جەنۋە – تىبەت ۋە ئۇيغۇر ۋەكىللىرى ئۆتكەن ھەپتە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ بىر قېتىملىق يىغىنىدا، ھەرقايسى دۆلەتلەرنى خىتايغا بېسىم ئىشلىتىپ، ئۇلارنىڭ قارىشىچە ئاز سانلىق مىللەت جەمئىيەتلىرىنى يوقىتىشنى مەقسەت قىلغان يېڭى بىر قانۇننى بىكار قىلدۇرۇشقا چاقىردى.

1-ئىيۇلدىن باشلاپ يولغا قويۇلىدىغان «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش قانۇنى» مىللەتلەر ئارىسىدا «ئورتاق» دۆلەت كىملىكى يارىتىش ۋە «ئۇيۇشۇشچانلىقنى كۈچەيتىش» نى مەقسەت قىلىدۇ.

ئەمما كىشىلىك ھوقۇق تەشەببۇسكارلىرىنىڭ ئەيىبلىشىچە، بۇ قانۇن بېيجىڭنىڭ خەنزۇلار مۇتلەق كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيدىغان خىتاي جەمئىيىتىدە ئۇزۇندىن بۇيان يۈرگۈزۈپ كېلىۋاتقان مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتىنى داۋاملاشتۇرۇشىغا قانۇنىي نىقاب تەمىنلەش ئۈچۈن تۈزۈپ چىقىلغاندۇر.

بۇ قانۇن باشقا بەلگىلىمىلەر قاتارىدا، «زوراۋانلىق، تېررورلۇق پائالىيەتلىرىگە، مىللىي بۆلگۈنچىلىك پائالىيەتلىرىگە ياكى دىنىي ئەسەبىيلىك پائالىيەتلىرىگە» قاتنىشىشنى جىنايەت دەپ بېكىتىدۇ.

ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارى ۋولكېر تۈرك مەزكۇر «قانۇننىڭ بىكار قىلىنىشى» نى چاقىرىق قىلىپ، 6-ئاينىڭ بېشىدا جەنۋەدىكى ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىدە بۇ قانۇننىڭ «تىل، مائارىپ، دىنىي ئېتىقاد، مەدەنىيەت، سۆز ۋە يىغىلىش ئەركىنلىكلىرىگە بولغان چەكلىمىلەرنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇش» خەۋپى بارلىقىنى ئاگاھلاندۇرغان ئىدى.

26-ئىيۇندىكى كېڭەش قوشۇمچە يىغىنى مەزگىلىدە، تىبەت ۋە ئۇيغۇر ۋەكىللىرى ئۆزلىرىنىڭ مەدەنىيەت، دىن ۋە تىل كىملىكلىرىنىڭ قانداق قىلىپ جىنايەتكە ئايلاندۇرۇلۇۋاتقانلىقىنى ئوچۇق-ئاشكارا تەسۋىرلەپ بەردى.

دالاي لاما ۋە ئوتتۇرا، شەرقىي ياۋروپادىكى مەركىزىي تىبەت مەمۇرىيىتى (CTA) نىڭ ۋەكىلى تىنلاي چۇككى يىغىندا «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى» دىن ئاگاھلاندۇرۇپ، بۇ قانۇن بىلەن تىبەتلەرنىڭ «قانۇنىي جەھەتتىن مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشىغا ئەمدى يول قويۇلمايدىغانلىقىنى» ئېيتتى.

ئۇ فىرانسىيە ئاگېنتلىقى (AFP) غا مۇنداق دېدى: بۇ قانۇن «تىبەتلەرنى تىبەت كىملىكى، تىبەت مەدەنىيىتى ۋە تىبەت تىلى سۈپىتىدە يوقىتىشنى قانۇنلاشتۇرۇۋاتىدۇ».

خىتاي ئۆز چېگراسى ئىچىدە رەسمىي ھالدا 55 ئاز سانلىق مىللەتنى ئېتىراپ قىلىدىغان بولۇپ، بۇ مىللەتلەرنىڭ ئەزالىرى يۈزلىگەن تىل ۋە دىيالېكتلاردا سۆزلىشىدۇ.

چۇككىنىڭ ئېيتىشىچە، بۇ قانۇن تىبەت بالىلىرىنى مەجبۇرىي ھالدا ياتاقلىق مەكتەپلەرگە ئەۋەتىپ، ئۇلارنى «مەجبۇرىي ھالدا خىتاي ئورتاق تىلىغا (ماندارىنچە) ۋە خەنزۇ مەدەنىيىتىگە بويسۇندۇرىدىغان» ئاللىبۇرۇن مەۋجۇت تۈزۈمنى قانۇنلاشتۇرماقتا ئىكەن.

