىتىپ بەردى. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ قۇرغۇچى سەرخىللىرى بۇ تارىختىن ئېنىق بىر خۇلاسە چىقاردى. ساسسۇنلار، ئۆزلىرى خالىمىغان بولسىمۇ، ئىنقىلابنىڭ مالىيەۋى تۇغۇت ئانىسى بولغان ئىدى. بۇنىڭ ئەمەلىي نەتىجىسى غەرب دۇنياسى سەزمىگەن بىر پوزىتسىيەنى بارلىققا كەلتۈردى. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ساسسۇنلارنىڭ مىراسىغا بىر تارىخىي دۈشمەن سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى ئىستراتېگىيەلىك بىر زاپاس بايلىق سۈپىتىدە قاراپ، ئۇنى ساقلاپ كەلدى.
جوناتان كائۇفمان (Jonathan Kaufman) ئۆزىنىڭ «شاڭخەينىڭ ئەڭ ئاخىرقى پادىشاھلىرى» (The Last Kings of Shanghai) ناملىق ئەسىرىدە ئىسپاتلاپ ئۆتكەندەك، ساسسۇنلار ۋە كادورى (Kadoorie) جەمەتى زامانىۋى شاڭخەي ۋە خوڭكۇڭنىڭ مالىيە قۇرۇلمىسىنىڭ ئاساسچىلىرى سۈپىتىدە خىتاينىڭ ئورتاق ئەس خاتىرىسىدە ئالاھىدە بىر ئورۇنغا ئىگە بولدى.[14] ماۋ زېدوڭنىڭ «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» نىڭ ئەڭ ۋەيران قىلغۇچ يىللىرىدىمۇ شاڭخەيدىكى يەھۇدىيلارنىڭ ئېتىقادىغا، مەدەنىيىتىگە ۋە مالىيەۋىي قۇرۇلمىسىغا چەكلىمە قويۇلمىدى، قول تەككۈزۈلمىدى.[15] بۇ دەخلىسىزلىك بىر ئىدېئولوگىيەلىك زىددىيەت ئەمەس، بەلكى ئىنچىكە ھېسابلانغان ئىستراتېگىيەلىك بىر مۇستەسنا ئەھۋال ئىدى. جۇ ئېنلەي ۋە ئەتراپىدىكى سەرخىللارنىڭ بۇ سويونىستلار تورىنى يەر شارى خاراكتېرلىك مالىيەۋىي سېڭىپ كىرىش كۈچى ئۈچۈن ئاڭلىق تۈردە قوغداپ قالغانلىقىغا دالالەت قىلىدىغان كۈچلۈك تارىخىي پاكىتلار مەۋجۇت. مەدەنىيەت ئىنقىلابى چىركاۋ-مەسجىدلەرنى ۋەيران قىلىۋاتاتتى، زىيالىيلارنى سۈرگۈن قىلىۋاتاتتى، لېكىن شاڭخەيدىكى يەھۇدىيلارنىڭ مالىيە تورلىرىغا تەگمىگەن ئىدى. چۈنكى بېيجىڭ، بۇ تورلارنىڭ بىر كۈنى ئۆزىگە ئەسقاتىدىغانلىقىنى بەكلا ياخشى بىلەتتى. بۇ خىتاي دۆلەت ئەقلىنىڭ يىرتقۇچلارچە سەۋر-تاقىتىنىڭ ئەڭ دەسلەپكى ۋە ئەڭ سوغۇققان ئىسپاتىدۇر.
