2009-يىلدىكى باستۇرۇش كۆرۈنۈشلىرى. X (بۇرۇنقى تىۋىتتېر) تىن ئېلىندى.

پاجىئەدىن 17 يىل ئۆتكەن بولسىمۇ، بۇ سوئاللار ھېلىھەم مۇھىم. بىر ئۇيغۇرنىڭ كۆز قارىشى.

ئاپتورى: ئاسىيە ئۇيغۇر | 2026-يىلى 3-ئىيۇل

2009-يىلى 5-ئىيۇل ئۈرۈمچى قىرغىنچىلىقى يۈز بەرگىلى 17 يىل ئۆتتى. ئەمما شۇ كۈنى ئوتتۇرىغا قويۇلغان سوئاللار ھېچقاچان يوقالمىدى. ئۇلار ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزلىرىنىڭ يېقىنقى تارىخىنى قانداق چۈشىنىدىغانلىقىنى ۋە دۇنيانىڭ ھازىرقى زامان خىتاي تارىخىدىكى ئەڭ مۇھىم بۇرۇلۇش نۇقتىلىرىنىڭ بىرىنى قانداق چۈشىنىشى كېرەكلىكىنى داۋاملىق بەلگىلىمەكتە.

نېمە ئۈچۈن ئۇيغۇر ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرى تەشكىللىگەن تىنچ نامايىش قان كېچىش بىلەن ئاخىرلىشىدۇ؟ نېمە ئۈچۈن شاۋگۈەندىكى ئۇيغۇر ئىشچىلارنىڭ ئۆلتۈرۈلۈش ۋەقەسى ھېچقاچان ئوچۇق-ئاشكارا تەكشۈرۈلمىدى؟ نېمە ئۈچۈن ئۇيغۇر زىيالىيلىرىنىڭ قايتا-قايتا بەرگەن ئاگاھلاندۇرۇشلىرىغا پىسەنت قىلىنمىدى؟ ھەمدە نېمە ئۈچۈن دائىرىلەر سۆھبەتلىشىشنىڭ ئورنىغا باستۇرۇشنى تاللىدى؟

بۇ سوئاللار ھېلىھەم ئىنتايىن مۇھىم، چۈنكى 5-ئىيۇل ۋەقەسى يالغۇز بىر پاجىئە ئەمەس ئىدى. ئۇ ئۇيغۇر كىرىزىسىنىڭ باشلىنىشىمۇ ئەمەس ئىدى. ئەكسىچە، ئۇ نەچچە ئون يىللىق ھەل قىلىنمىغان ئادالەتسىزلىك، سىستېمىلىق كەمسىتىش ۋە ئەمەلگە ئاشمىغان رايونلۇق ئاپتونومىيە ۋەدىلىرىنى يوشۇرۇش مۇمكىن بولمايدىغان بىر پەيتنى كۆرسىتىپ بەردى.

شۇڭلاشقا، 5-ئىيۇلنى چۈشىنىش ئۈچۈن شۇ بىر كۈندىكى ۋەقەلەرنىڭ ئارقىسىغا نەزەر سېلىش زۆرۈر. بۇ پاجىئەنى پەقەت ئۇنىڭدىن بۇرۇن نېمە ئىشلارنىڭ يۈز بەرگەنلىكىنى تەكشۈرۈش ۋە ئۇنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىكى ھەر بىر پۇرسەتنىڭ نېمە ئۈچۈن قولدىن بېرىپ قويۇلغانلىقىنى سوراش ئارقىلىقلا چۈشەنگىلى بولىدۇ.

5-ئىيۇل پاجىئەسى يەككە ھالەتتە يۈز بەرمىدى. 5-ئىيۇل ۋەقەسى يۈز بېرىشتىن بىرنەچچە ئاي ئىلگىرى، ئۇيغۇر ئىقتىسادشۇناس ۋە ئاممىۋى زىيالىي ئىلھام توختى ئۇيغۇرلار بىلەن خىتاي دائىرىلىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ خەتەرلىك يۆنىلىشكە قاراپ تەرەققىي قىلىۋاتقانلىقىنى ئاگاھلاندۇرغان ئىدى. 2009-يىلى 3-ئايدا فىرانسىيە ئاگېنتلىقى (AFP) نىڭ زىيارىتىنى قوبۇل قىلغاندا، ئۇ خىتاينىڭ رەسمىي تەشۋىقاتىنىڭ ئۇيغۇرلارنى بارغانسېرى ئاتالمىش «ئۈچ خىل كۈچ» (تېررورلۇق، ئەسەبىيلىك ۋە بۆلگۈنچىلىك) رامكىسى ئارقىلىق تەسۋىرلەۋاتقانلىقىنى ئاگاھلاندۇرغان. ئۇ يەنە ئاساسىي قانۇندىكى مىللىي تېررىتورىيەلىك ئاپتونومىيە ۋەدىسىنىڭ ئاساسەن قەغەز يۈزىدىلا مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى، ئەمەلىيەتتە بولسا كەمسىتىش ۋە چەتكە قېقىشنىڭ ئۈزلۈكسىز چوڭقۇرلىشىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ خىل سىياسىي بايان ئۇيغۇرلارنىڭ ئورۇنلۇق ئەرز-شىكايەتلىرىنى ھەل قىلىشنىڭ ئورنىغا، ئىشەنمەسلىكنى پەيدا قىلىپ، كەلگۈسىدىكى توقۇنۇش ئېھتىماللىقىنى بارغانسېرى ئاشۇرۇۋەتكەن.

