ئەسەد مىرزا (Asad Mirza)

خىتاينىڭ يېڭىدىن ماقۇللىغان «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش قانۇنى» كۆپ خىللىقنى باشقۇرۇشتىن بىر خىللىقنى مەجبۇرىي تېڭىشقا قاراپ قەتئىي بۇرۇلۇش بولغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. بېيجىڭ ئۇيغۇر، تىبەت ۋە باشقا ئاز سانلىق مىللەتلەرنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىشنى قانۇنلاشتۇرۇش ئارقىلىق، ئۇلارنىڭ روشەن مەدەنىيەت، تىل ۋە دىنىي كىملىكلىرىنى كوممۇنىستىك پارتىيەگە سادىق، دۆلەت تەرىپىدىن بېكىتىلگەن يەككە ئاڭ بىلەن ئالماشتۇرۇشنى نىشانلايدۇ.

2026-يىلى 1-ئىيۇلدىن باشلاپ رەسمىي كۈچكە ئىگە بولغان «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش قانۇنى» بېيجىڭ تەرىپىدىن خىتاينىڭ ئېتىراپ قىلىنغان 56 مىللىتى ئوتتۇرىسىدا ئىناقلىق ۋە ئىجتىمائىي مۇقىملىقنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن زىيانسىز بىر قورال سۈپىتىدە كۆرسىتىلدى. لېكىن، تېخىمۇ ئەتراپلىق تەھلىل قىلىش بۇ نىزامنىڭ تۈزۈلمىلىك ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن بىر مېخانىزم ئىكەنلىكىنى ئاشكارىلاپ بېرىدۇ.

ئاسسىمىلياتسىيە قۇرۇلمىسى: قانۇننىڭ يادرولۇق ئالاھىدىلىكلىرى

بۇ قانۇننىڭ مەركىزىي ۋەزىپىسى «ئورتاق مىللىي كىملىك» يارىتىشتۇر. ئەمەلىيەتتە، بۇ ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ ئۆزگىچە تارىخى، تىلى ۋە ئەنئەنىلىرىنىڭ خەنزۇلار ئاساسىي ئورۇننى ئىگىلەيدىغان خىتاي مىللىي بايانىغا بويسۇندۇرۇلىشى كېرەكلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ. بۇ قانۇننىڭ ئەڭ ھالقىلىق ئالاھىدىلىكلىرى تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:

مەجبۇرىي پۇتۇڭخۇا مائارىپى: 15-ماددىدا يەسلىدىن تارتىپ مەجبۇرىي تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپ مائارىپى ئاخىرلاشقۇچە بولغان بارلىق بالىلارغا پۇتۇڭخۇا (خەنزۇ تىلى) ئۆگىتىش تەلەپ قىلىنىدىغانلىقى رەسمىيلەشتۈرۈلگەن. پۇتۇڭخۇا ئاللىبۇرۇن شىنجاڭ ۋە تىبەت قاتارلىق رايونلاردا كۈچلۈك ئومۇملاشتۇرۇلغان بولسىمۇ، بۇ قانۇن ئاز سانلىق مىللەت تىللىرىنىڭ مەملىكەت مىقياسىدا ئاساسلىق ئوقۇتۇش تىلى بولۇش سالاھىيىتىنى ئەمەلىيەتتە تارتىپ ئېلىپ، ئۇلارنى ئىككىنچى دەرىجىلىك ئورۇنغا چۈشۈرۈپ قويىدۇ.

ئىدىيەۋى بېقىندىلىق: بۇ قانۇن بارلىق ھۆكۈمەت ئورگانلىرى، خۇسۇسىي كارخانىلار، ئىجتىمائىي تەشكىلاتلار ھەتتا دىنىي گۇرۇپپىلارنىڭ «جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى ئېڭى»نى ئاكتىپ يارىتىشىنى ئېنىق تەلەپ قىلىدۇ. خۇسۇسەن، دىنىي ئورگانلاردىن دىننى «خىتايچىلاشتۇرۇش»تا چىڭ تۇرۇش تەلەپ قىلىنىپ، ئېتىقادچىلارنى سوتسىيالىستىك جەمئىيەت ۋە دۆلەت ئىدىيەسىگە ماسلىشىشقا يېتەكلەيدۇ.