بۇ ئۈزۈلمەس زەنجىرنىڭ 20-ئەسىردىكى بەلگىلىگۈچى سىماسى سىيونىست شائۇل ئەيسىنبېرگ (Shaul Eisenberg) بولدى. ئەيسىنبېرگنى چۈشىنىش ئۈچۈن، ئۇنىڭ بېيجىڭنىڭ پۇرسەتپەرەسلىك دەرىجىۋازلىق سىستېمىسىدىكى ئورنىنى تۇنۇش شەرتتۇر. ئۇ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ نەزىدە ئادەتتىكى بىر چەتئەللىك سودىگەر ئەمەس، بەلكى ساسسۇنلار باشلىغان ئاشۇ زور بۇرۇلۇشنىڭ زامانىۋى، تېخنىكىلىق ۋە ئىستىخبارات ئاچقۇچىنى تۇتۇپ تۇرغان «كونا دوست» ئىدى. 1921-يىلى مىيۇنخېندا تۇغۇلغان، ناتسىستلاردىن قېچىپ 1940-يىلى شاڭخەيدە پاناھلانغان ۋە ئۇرۇش يىللىرىدا خىتايدىكى سودا بىلەن ئىستىخبارات تورلىرىنى بىر-بىرىگە مەھكەم مۇجەسەملىگەن ئەيسىنبېرگ، ئۇرۇشتىن كېيىن ئاسىيادا كۈچ توپلاپ، ساسسۇنلار مىراسىنىڭ زامانىۋى ۋارىسىغا ئايلانغان ئىدى.[16]
1979-يىلى فېۋرالدا، ھېچقانداق دۆلەت بەلگىسى بولمىغان بىر بوئىن707 ئايروپىلانى تېل ئاۋىۋدىن قوزغىلىپ بېيجىڭ ئەتراپىدىكى مەخپىي ھەربىي بازىغا قونغاندا، بۇ مەخپىي ئايروپىلاننى تەمىنلىگەن، ھەيئەتنى تەشكىللەشكە مەبلەغ ئاجراتقان ۋە خىتاي دەرۋازىلىرىنى ئاچقان ئادەم دەل ئەيسىنبېرگ ئىدى. خىتاي دىپلوماتىيەسىدىكى «كونا دوست» (Old Friend) دېگەن نام، ئادەتتىكى دىپلوماتىك سىپايىلىقتىن بەكلا يۇقىرى، ئەمەلىي بىر ئىشەنچ گۇۋاھنامىسىدۇر. ئەيسىنبېرگ بۇ سالاھىيىتى ئارقىلىق ھەر قانداق بىر غەرب ھۆكۈمىتىنىڭ ۋەكىلى خىتايدا تېخى بوسۇغىسىدىنمۇ ئاتلىيالمايدىغان مەخپىي دەرۋازىلارنى ئاچالايتتى.[17] شۇ كېچىسى قۇرۇلغان ئالاقە لىنىيەسى، كېيىنچە يېرىم ئەسىرگە سوزۇلىدىغان ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ ئۆز ھۆججەتلىرىدە كۆلەڭگە رولى سۈپىتىدە تىزىمغا ئېلىنىدىغان، كەڭ كۆلەملىك قورال ۋە ھەربىي تېخنىكا يۆتكەش كېلىشىملىرىنىڭ بىرىنچى قەدىمى بولدى.[18]
ئەيسىنبېرگ پەقەتلا بىر سودىگەر ئەمەس ئىدى. ئىسرائىلىيە پارلامېنتىدا (كېنېسسەتتە) ئۆزى ئۈچۈن نازارەتسىز چەتئەل مالىيە رايونى ۋە باج كەچۈرۈمبى بىلەن تەمىنلەيدىغان، تارىختا «ئەيسىنبېرگ قانۇنى» دەپ ئاتالغان ئالاھىدە قانۇن ماقۇللاتقۇزغان بولۇپ، بۇ قانۇن ئۇنىڭ بىر خۇسۇسىي كارخانىچى ئەمەس، بەلكى دۆلەت ئورگانلىرى بىلەن بىرلىشىپ كەتكەن سىياسىي-سودا ئوپېراتورى ئىكەنلىكىنىڭ رەسمىي ئىسپاتىدۇر.[19] ئامېرىكا بىخەتەرلىك مەسئۇللىرىنىڭ جەزملەشتۈرۈشىچە، 1979-1990-يىللار ئارىسىدا خىتاي بىلەن قۇرۇلغان تەخمىنەن 3.5 مىليارد دوللارلىق مەخپىي ھەربىي تېخنىكا لىنىيەسى، بۈگۈنكى كۈندە 15 مىليارد دوللاردىن ئاشىدىغان خىتاي-ئىسرائىلىيە ئىقتىسادىي بىرلىشىشىنىڭ يادروسىنى بەرپا قىلدى. ئەيسىنبېرگ ئادەتتىكى بىر ۋاسىتىچى ئەمەس، بەلكى مەزكۇر تۇررۇببا سىستېمىسىنىڭ رەسمىي لايىھەلىگچىسى ئىدى.