ئۇنىڭ بۇ ئاگاھلاندۇرۇشى ئانچە دىققەت قوزغىمىدى. ئۈچ ئايدىن كېيىن، يەنى 2009-يىلى 26-ئىيۇن، دۆلەت تەشكىللىگەن ئەمگەك پىروگراممىلىرى ئارقىلىق گۇاڭدۇڭ ئۆلكىسىنىڭ شاۋگۈەن شەھىرىگە يۆتكەلگەن ئۇيغۇر ئىشچىلار، توردىكى يالغان مىش-مىش پاراڭلار تارقالغاندىن كېيىن ئەجەللىك ئاممىۋى ھۇجۇمنىڭ قۇربانىغا ئايلاندى. دائىرىلەر ئوچۇق-ئاشكارا تەكشۈرۈش ئېلىپ بارمىدى ياكى ئىشەنچلىك ئاممىۋى چۈشەنچە بەرمىدى. نۇرغۇن ئۇيغۇرلارغا نىسبەتەن، قاتىللىقتىن كېيىنكى ھۆكۈمەتنىڭ سۈكۈت قىلىشى خۇددى ھۇجۇمنىڭ ئۆزىگە ئوخشاشلا كىشىنى بىئارام قىلاتتى.

مۇشۇنداق ئارقا كۆرۈنۈش ئاستىدا، بىر توپ ئۇيغۇر ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرى 5-ئىيۇل ئۈرۈمچىدىكى خەلق مەيدانىدا تىنچ نامايىش تەشكىللىدى. ئۇلارنىڭ تەلىپى ئاددىي ئىدى: ئۇلار دائىرىلەردىن شاۋگۈەندە نېمە ئىش يۈز بەرگەنلىكىنى چۈشەندۈرۈشىنى ۋە جاۋابكارلارنى سۈرۈشتۈرۈشنى تەلەپ قىلدى.

نۇرغۇنلىغان شاھىتلارنىڭ بايانلىرىغا قارىغاندا، نامايىش دەسلەپتە تىنچ باشلانغان. بۇرۇلۇش نۇقتىسى خەۋپسىزلىك قىسىملىرىنىڭ ئوقۇغۇچىلارنى كۈچ بىلەن تارقىتىشقا باشلىغان ۋاقتىدا بارلىققا كەلگەن. ئوقۇغۇچىلار ئەتراپتىكى كوچىلارغا قېچىشقا باشلىغاندا، باستۇرۇش خەۋىرى پۈتۈن شەھەرگە تېز سۈرئەتتە تارقالدى. شۇ ئەتراپتىكى ئۇيغۇر ئاھالىلىرى — جۈملىدىن خىزمەت قىلىۋاتقانلار، شەھەر مەركىزىدىن ئۆتۈپ كېتىۋاتقانلار ۋە توي مۇراسىمىغا قاتنىشىۋاتقان ئائىلىلەر نامايىشنىڭ زوراۋانلىق بىلەن باستۇرۇلغانلىقىنى ئۇقتى. نۇرغۇن كىشىلەر نېمە ئىش بولغانلىقىنى بىلىش ئۈچۈن نەق مەيدانغا قاراپ يۈگۈردى. ئۇنىڭدىن كېيىن يۈز بەرگەن ۋەقەلەر ناھايىتى تېزلا دەسلەپكى ئوقۇغۇچىلار نامايىشىنىڭ دائىرىسىدىن ھالقىپ كەتتى.