چېگرا ھالقىغان تەسىر كۈچى: بەلكىم ئەڭ تالاش-تارتىش قوزغىغان تەرەپ، بۇ قانۇننىڭ خىتاي چېگراسىنىڭ سىرتىدىمۇ ئىجرا قىلىنىشىدۇر. 63-ماددىدا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى سىرتىدىكى تەشكىلاتلار ۋە شەخسلەرنىڭمۇ «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى»غا بۇزغۇنچىلىق قىلغانلىقى ياكى «مىللىي بۆلگۈنچىلىك»كە قۇتراتقۇلۇق قىلغانلىقى ئۈچۈن قانۇنىي جاۋابكارلىققا تارتىلىدىغانلىقى دەۋا قىلىنغان. بۇ بەلگىلىمە سىرتتىكى مۇھاجىرلار جەمئىيىتى، پائالىيەتچىلەر ۋە دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى تەنقىدچىلەرنى نىشان قىلغان چېگرا ھالقىغان بېسىم ئۈچۈن قانۇنىي باھانە بىلەن تەمىنلەيدۇ.

ئەمەلىي تەسىرى: ئۇيغۇرلار ۋە تىبەت بۇددىستلىرى

ئۇيغۇرلار ۋە تىبەت بۇددىستلىرى قاتارلىق جەمئىيەتلەرگە نىسبەتەن، بۇ قانۇن يېڭى بىر باشلىنىش ئەمەس، بەلكى ئۇزۇندىن بۇيان مەۋجۇت بولۇپ كەلگەن تۈزۈلمىلىك بېسىملارنىڭ ئېچىنىشلىق شەكىلدە قانۇنلاشتۇرۇلۇشىدۇر.

شىنجاڭدىكى ئۇيغۇرلارغا نىسبەتەن، «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى» لوگىكىسى تارىختىن بۇيان كەڭ كۆلەملىك خالىغانچە تۇتۇپ تۇرۇش، مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىش، ئائىلىلەرنى پارچىلاش ۋە مەدەنىيەت مىراسىنى سىستېمىلىق ۋەيران قىلىشنى يوللۇق كۆرسىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىپ كەلدى. دۆلەت بۇ تەجرىبىلەرنى دۆلەت قانۇنىغا كىرگۈزۈش ئارقىلىق، ئۆزىنىڭ مۇددىئاسىغا قارىتا قالغان ھەر قانداق مۈجمەللىكنى تۈگەتتى. بۇ قانۇن ئۇيغۇر كىملىكىنىڭ ئىپادىلىنىشىنى — تىلنى قوغداشتىن تارتىپ دىنىي ئەمەلىيەتلەرگىچە — ئەمەلىيەتتە جىنايەت دەپ بېكىتىپ، ئۇلارنى دۆلەت بىخەتەرلىكىگە تەھدىت ياكى دىنىي ئاشقۇنلۇقنىڭ ئالامىتى سۈپىتىدە تامغا باسىدۇ.

تىبەت بۇددىستلىرىغا نىسبەتەن، بۇ قانۇن ئۇلارنىڭ مەدەنىيەت جەھەتتىكى مەۋجۇتلۇقىغا قارىتىلغان ئىستراتېگىيەلىك بىر ھۇجۇمدۇر. بۇ قانۇن تىبەتتىكى خانىقالارنىڭ باشقۇرۇلۇشىغا ۋە ياش راھىبلار بىلەن راھىبەلەرنىڭ مائارىپىغا بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ. دىنىي ۋارىسلىق قىلىش ۋە دىنىي پائالىيەتلەرنىڭ دۆلەت تەستىقلىغان رامكىلارغا ماسلىشىشىنى مەجبۇرىي تەلەپ قىلىش ئارقىلىق، بۇ قانۇن دالاي لاماغا ئوخشاش ئەربابلارنىڭ ئەنئەنىۋى نوپۇزىنى پارچىلاشنى مەقسەت قىلىدۇ. تىبەتلىك بالىلارنى ئۆز تىلى ۋە مەدەنىيىتىدىن يىراقلاشتۇرۇپ، دۆلەت باشقۇرىدىغان ياتاقلىق مەكتەپلەرگە مەجبۇرىي يۆتكەش ھەرىكىتى ئەمدىلىكتە مەدەنىيەتنى قوغداشنى سىياسىي ئاسىيلىق بىلەن باراۋەر دەپ قارايدىغان كۈچلۈك بىر قانۇن سىستېمىسى تەرىپىدىن قوللىنىپ قۇۋۋەتلەنمەكتە.