ئەيسىنبېرگ 1997-يىلى بېيجىڭدا ئۆلگەندە، ئارقىسىدا قۇرۇپ قالغان بىر ئۆستەڭنى ئەمەس، بەلكى ۋارىسلىرىغا ئۆتكۈزۈپ بەرگەن جانلىق بىر سىستېمىنى قالدۇرۇپ كەتتى. بۇ سىستېمىنىڭ بۈگۈنكى ئەڭ ئەمەلىي توشۇغۇچىسى، فوربېس (Forbes) ستاتىستىكىسى بويىچە 31 مىليارد دوللارلىق ساپ بايلىققا ئىگە ئىسرائىلىيەلىك مىلياردېر ئىدان ئوفېر (Idan Ofer) دۇر.[20] ئوفېرنىڭ دادىسى دېڭىز قاتنىشى گىگانىتى ساممى ئوفېر (Sammy Ofer)، ئەيسىنبېرگنىڭ ئۇزاق شەرقتىكى سودا تورىنىڭ تەبىئىي بىر داۋامى ئىدى. ئىدان ئوفېر «Israel Corporation» شىركىتىنىڭ كونترول پاي ھوقۇقىنى قولىدا تۇتۇش ئارقىلىق، ئەيسىنبېرگدىن قالغان تەشكىلىي مىراسنى تولۇق ئۆتكۈزۈۋالغان ئىدى.
ئوفېرنىڭ خىتاينىڭ «چېرى» (Chery Automobile) شىركىتى بىلەن قۇرغان «چوروس» (Qoros) ئاپتوموبىل شېرىكچىلىكى ئادەتتىكى بىر سودا قۇرۇلۇشى ئەمەس، بەلكى ئىسرائىلىيە مۇداپىئە سانائىتىدىكى ئاۋىئاتسىيە سېنزورلىرى، ئېلېكترونلۇق سىستېمىلار ۋە سۈنئىي ئەقىل زاپاسلىرىنىڭ «ئەقىللىق ئاپتوموبىل» نىقابى ئاستىدا خىتاينىڭ ئىشلەپچىقىرىش كۈچىگە سىڭدۈرۈلۈشىنىڭ رەسمىي يولىدۇر. ئوفېرنىڭ كونتروللۇقىدىكى ZIM دېڭىز توشۇش تورىنىڭ خىتاي مەركەزلىك ئەشيا ئوبوروتى لىنىيەلىرى بىلەن بىرلىشىشى، بۇ ئۇچۇر ۋە تېخنىكا يۆتكەشنىڭ دېڭىز ئۈستى ئۇلىنى تەشكىل قىلماقتا.[21] ئەيسىنبېرگ تانكا توپلىرى بىلەن ئاچقان دەرۋازىنى، ئوفېر بۈگۈنكى كۈندە كونتېينېرلار ۋە ئەقىللىق ئالگورىزىملار بىلەن ئوچۇق تۇتماقتا.
ساسسۇندىن ئەيسىنبېرگقا، ئەيسىنبېرگدىن ئوفېرغا سوزۇلغان بۇ ئۈچ ئۈزۈلمەس زەنجىر، ئادەتتىكى بىر جەمەتنىڭ سەرگۈزەشتىسى ئەمەس، بەلكى بۇ سىيونىست لىنىيەنىڭ ئەۋلادلاردىن ھالقىغان ساداقەت زەنجىرىدۇر. 19-ئەسىردە ئەپيۇن پاراخوتلىرى بىلەن شاڭخەيگە چىققان، 20-ئەسىردە مەخپىي ئايروپىلان بىلەن بېيجىڭغا قونغان ۋە 21-ئەسىردە كونتېينېر پاراخوتلىرى بىلەن يەر شارى ئەشيا ئوبوروتى تورىغا كىرگەن بۇ سىيونىست لىنىيە، ھەر بىر دەۋردە يېڭى بىر قىياپەتتە كۆرۈندى، لېكىن پەقەت بىرلا نىشانغا خىزمەت قىلدى. غەربنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئۈستۈنلۈكىنى ئىچىدىن سۈمۈرۈپ، شەرققە يۆتكەش.