بۇ تېخىمۇ كەڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش ئاستىدا قارىغاندا، 5-ئىيۇل قىرغىنچىلىقى يەككە ھالەتتە يۈز بەرمىگەن. ئۇ شاۋگۈەن قاتىللىق ۋەقەسىدىن باشلانغان، دائىرىلەرنىڭ ئوچۇق-ئاشكارا جاۋاب قايتۇرۇشنى رەت قىلىشى بىلەن داۋاملاشقان ۋە تىنچ ئوقۇغۇچىلار نامايىشىنىڭ زوراۋانلىق بىلەن باستۇرۇلۇشى بىلەن ئۆزىنىڭ پاجىئەلىك بۇرۇلۇش نۇقتىسىغا يەتكەن بىر قاتار ۋەقەلەرنىڭ يۇقىرى پەللىسى ئىدى.

2009-يىلى ئۈرۈمچىدىكى خىتاي تانكىلىرى. X تىن ئېلىندى.

5-ئىيۇلنىڭ تارىخىي ئەھمىيىتى پاجىئەنىڭ ئۆزىدىنمۇ خېلىلا ھالقىپ كەتكەن. تېخىمۇ مۇھىمى، ئۇ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان پوزىتسىيەسىدىكى ھەل قىلغۇچ بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولۇپ قالدى.

دائىرىلەر ئۇيغۇر ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ نېمە ئۈچۈن تىنچ نامايىش تەشكىللەشكە مەجبۇر بولغانلىقىنى تەكشۈرۈشنىڭ ياكى ئۇلارنى كوچىغا چىقىشقا قىستىغان نارازىلىقلارنى ھەل قىلىشنىڭ ئورنىغا، سىياسىي كونتروللۇقنى ۋە خەۋپسىزلىك تەدبىرلىرىنى كېڭەيتىش ئارقىلىق ئىنكاس قايتۇردى. ئوقۇغۇچىلار ئوتتۇرىغا قويغان سوئاللارغا ھېچقاچان ئەھمىيەتلىك جاۋاب بېرىلمىدى.

5-ئىيۇلدىن كېيىن ئۆزگەرگىنى پەقەت دۆلەتنىڭ كونتروللۇق كۆلىمىلا ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ ئارقىسىدىكى لوگىكا ئىدى. دائىرىلەر نېمە ئۈچۈن تىنچ نامايىش يۈز بەرگەنلىكىنى سوراشنىڭ ئورنىغا، ئۇيغۇر كىملىكىنىڭ ئادەتتىكى ئىپادىلىرىنىمۇ دۆلەت خەۋپسىزلىكى مەسىلىسى سۈپىتىدە كۆرۈشكە باشلىدى. بۇ ئۆزگىرىش بىر كېچىدىلا يۈز بەرمىدى، ئەمما 5-ئىيۇل كېيىنكى يىللاردا كۈنسېرى كۆرۈنەرلىك بولغان باشقۇرۇش ئۇسۇلىنى قوللىنىشنى تېزلەتتى.

دىن، تىل، مائارىپ ۋە مەدەنىيەت ئىپادىلىرىگە بولغان چەكلىمىلەر بارغانسېرى سىستېمىلىقلاشتى. نازارەت قىلىش تېز سۈرئەتتە كېڭەيدى، دەسلەپتە ۋاقىتلىق خەۋپسىزلىك تەدبىرى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان سىياسەتلەر تەدرىجىي ھالدا سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي كونتروللۇقنىڭ ئۇنىۋېرسال سىستېمىسىغا ئايلاندى.

بۇ ئۆزگىرىش 2017-يىلىدىن كېيىن مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىگە يەتتى. كەڭ كۆلەمدە خالىغانچە تۇتۇپ تۇرۇش، جازا لاگېرلىرى، رەقەملىك نازارەت قىلىش، ئەمگەك يۆتكەش پىروگراممىلىرى ۋە مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش سىياسەتلىرى ئۇيغۇر جەمئىيىتىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىۋەتتى. بۇ تەرەققىياتلار بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارى ئىشخانىسى (OHCHR)، كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى (HRW) ۋە نۇرغۇن مۇستەقىل ئالىملار تەرىپىدىن كەڭ كۆلەمدە ھۆججەتلەشتۈرۈلدى. 2022-يىلدىكى باھالاشتا، كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارى ئىشخانىسى ئۇيغۇرلارنى ۋە باشقا مۇسۇلمانلارنى ئاساس قىلغان جەمئىيەتلەرنى خالىغانچە تۇتۇپ تۇرۇش ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىن دەپ يەكۈن چىقاردى.

2017-يىلىدىن كېيىن يولغا قويۇلغان سىياسەتلەر تۇيۇقسىزلا پەيدا بولۇپ قالمىدى. ئۇلار 5-ئىيۇلدىن كېيىن تېزلىشىپ كەتكەن باشقۇرۇش ئۇسۇلىنىڭ داۋامى ۋە كۈچىيىشىگە ۋەكىللىك قىلاتتى. شۇڭا، بۇ پاجىئە بىر سەھىپىنىڭ ئاخىرلىشىشىنىلا ئەمەس، بەلكى سىياسىي سۆھبەتنىڭ ئورنىنى مەڭگۈلۈك نازارەت، مەجبۇرلاش ۋە مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە ئالغان يېڭى بىر دەۋرنىڭ باشلىنىشىنىمۇ كۆرسىتىپ بەردى.