يەر شارى خاراكتېرلىك نارازىلىق بىلەن بېيجىڭنىڭ ئۆزىنى ئاقلىشى

بۇ قانۇنغا قارىتا خەلقئارالىق ئىنكاسلار ئىنتايىن سەلبىي بولدى؛ غەرب دۆلەتلىرى، كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى ۋە سۈرگۈندىكى ئاز سانلىق مىللەت گۇرۇپپىلىرى بۇنى مەدەنىيەتنى يوقىتىشنىڭ لايىھەسى دەپ قارالاپ ئەيىبلىدى.

ياۋروپا پارلامېنتى بۇ قانۇننى رەسمىي ئەيىبلەپ، بۇنىڭ ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ مىراسىنى يوقىتىشقا قارىتىلغان سىستېمىلىق بىر ئۇرۇنۇشقا يول ئاچىدىغانلىقىدىن ئاگاھلاندۇردى. پارلامېنت ئەزالىرى سۈرگۈندىكى مۇھاجىرلار جەمئىيىتىنى چېگرا ھالقىغان پاراكەندىچىلىكتىن قوغداش ئۈچۈن، خىتاي بىلەن تۈزۈلگەن جىنايەتچىلەرنى ئۆتكۈزۈپ بېرىش كېلىشىملىرىنى توختىتىپ تۇرۇشقا چاقىردى.

ئامېرىكىدا، پارلامېنت رەھبەرلىرى تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنى بۇ قانۇنغا ئاشكارا ۋە كۈچلۈك تاقابىل تۇرۇشقا ئۈندەپ، بۇنى ئىدىيەۋى كونترول قىلىش قورالى ۋە دۇنيادىكى كىشىلىك ھوقۇق قوغدىغۇچىلىرىنىڭ بىخەتەرلىكىگە بىۋاسىتە تەھدىت دەپ بېكىتتى. خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى (Amnesty International) ۋە ئۇيغۇر ھەرىكىتى (Campaign for Uyghurs) قاتارلىق كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى بۇ قانۇننىڭ خىتاينىڭ ئۆز ئاساسىي قانۇنىدىكى مىللىي رايونلۇق ئاپتونومىيەگە مۇناسىۋەتلىك كاپالەتلەرگە خىلاپلىق قىلىدىغانلىقىنى ۋە خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق ئۆلچەملىرىگە زىت ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى.

خىتاينىڭ ئۆزىنى ئاقلىشى: بېيجىڭ بۇ تەنقىدلەرنى «غەرەزلىك قارا سۈرتۈش» ۋە ئۆزىنىڭ دۆلەت ئىچى سىياسىتىنى بۇرمىلاش دەپ رەت قىلدى. بېيجىڭدا ئۆتكۈزۈلگەن ئاخبارات ئېلان قىلىش يىغىنىدا، ئەدلىيە مۇئاۋىن مىنىستىرى خۇ ۋېيلىئې (Hu Weilie) بۇ قانۇننى ياقىلاپ، بۇنىڭ خىتاينىڭ دۆلەت ئەھۋالىغا ماس كېلىدىغان «قانۇنلۇق، قائىدىلىك، زۆرۈر ۋە ئەمەلگە ئاشۇرۇشقا بولىدىغان» تەدبىر ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى.

خىتاي ئەمەلدارلىرى بۇ قانۇننىڭ دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى، بىخەتەرلىكى ۋە تەرەققىيات مەنپەئەتىنى قوغداشنى مەقسەت قىلغان دۆلەت ئىچى ئىشى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇلار چېگرا سىرتىغا ئائىت بەلگىلىمىنىڭ خەلقئارالىق تەجرىبىلەرگە ئۇيغۇن ئىكەنلىكىنى ۋە پەقەت بۆلگۈنچىلىك خاراكتېرلىك «قانۇنسىز قىلمىشلار»غا تاقابىل تۇرۇشنى مەقسەت قىلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بېيجىڭ بۇ قانۇننىڭ نورمال ئادەملەر ئوتتۇرىسىدىكى ئالاقە، ئاكادېمىك مۇنازىرىلەر ياكى سودىغا تەسىر كۆرسەتمەيدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، ئۇنىڭ تۈپ مەقسىتىنىڭ ئىجتىمائىي بىرلىكنى ساقلاش ۋە باشقا دۆلەتلەرنى پارچىلىۋەتكەن مىللىي توقۇنۇشلارنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى.