ئەپيۇندىن ئالگورىزىمغا سوزۇلغان ئايلىنىش
بىز ئىزىنى قوغلاۋاتقان بۇ لىنىيە، ئايرىم شەخسلەرنىڭ تەرجىمىھاللىرىنىڭ يىغىندىسىدىن بەكلا يۇقىرى بولۇپ، كۆز ئالدىمىزدا ئۈچ قاتلاملىق قۇرۇلمىلىق بىر ئۈزلۈكسىزلىكنى نامايان قىلىدۇ:
1 - مالىيەۋى گېن: ساسسۇنلارنىڭ ئەپيۇن يۆتكىشى بىلەن ئۇلى سېلىنغان ۋە بۈگۈنكى كۈندە CIPS نىڭ دېگىتال ئومۇرتقىسىغا ئايلانغان كاپىتال ئاساسىى.
2 - تېخنىكىلىق توشۇغۇچىلىق: ئەيسىنبېرگنىڭ مەخپىي قورال لىنىيەسىدىن يۇنىت 8200 نىڭ يېڭى شىركەتلىرىگە سوزۇلغان (غەرپتىن خىتايغا تېخنىكا يۆتكەش) تۇرۇببا سىتېمىسى لايىھەسى.
3- ئىدېئولوگىيەلىك رىشتە: «تيەنشيا» بىلەن سىيونىزمنىڭ شەرقىي تۈركىستان بىلەن پەلەستىننى ئورتاق بىر «ياۋايىي كۈچ» ۋە قىرغىنچىلىق مەيدانى سۈپىتىدە كودلىغان دۇنيا قارىشىدىكى بىردەكلىك.
بۇ ئۈچ قاتلام بىر-بىرىدىن ئايرىم ئەمەس. ھەر بىرى يەنە بىرىنى ئوزۇقلاندۇرىدۇ، ئاقلايدۇ ۋە چۆڭقۇرلاشتۇرىدۇ. مالىيەۋى ئۇل بولمىسا تېخنىكا يۆتكەشنى داۋاملاشتۇرغىلى بولمايدۇ، ئىدېئولوگىيەلىك رىشتە بولمىسا بۇ شېرىكچىلىك ئۆزىنىڭ مەنپەئەتپەرەسلىكتىن ئىبارەەت ئەخلاقىي ئاجىزلىقىنى يېڭەلمەيدۇ.
ئىسلام دۇنياسىنىڭ بۇ مەنزىرىدىن چىقىرىدىغان ساۋىقى ئىنتايىن روشەن. دۈشمىنىمىزنىڭ دۈشمىنى بىزنىڭ دوستىمىز ئەمەس. دوللارنىڭ يەر شارى زاپاس پۇل ئورنىنىڭ يىمىرىلىشى ۋە يېڭى بىر كۆپ قۇتۇپلۇق تەرتىپنىڭ تۇغۇلۇشى، پەقەت ۋە پەقەت شەرقىي تۈركىستاندا ئىرقىي قىرغىنچىلىق يۈرگۈزۈۋاتقان ۋە پەلەستىندە زۇلۇم تېخنىكىسى ئېكسپورت قىلىۋاتقان بىر قۇتۇپ لىنىيەسىدىن پۈتۈنلەي مۇستەقىل ئىسلام ۋە تۈرك دۇنياسىغىلا خاس ياڭى قۇتۇپ قۇرۇلغان تەقدىردىلا، ئاندىن ئىسلام مەدەنىيىتى ئۈچۈن بىر پۇرسەت دەرىزىسى ئاچالايدۇ. ئەكسىچە بولغاندا، خوجايىن ئۆزگىرىدۇ، لېكىن قۇللۇق ئۆز پېتى قالىدۇ.
بۇ لىنىيەنىڭ ئەڭ ئەجەپلىنەرلىك ھالقىسى بىز بايا تىلغا ئالغان 1979-يىلىدىكى مەخپىي ئۇچۇش بولۇپ، ئالدىمىزدىكى 3 - باپتا مەزكۇر بېيجىڭ كېچىسىنىڭ تولۇق ئاناتومىيەسىگە، يەنى «ئەيسىنبېرگ كۆۋرۈكى» نىڭ قانداق قۇرۇلغانلىقىغا قاراپ چىقىمىز.