17 يىل ئۆتكەندىن كېيىن، 5-ئىيۇل ئوتتۇرىغا قويغان سوئاللار يەنىلا جاۋابسىز قالماقتا. نېمە ئۈچۈن شاۋگۈەندىكى قاتىللىق ۋەقەسى ھېچقاچان ئوچۇق-ئاشكارا ۋە ئىشەنچلىك تەكشۈرۈلمىدى؟ نېمە ئۈچۈن تىنچ ئوقۇغۇچىلار نامايىشى سۆھبەتنىڭ ئورنىغا كۈچ بىلەن باستۇرۇلدى؟ نېمە ئۈچۈن ئۇيغۇر ئالىملىرى ۋە زىيالىيلىرىنىڭ قايتا-قايتا بەرگەن ئاگاھلاندۇرۇشلىرىغا ئەستايىدىل مۇئامىلە قىلىنىشنىڭ ئورنىغا پىسەنت قىلىنمىدى؟ بۇ سوئاللار پەقەت ئۆتمۈشكە ئائىت ئەمەس. ئۇلار ھازىرقى ئەھۋالنى چۈشىنىش ئۈچۈنمۇ ئىنتايىن مۇھىم.

5-ئىيۇلدىن كېيىن ئۇيغۇرلارغا تېڭىلغان سىياسەتلەر تارىخىي بوشلۇقتىنلا پەيدا بولمىدى. ئۇلار قايتا-قايتا جاۋابكارلىقنىڭ ئورنىغا باستۇرۇشنى، سۆھبەتنىڭ ئورنىغا كونتروللۇقنى، ۋە ئورۇنلۇق ئەرز-شىكايەتلەرگە ئەھمىيەتلىك جاۋاب قايتۇرۇشنىڭ ئورنىغا مەجبۇرلاشنى تاللىغان باشقۇرۇش ئۇسۇلىدىن ئۆسۈپ چىقتى.

شۇڭلاشقا 5-ئىيۇلنى ئەسلەش پەقەتلا بىر خاتىرىلەش پائالىيىتى ئەمەس. ئۇ ھەل قىلىنمىغان ئادالەتسىزلىكنىڭ قانداق قىلىپ ئۇزۇن مۇددەتلىك دۆلەت سىياسىتىگە ئايلىنىپ كېتىدىغانلىقىنى ۋە تارىخىي ھەقىقەتكە يۈزلىنىشنى رەت قىلىشنىڭ قانداق قىلىپ پۈتكۈل بىر مىللەتنىڭ كەلگۈسىنى بەلگىلەيدىغانلىقىنى چۈشىنىش تىرىشچانلىقىدۇر. تارىخ نېمە ئىش يۈز بەرگەنلىكىنى خاتىرىلەيدۇ. ئۇ يەنە جاۋابسىز قالغان سوئاللارنى ۋە ئېتىبارغا ئېلىنمىغان ئاگاھلاندۇرۇشلارنىمۇ ئەستە تۇتۇشى كېرەك.

مۇسۇلمان ئۇيغۇرلار، دىنىي زىيانكەشلىك

ئاسىيە ئۇيغۇر

ئاسىيە ئۇيغۇر گوللاندىيەدە تۇرۇشلۇق ئۇيغۇر يازغۇچى ۋە سىياسىي ئوبزورچى. ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى ئۇيغۇر بۆلۈمى تاقىلىشتىن بۇرۇن، ئۇ شۇ يەردە سىياسىي ئوبزورچى بولۇپ ئىشلىگەن. ئۇ نۆۋەتتە «يەرشارى ئاۋازى» (Global Voices)، ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى (UHRP) نىڭ تەكلىپلىك يازغۇچىسى ۋە گوللاندىيەنىڭ «De Kanttekening» ژۇرنىلى قاتارلىق سۇپىلار ئارقىلىق ئىنگلىزچە، گوللاند ۋە خىتاي تىللىرىدا ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇقى، مەدەنىيەت باستۇرۇلۇشى، ئۇچۇر كونتروللۇقى ۋە خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان دۆلەت سىياسەتلىرى ھەققىدە ئوبزور ۋە ئانالىزلارنى ئېلان قىلىپ كەلمەكتە.

خەۋەرنىڭ ئىنگلىزچىسىنى بۇ يەردىن ئوقۇڭ