ھىندىستاننىڭ ئىنكاسى ۋە ئىستراتېگىيەلىك مۈشكۈل ئەھۋالى

ھىندىستاننىڭ خىتاينىڭ يېڭى مىللىي قانۇنىغا قايتۇرغان ئىنكاسى مەدەنىيەت قىممەت قارىشى، رايون خاراكتېرلىك رىقابەت ۋە ئېھتىياتچان دىپلوماتىيەنىڭ مۇرەككەپ ئارىلاشمىسى تەرىپىدىن شەكىللەندى.

دارامسالا (Dharamshala)غا جايلاشقان مەركىزىي تىبەت مەمۇرىيىتى (CTA) ئۆزلىرىنىڭ قارشى تۇرۇش پوزىتسىيەسىنى كۈچلۈك ئىپادىلەپ، بۇ قانۇننى تىبەت كىملىكىگە قىلىنغان «قانۇنىي ھۇجۇم» دەپ ئاتىدى. سۈرگۈندىكى تىبەت ھۆكۈمىتىنىڭ سىياسىي رەھبىرى سىكيۇڭ پەنپا تسېرىڭ (Sikyong Penpa Tsering) ئاسىيادىكى بۇ ئىككى گىگانت دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى روشەن پەرقنى تەكىتلىدى.

تسېرىڭ ھىندىستان مەدەنىيىتىنىڭ كۆپ خىللىققا بولغان كەڭ قورساقلىقى ۋە ئۇنى ئاكتىپ قوللىشى بىلەن خاراكتېرلىنىدىغانلىقىنى، ئەمما نۆۋەتتىكى رېجىم ئاستىدىكى خىتاي مەدەنىيىتىنىڭ بارغانسېرى مەجبۇرىي تېڭىلغان بىر خىللىق بىلەن ئىپادىلىنىۋاتقانلىقىنى ئەسكەرتتى.

يېڭى دېھلى رەسمىي ھالدا ئۆز ئىنكاسىنى ئاساسلىقى مەدەنىيەتنى قوغداش ۋە رايون مۇقىملىقى نۇقتىسىدىن شەكىللەندۈردى. ھىندىستاننىڭ بۇددانىڭ تەلىماتىغا ئوخشاش ئەنئەنىلەرگە چوڭقۇر يىلتىز تارتقان ئۆز كۆپ خىللىق ئەخلاقىنى كۆزدە تۇتقاندا، خىتاينىڭ بۇ قانۇنىنىڭ ھىمالايا رايونىنىڭ مەدەنىيەت ۋە تىل كۆپ خىللىقىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرىگە قارىتا چوڭقۇر ئەندىشە مەۋجۇت.

مۇنداق بولسىمۇ، ھىندىستاننىڭ ئىنكاسى ھىندىستان-خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ نازۇك ۋەزىيىتى تەرىپىدىنمۇ تەڭشەلمەكتە. 2024-يىلى ئۆكتەبىردىكى ئەمەلىي كونترول سىزىقى (LAC) بويىچە جىددىيلىكنى پەسەيتىشنى مەقسەت قىلغان چېگرا كېلىشىملىرىدىن كېيىن، يېڭى دېھلى بۇ نازۇك يارىشىش مۇساپىسىنى ۋەيران قىلىۋېتىدىغان پروۋوكاتسىيەلەردىن ئېھتىيات قىلماقتا.

ھىندىستاننىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك ياسىمىچىلىق مەركىزىگە ئايلىنىش ئارزۇسى ۋە خىتايغا بولغان ئىقتىسادىي بېقىندىلىقى كۆپ تەرەپلىمىلىك بىر تاشقى سىياسەتنى تەلەپ قىلىدۇ. شۇڭلاشقا، ھىندىستان بېيجىڭنىڭ تاجاۋۇزچىلارچە بىر خىللاشتۇرۇش سىياسەتلىرىدىن — ئالاھىدە قىلىپ ئېيتقاندا، بۇ سىياسەتلەر مۇھىم بىر توسۇق رايونى (بۇفېر رايونى) رولىنى ئوينايدىغان تىبەت ئېگىزلىكىگە تەسىر كۆرسەتكەنلىكى ئۈچۈن — چوڭقۇر بىئارام بولسىمۇ، ئۇنىڭ رەسمىي ئىنكاسى ئۆلچەملىك بولۇپ، ئاشكارا توقۇنۇشتىن يىراق تۇرۇپ، ئىستراتېگىيەلىك مۇقىملىقنى بىرىنچى ئورۇنغا قويماقتا.

خىتايدىكى كۆپ خىللىقنىڭ كەلگۈسى

«مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش قانۇنى» خىتاينىڭ چېگرا رايونلىرىنى ۋە ئاز سانلىق مىللەت نوپۇسىنى باشقۇرۇشتىكى بۇرۇلۇش نۇقتىسىدىن دېرەك بېرىدۇ. بېيجىڭ «جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى» ئىدىيەسىنى قانۇن دەرىجىسىگە كۆتۈرۈش ئارقىلىق، پارتىيە لىنىيەسىگە قاتتىق ماس كەلمەيدىغان پاراللېل مەدەنىيەت ياكى دىنىي كىملىكلەرنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشىغا ئەمدى يول قويمايدىغانلىقىدىن سىگنال بەردى.

بۇ قانۇننىڭ تۈپ تەسىرى شىنجاڭ، تىبەت ۋە ئىچكى موڭغۇلدا مەكتەپ سىنىپلىرىدا، ئۆيلەردە ۋە ئىبادەتخانىلاردا ھېس قىلىنىدۇ. ئۇ ئاز سانلىق مىللەتلەرنى ئاسسىمىلياتسىيە بولۇشقا ياكى دۆلەتنىڭ قانۇن ئاپپاراتىنىڭ پۈتۈن بېسىمىغا دۇچ كېلىشكە مەجبۇرلايدىغان تۈزۈلمىلىك بېسىمنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرىدۇ. خىتاي ئۆز كۈچىنى يەر شارى مىقياسىدا نامايان قىلىشنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقان بىر ۋاقىتتا، بۇ قانۇن خەلقئارا جەمئىيەتكە بېيجىڭنىڭ ئۆزىگە خاس ئىچكى تەرتىپ نۇسخىسىنى ئۆز چېگراسىنىڭ سىرتىدىمۇ ئىجرا قىلىش نىيىتى بارلىقى ھەققىدە بىر ئاگاھلاندۇرۇش رولىنى ئوينايدۇ.

ئاخىرقى ھېسابتا، بۇ قانۇن دۆلەت ئىچىدىكى تۈپ بىخەتەرلىك تۇيغۇسىنىڭ كەمچىللىكىنى ئاشكارىلايدۇ: ھەقىقىي ئىتتىپاقلىققا دىيالوگ، ئىشەنچ ياكى كۆپ خىللىقنى تەبرىكلەش ئارقىلىق ئەمەس، پەقەت مۇتلەق بويسۇندۇرۇش ئارقىلىقلا ئېرىشكىلى بولىدۇ دېگەن ئىشەنچ شۇدۇر. تارىخ شۇنى كۆرسىتىدۇكى، قورقۇنچ ۋە كىملىكنى يوقىتىش ئۈستىگە قۇرۇلغان ئىتتىپاقلىق ناھايىتى ئاز ھاللاردا ئۇزۇنغا بارىدۇ، خىتاي بۇ ئۇسۇلنى قانۇنغا ئايلاندۇرۇش ئارقىلىق، تەرەققىيات قىياپىتى ئاستىدا ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇقىمسىزلىقنىڭ ئۇرۇقىنى چاچقان بولۇشى مۇمكىن.

ئەسەد مىرزا (Asad Mirza)

asad.mirza.nd@gmail.com

2026-يىلى 14-ئىيۇل، Daily Excelsior