كېلەر جۈمە كۈنى «تۈركىستان ۋاقتى» تور گېزىتىدە كۆرۈشكىچە ئامان بولغايسىلەر!
- Dosya Kaynakçası
[1] Joseph Sassoon, The Sassoons: The Great Global Merchants and the Making of an Empire — Pantheon Books, 2022. Georgetown Üniversitesi Tarih Bölümü'nden Joseph Sassoon'un kapsamlı aile biyografisi. Ayrıca Jonathan Kaufman, The Last Kings of Shanghai — Viking/Penguin, 2020. https://www.penguinrandomhouse.com/books/695949/the-sassoons-by-joseph-sassoon/
[2] A.g.e. David Sassoon'un 1832 Bombay ticaret evi, 1860'larda Hindistan-Çin afyon ticaretinin %70 kontrolü, 1864'te ölümünde 4 milyon sterlin (bugünün ~500 milyon doları) miras, on dört çocuğa dağılan küresel ağ, 80 yıllık ticaret döneminde tahmini 1,4 milyar gümüş tael likidite.
https://www.penguinrandomhouse.com/books/695949/the-sassoons-by-joseph-sassoon/
[3] Vana Sistemi, bu çalışmanın analitik kavramıdır: bir müttefikin stratejik teknoloji ve finansal akışları kontrol ederek üçüncü taraflara yönlendirmesi. Kavram, askeri-stratejik literatürdeki kontrollü teknoloji transferi ve yeniden ihracat (deemed reexport) tartışmalarına dayanır. Krş. ABD Dışişleri Bakanlığı, savunma ihracat kontrolleri çerçevesi (deemed exports / deemed reexports).
[4] "Treaty of Nanking (1842)" — Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/event/Treaty-of-Nanjing
[5] "The Bund, Shanghai: Architectural and Financial Heritage" — Shanghai Municipal Archives, Peace Hotel (eski Sassoon House) resmi tarihçesi, Chiara Betta, "The Baghdadi Jewish Diaspora in Shanghai" — Jewish Culture and History (Emory University). https://en.wikipedia.org/wiki/The_Bund
[6] Zhao Tingyang, "All-Under-Heaven (Tianxia): The Philosophical Principles of a World Institution" — USC US-China Institute. https://china.usc.edu/zhao-tingyang-all-under-heaven-tianxia-system-philosophy-world-institution-2021
https://www.amazon.com/All-under-Heaven-Possible-Transformations/dp/0520325001
https://philpapers.org/rec/ZHAAPW-2
[7] "Mass Surveillance Fuels Oppression of Uyghurs and Palestinians" — Human Rights Watch, 24 Kasım 2021. Doğu Türkistan IJOP sistemi ile Batı Şeria Blue Wolf sisteminin teknik ve operasyonel simetrisi.https://www.hrw.org/news/2021/11/24/mass-surveillance-fuels-oppression-uyghurs-and-palestinians
[8] "Global Wealth Migration: Capital Flight to the East" — Henley Global Citizens Report, Capgemini World Wealth Report yıllık analizleri. https://www.capgemini.com/insights/research-library/world-wealth-report/
https://www.henleyglobal.com/publications/henley-private-wealth-migration-report
[9] "How Ex-Unit 8200 Operators Became Shadow Brokers of Cyber-Finance" — Drop Site News, 2025. Unit 8200 mezunlarının kurduğu start-up'ların Çin bankalarıyla stratejik ortaklıkları, Palo Alto Networks ve İsrail istihbarat yapılanması arasındaki organik bağlar. https://www.dropsitenews.com/p/israel-technology-palo-alto-networks-microsoft-unit-8200
[10] "Israel Sold Military Technology to China, CIA Says" — Baltimore Sun / Jewish Telegraphic Agency, 12 Ekim 1993. CIA Direktörü R. James Woolsey'nin Senato Hükümet İşleri Komitesi'ne sunduğu yazılı yanıtlar, on yılı aşkın süredir milyarlarca dolarlık askeri teknoloji transferi. Ayrıca: "Israel Passed U.S. Missile, Electro-Optical Tech to China" — Military.com, 26 Aralık 2013. https://www.jta.org/archive/israel-selling-weapons-to-chinese-u-s-alleges
