ئوڭدىن سولغا: ئۇيغۇر ئاچا-سىڭىللاردىن گۈلجەننەت كامىل (ئوڭدا)، گۈلمىرە كامىل (سولدىن ئىككىنچى)، گۈلزەپەر ھېكىم (سولدا) ۋە ئۇلارنىڭ ئانىسى باھارگۈل توختى. ئۇلار 2026-يىلى 4-ئىيۇل ۋە 11-ئىيۇل كۈنلىرى ئۈرۈمچىدە تۇتقۇن قىلىنغان بولۇپ، بۇ سۈرەت ئائىلە كونا سۈرەتلىرىنىڭ بىرىكمىسىدۇر. (گۈزەلنۇر كامىل تەمىنلىگەن)

يازغۇچى: تاھىر ئىمىن

2026-يىلى 20-ئىيۇل، ئەركىن ئاسىيا رادىئوسى (RFA)

ئاساسلىق نۇقتىلار:

خىتاي دائىرىلىرى 2026-يىلى ئىيۇلنىڭ بېشىدا ئۈرۈمچىدە ئۈچ ئۇيغۇر ئاچا-سىڭىلنى ۋە ئۇلارنىڭ ئانىسىنى تۈركىيەدىكى چوڭ ھەدىسى گۈزەلنۇر كامىلغا ئادەتتىكى تۇرمۇش بۇيۇملىرىنى (كىيىم-كېچەك، يېمەكلىك، كۈندىلىك تۇرمۇش لازىمەتلىكلىرى) ئەۋەتكەنلىكى ئۈچۈن تۇتقۇن قىلغان ۋە بۇ مال ئەۋەتىشنى ئۇلارنى «تېررورچىلارنى قوللاش» بىلەن ئەيىبلەشنىڭ باھانىسى قىلغان.

بۇ تۇتقۇن قىلىش ۋەقەسى خىتاينىڭ يېڭى مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى قانۇنى كۈچكە ئىگە بولۇپ ئۇزۇن ئۆتمەي يۈز بەرگەن بولۇپ، چەت ئەلدە ئائىلىسى ياكى سودا ئالاقىسى بولغان ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان دۆلەت ھالقىغان سىستېمىلىق باستۇرۇشنىڭ ھەتتا رەسمىي، ھۆججەتلىك ئادەتتىكى پائالىيەتلەر ئۈچۈنمۇ داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقان ئاياللار ئارىسىدا ئىلگىرى يىغىۋېلىش لاگېرىدا تۇتۇپ تۇرۇلغان يېرىم پالەچ بىر ئايال، شۇنداقلا ئىلگىرى 2009-يىلىدىكى ئۈرۈمچى ۋەقەسىگە چېتىشلىق دەپ قارىلىپ 10 يىل تۈرمىدە ياتقان يەنە بىر ئايال بار. ئاچا-سىڭىللارنىڭ بىرى دەسلەپتە تۇتۇلماي قالغان بولسىمۇ، بىر ھەپتىدىن كېيىن ئۇمۇ تۇتقۇن قىلىنغان.

خىتاي دائىرىلىرى شىنجاڭنىڭ مەركىزى ئۈرۈمچىدە 4-ئىيۇل كۈنى تۈركىيەدىكى چوڭ ھەدىسىگە مال ئەۋەتكەنلىكى ئۈچۈن ئىككى ئۇيغۇر ئاچا-سىڭىلنى ۋە ئۇلارنىڭ ئانىسىنى تۇتقۇن قىلغان، ئۈچىنچى سىڭلىسى بولسا بىر ھەپتىدىن كېيىن تۇتۇلغان. بۇ ھەقتە چوڭ ھەدىسى ئەركىن ئاسىيا رادىئوسىغا مەلۇمات بەرگەن.

گۈزەلنۇر كامىلنىڭ ئېيتىشىچە، ئۇنىڭ ئائىلىسىدىكىلەر تۈركىيەدىكى سودىسىنى قوللاش ئۈچۈن ئۇنىڭغا كىيىم-كېچەك، پۇت كىيىمى، قالپاق، كۈندىلىك تۇرمۇش بۇيۇملىرى، تېتىتقۇلار ۋە ئوراپ قاچىلانغان يېمەكلىكلەر قاتارلىق ئادەتتىكى تۇرمۇش لازىمەتلىكلىرىنى يوللاپ تۇرغان.

«ئۇلار پەقەت ئادەتتىكى كۈندىلىك پارچە-پۇرات بۇيۇملار ئىدى،» دېدى ئۇ ئەركىن ئاسىيا رادىيوسىغا.