پائالىيەتچىلەرنىڭ كۆرسىتىشىچە، شىنجاڭ (شەرقىي تۈركىستان) رايونىدىمۇ شۇنىڭغا ئوخشاش ياتاقلىق مەكتەپ تۈزۈمى مەۋجۇت بولۇپ، بۇ يەردە ب د ت كۆپىنچىسى مۇسۇلمان بولغان ئۇيغۇر ئاز سانلىق مىللىتىگە قارشى ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت سادىر قىلىنىش ئېھتىماللىقىنى ئاگاھلاندۇرغان — خىتاي بولسا بۇنى كۈچلۈك ئىنكار قىلىپ كەلمەكتە.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى زۇمرەتئاي ئەركىن فىرانسىيە ئاگېنتلىقىغا خىتاينىڭ «بىزنىڭ پۈتۈن كىملىكىمىزنى ۋەيران قىلىپ، ئەۋلادلار رىشتىنى ئۈزۈپ تاشلاشنى» خالايدىغانلىقىنى ئېيتتى.

ئۇ ئاگاھلاندۇرۇپ، يېڭى قانۇننىڭ «ئۇيغۇر كىملىكىنى، مىراسىنى ۋە دىنىنى پۈتۈنلەي يوقىتىدىغانلىقىنى؛ ئۇنىڭ كىشىلەرنى خەنزۇ كىملىكىنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇرلايدىغانلىقىنى» دېدى.

«رەزىللىك»

خەلقئارا تىبەت ھەرىكىتىنىڭ تەتقىقات ۋە كۆزىتىش بۆلۈمى باشلىقى بۇچۇڭ تسېرىڭ بۇنى «ئەڭ ياش ئەۋلادلارنى نىشانلاپ، ئۇلارنى ئۆز مەدەنىيىتىدىن ئايرىپ تاشلايدىغان رەزىل تاكتىكا» دەپ ئاتىدى.

ئۇ يەنە قانۇندىكى ئىككى ماددىنى كۆرسىتىپ ئۆتتى: بىرى ئاتا-ئانىلارنى «بالىلىرىغا بۇ يېڭى كىملىكنى ئۆگىتىشكە» بۇيرۇيدىغان، يەنە بىرى پۇقرالارنى بۇ قانۇنغا بويسۇنمىغانلارنى پاش قىلىشقا ئۈندەيدىغان ماددا.

ئۇ مۇنداق دېدى: «ئەگەر بۇ ئىككى ماددىنى بىرلەشتۈرۈپ ئوقۇسىڭىز، بۇ ئەمەلىيەتتە بالىلارنى ئۆز ئاتا-ئانىسىنى پاش قىلىشقا مەجبۇرلىغانلىق بولىدۇ».

26-ئىيۇندىكى پائالىيەتتە، تاماشىبىنلار ئارىسىدىكى بىر خىتاي ۋەكىل قانۇننى ئاقلىدى ۋە «كىشىلىك ھوقۇقنى سىياسىي قورال سۈپىتىدە ئىزچىل ئىشلىتىپ خىتايغا قارا چاپلايدىغان دۆلەت ۋە تەشكىلاتلار» نى شىددەت بىلەن تەنقىدلىدى.

تىبەت ۋە ئۇيغۇر سۆزلىگۈچىلەر يىغىندىكى باشقا دىپلوماتلارنى ۋە ب د ت نى خىتايغا بۇ قانۇننى بىكار قىلىش توغرىسىدا بېسىم ئىشلىتىشكە چاقىردى، بولۇپمۇ چەت ئەلدىكى كىشىلەر ۋە تەشكىلاتلارنىڭ يېڭى قانۇنغا خىلاپلىق قىلغانلىقى ئۈچۈن جاۋابكارلىققا تارتىلىشىغا سەۋەب بولىدىغان بىر ماددىنى ئالاھىدە تەكىتلىدى.

ئەركىن بۇنىڭ «خىتاينىڭ ئۆكتىچىلەر، پائالىيەتچىلەر ۋە كىشىلىك ھوقۇق قوغدىغۇچىلىرىغا قارشى دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇشنى كۈچەيتىشىگە» سەۋەب بولۇش خەۋپى بارلىقىنى ئاگاھلاندۇردى.

خىتاي ئەدلىيە مىنىستىرلىقىنىڭ مۇئاۋىن مىنىستىرى خۇ ۋېيلى ئۆتكەن ھەپتىدىكى ئاخبارات ئېلان قىلىش يىغىنىدا بۇ ماددىنىڭ «قانۇنلۇق» ئىكەنلىكىنى ۋە «خەلقئارا قائىدىلەرگە ئۇيغۇن» ئىكەنلىكىنى ئېيتتى. ئا ف پ (فىرانسىيە ئاگېنتلىقى).