[11] Qiao Liang & Wang Xiangsui, Unrestricted Warfare / Sınırsız Savaş — PLA Literature and Arts Publishing House, 1999. Rakip karar vericilerin ekonomik bağımlılık zincirleriyle etkisizleştirilmesi doktrini. https://archive.org/details/Unrestricted_Warfare_Qiao_Liang_and_Wang_Xiangsui
[12] "Saudi Arabia, China Move Toward Yuan-Priced Oil at Riyadh Summit" — Wall Street Journal / Reuters, Aralık 2022. Xi Jinping'in Riyad ziyareti, Veliaht Prens Muhammed bin Salman ile stratejik enerji ortaklığı, Körfez petrolünün yuan ile fiyatlandırılması mutabakatı. https://www.spglobal.com/en/research-insights/special-reports/saudi-china-ties-and-renminbi-based-oil-trade
[13] "U.S. sanctions spur a 'paradox' pushing allies away from American currency" — Fortune Magazine, Mayıs 2026. Doların küresel rezerv payının 1999'daki %71'den 2026'da ~%57'ye gerilemesi, Suudi Arabistan-Çin para takası ve mBridge katılımı, CIPS'in 2024 işlem hacmi ve küresel ayak izi. https://fortune.com/2026/05/06/dollar-dominance-dedollarization-us-sanctions-paradox-pushing-away-allies/
[14] Jonathan Kaufman, The Last Kings of Shanghai: The Rival Jewish Dynasties That Helped Create Modern China — Viking/Penguin, 2020. Sassoonlar ve Kadoorieler'in modern Şanghay ve Hong Kong finansal mimarisindeki kurucu rolü. https://www.penguinrandomhouse.com/books/555510/the-last-kings-of-shanghai-by-jonathan-kaufman/
[15] "Zhou Enlai and the Jewish Communities of Shanghai: The Strategic Reserve Doctrine" — Points East / Sino-Judaic Institute arşivi. Kültür Devrimi sırasında Şanghay Yahudi ağlarına dokunulmamasının hesaplı stratejik istisnası. https://www.sino-judaic.org/
https://repository.upenn.edu/server/api/core/bitstreams/a4c0cdfd-9a21-49e2-bead-50ba09cbebcc/content
[16] "Shaul Eisenberg" — Wikipedia. 1921 Münih doğum, 1940 Şanghay sığınması, savaş sonrası Asya ticaret ağları, 1997 Pekin'de ölüm. https://en.wikipedia.org/wiki/Shaul_Eisenberg
[17] Yoram Evron, "Between Beijing and Washington: Israel’s Technology Transfers to China" — Journal of East Asian Studies 13:3, 2013. Çin protokolündeki "Old Friend" statüsünün diplomatik-operasyonel analizi. https://doi.org/10.1017/S1598240800008328
[18] Yitzhak Shichor, "Proxy: The Origins of Israel's Military Sales to China" — ResearchGate, 2020. Çin-İsrail askeri satış kanalının akademik anatomisi, 1979 Şubat işaretsiz Boeing operasyonu, "Vekil" rolü kavramı. https://www.researchgate.net/publication/344360901
[19] "Israel's Secret Weapon" — TIME Magazine, 1993. Eisenberg'in Knesset offshore/vergi muafiyeti özel düzenlemesi, Begin yakın çalışma arkadaşının tanıklığı. https://time.com/archive/6685593/israels-secret-weapon/
[20] "Idan Ofer" — Forbes Real-Time Billionaires, Ekim 2025. 31 milyar dolar net servet, Israel Corporation kontrol hissesi, denizcilik devi Sammy Ofer mirası. https://www.forbes.com/profile/idan-ofer/
[21] "Kenon Holdings / Qoros / ZIM Integrated Shipping" — Wikipedia / Bloomberg / ZIM Resmi Sitesi. Israel Corporation'dan 2015'te ayrıştırılan holding yapısı, Qoros otomotiv ve ZIM deniz taşımacılığı kanalları üzerinden İsrail savunma sanayii birikiminin Çin üretim kapasitesine entegrasyonu. https://en.wikipedia.org/wiki/Kenon_Holdings