«ئانام ماڭا: "بىز ساڭا نەق پۇل ئەۋەتەلمىسەكمۇ، مال ئەۋەتىپ تۇرايلى، بالام، سەن شۇنىڭ بىلەن سودا قىلىپ بالىلىرىڭنى باققىن،" دەيتتى،» دېدى ئۇ.

2016-يىلى تۈركىيەگە كۆچۈپ كەلگەن گۈزەلنۇر، ماللارنى 2018-يىلىدىن 2020-يىلىغىچە قايتا تەربىيىلەش لاگېرىدا تۇتۇپ تۇرۇلغان سىڭلىسى گۈلجەننەت كامىلنىڭ تەييارلاپ ئەۋەتكەنلىكىنى تىلغا ئالدى.

يېقىنقى بىر قېتىملىق ۋەقەدىن كېيىن يېرىم پالەچ بولۇپ قالغان گۈلجەننەتكە سىڭلىسى سودىدىن ئالغان پايدىسىدىن ئۈلۈش بېرىش ئارقىلىق ياردەم قىلىپ تۇرغان. ئەمما گۈزەلنۇرنىڭ ئېيتىشىچە، ساقچىلار بۇ ئالاقىنى ئائىلىنى نىشانلاش ئۈچۈن بىر باھانە سۈپىتىدە ئىشلەتكەن.

تەكشۈرۈش

گۈزەلنۇرنىڭ ئېيتىشىچە، ساقچىلارنىڭ ئائىلىسىدىكىلەرنى سوراق قىلىشى 1-ئىيۇلدىن باشلانغان بولۇپ، ئانىسى باھارگۈل توختى، سىڭىللىرى گۈلجەننەت ۋە گۈلزەپەر ھېكىم بىر نەچچە قېتىم سوراق قىلىنغان.

ساقچىلار گۈلجەننەتنىڭ تۈركىيەگە مال ئەۋەتكەنلىكىنى باھانە قىلىپ، ئۇلارنى «تېررورچىلارنى قوللاش»تا گۇماندار دەپ ئەيىبلىگەن. ئۇ يەنە ئانىسى ۋە سىڭىللىرىنىڭ ساقچىلارنى مال سېتىۋالغان دۇكانلارغا ۋە مال ئەۋەتىش ئۈچۈن ئىشلەتكەن ئەشيا ئوبوروتى شىركەتلىرىگە باشلاپ بېرىشكە مەجبۇرلانغانلىقىنى سۆزلەپ بەردى.

«4-ئىيۇل كۈنى ئۇلار ئىنتايىن سىپايە سۆزلەپ، ئانامنى ئەتىگەن سائەت 9:00 دا ساقچىخانىغا بېرىشقا چاقىردى،» دېدى ئۇ. «ئانام بارغاندىن كېيىن، سىڭىللىرىمنىمۇ ئېلىپ كېلىپ تۇتۇۋالدى. ئۇلارنىڭ قان ئەۋرىشكىسىنى ئېلىپ، ئالدى، كەينى ۋە يان تەرەپلىرىدىن سۈرەتكە تارتتى. ئۇنىڭدىن كېيىن ھېچقانداق گەپ قىلماستىن ئۇلارنى ئېلىپ كەتتى.»

ئىنسانىي ھوقۇقلارنى كۆزىتىش تەشكىلاتى (Human Rights Watch) نىڭ بىلدۈرۈشىچە، تۈركىيە خىتاي تەرىپىدىن ھىندونېزىيە، سەئۇدى ئەرەبىستان، مىسىر ۋە قازاقىستانغا ئوخشاش كۆپ سانلىق مۇسۇلمانلار ياشايدىغان باشقا دۆلەتلەر بىلەن بىرلىكتە «سەزگۈر دۆلەتلەر» دەپ بېكىتىلگەن 26 دۆلەتنىڭ بىرىدۇر. خىتاينىڭ «قاتتىق زەربە بېرىش» سىياسىتى ئاستىدا، بۇ دۆلەتلەرگە بارغانلار، ئۇ يەردە ئائىلىسى بارلار ياكى ئۇ يەردىكى كىشىلەر بىلەن ئالاقىدە بولغانلار تەكشۈرۈلگەن، تۇتۇپ تۇرۇلغان، ھەتتا تۈرمىگە تاشلانغان.

گۈزەلنۇر ئۈرۈمچىدىكى ئائىلىسىنىڭ بىر يىلدىن كۆپرەك ۋاقىتتىن بۇيان ئۇنىڭغا ھېچقانداق مال ئەۋەتمىگەنلىكىنى، يېقىنقى مەزگىللەردە ماللارنى ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىدىن ئىمپورت قىلىۋاتقانلىقىنى ئېيتتى. ئائىلىسىنىڭ مال ئەۋەتىشى ساقچىلار تەرىپىدىن تۇتۇلۇشتىن بۇرۇنلا كۆپ يىل ئىلگىرى توختىغانىكەن.

«بىزدە ھەممە نەرسىنىڭ ھۆججىتى بار — نەدىن ئەۋەتىلگەنلىكى، ھەتتا مالنى كىمنىڭ تاپشۇرۇۋالغانلىقىغىچە،» دېدى گۈزەلنۇر.

«بىز ئۇ ھۆججەتلەرنى بەردۇق، ئانام بىلەن سىڭىللىرىمۇ ساقچىلارغا ھەممىنى تاپشۇرۇپ بەردى. ئەمما ساقچىلار يەنىلا ئۇلارغا: "بىز سىلەرنى تەكشۈرىمىز؛ تۈركىيە تەرەپتىمۇ بىر قىسىم ئىشلار بولۇۋاتىدۇ،" دەپتۇ. بۇ يەردە نېمە ئىش بولىدۇ؟ بىزدە ھېچقانداق ئىش يوق. بىز ھەتتا بۇ يەردىكى پاكىز خاتىرىلىرىمىزنىمۇ كۆرسىتەلەيمىز.»

گۈزەلنۇرنىڭ سۆزىگە قارىغاندا، ئۇنىڭ ئانىسى ۋە سىڭىللىرى ئۈرۈمچىدىكى نەنشياۋ (جەنۇبىي شەھەر ئەتراپى) ساقچىخانىسىغا ئېلىپ كېتىلگەن.

«بىرى يېتىم قىز (بېقىۋالغان سىڭلىم گۈلزەپەرنى كۆرسىتىدۇ)، بىرى ئانام، يەنە بىرى بولسا مېنىڭ مېيىپ سىڭلىم... مەن ئەمدى نېمە قىلىشىم كېرەك؟!» دېدى ئۇ يىغلىغان ھالدا ئەركىن ئاسىيا رادىئوسىغا.

ئەركىن ئاسىيا رادىئوسى گۈلجەننەتنىڭ ساقچىخانىدىن يۆتكىلىپ، نۆۋەتتە تەڭرىتاغ رايونلۇق تۇتۇپ تۇرۇش ئورنىدا تۇتۇپ تۇرۇلىۋاتقانلىقىنى دەلىللىدى.

مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى قانۇنى

بۇ تۇتقۇن قىلىش ۋەقەلىرى خىتاينىڭ يېڭى مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى قانۇنى كۈچكە ئىگە بولۇپ بىر قانچە كۈندىن كېيىنلا يۈز بەرگەن. 10-ئىيۇل كۈنى نورۋېگىيەدە تۇرۇشلۇق ئۇيغۇر پائالىيەتچى ئابدۇۋېلى ئايۇپ ئۆزىنىڭ X (تۋىتتېر) ھېسابىدا مۇنداق دەپ يازغان: «ئۈرۈمچىدە ئۈچ ئۇيغۇر تۇتقۇن قىلىندى. دۆلەت بىخەتەرلىك ساقچىلىرى ھېچقانداق سەۋەب كۆرسەتمەستىن، ئۇلارنى 4-ئىيۇل كۈنى تۇتقۇن قىلدى. ئۇلار خىتاي مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈش قانۇنىنى ماقۇللىغاندىن كېيىن بىز بىلگەن تۇنجى نىشاندۇر.»

خىتاينىڭ مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى قانۇنىنى تەنقىد قىلغۇچىلار بۇ قانۇننىڭ ئۇيغۇرلار ۋە تىبەتلەرنى مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ۋە مەدەنىيىتىنى يوقىتىش سۈرئىتىنى تېزلىتىدىغانلىقىدىن ئاگاھلاندۇرماقتا. شۇنداقلا بېيجىڭنىڭ دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇشنى كۈچەيتىپ، چەت ئەلدىكى ئۆكتىچى ئاۋازلارنى جىمجىت قىلىش ئىقتىدارىدىنمۇ ئەندىشە قىلماقتا.

گۈزەلنۇرنىڭ ئەركىن ئاسىيا رادىئوسىغا بىلدۈرۈشىچە، 4-ئىيۇل كۈنى ئانىسى بىلەن ئىككى سىڭلىسى تۇتۇلغاندىن كېيىن ئۆيدە قالغان ئۈچىنچى سىڭلىسى گۈلمىرە كامىلمۇ بىر ھەپتىدىن كېيىن ساقچىلار تەرىپىدىن تۇتۇپ كېتىلگەن.

گۈلمىرە ئىلگىرى 2009-يىلى 5-ئىيۇلدىكى ئۈرۈمچى ۋەقەسىگە چېتىشلىق دېگەن ئەيىبلەش بىلەن 10 يىل تۈرمىدە ياتقان ئىدى.