تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
2026-يىلى 5-ئاۋغۇست
2026-يىلى 4-ئاۋغۇستتا شەرقىي تۈركىستاننىڭ غۇلجا شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن خەلقئارا تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش يىغىنى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ مەزكۇر رايوندىكى سىياسەتلىرىنى خەلقئارا سەھنىدە قانۇنلاشتۇرۇش ۋە غەربنىڭ تەنقىدلىرىگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن تاشلىغان ئەڭ چوڭ دىپلوماتىيەلىك قەدەملىرىنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ¹. بۇ يىغىن بېيجىڭنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇش مېخانىزمىنى ئومۇمىيۈزلۈك جەمئىيەت تۈزۈمىگە سىڭدۈرۈپ، ئۇنى «قانۇن ئارقىلىق باشقۇرۇش» نامى ئاستىدا، تىنچ تەرەققىياتنىڭ كاپالىتى سۈپىتىدە بازارغا سېلىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمىدۇر.
مەزكۇر يىغىنغا رۇسىيە ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 24 دۆلەت شۇنداقلا ئافرىقا ئىتتىپاقىغا ئوخشاش ئۈچ رايونلۇق تەشكىلاتنىڭ ۋەكىللىرى قاتناشتى¹. يىغىننىڭ ئورتاق ئۇيۇشتۇرغۇچىسى بولغان «دۇنيا مۇسۇلمان جەمئىيەتلەر كېڭىشى» (World Muslim Communities Council) خىتايغا ئىسلام دۇنياسىدا ئىنتايىن قىممەتلىك بىر قانۇنىيلىق يولخېتى سۇندى. بېيجىڭ بۇ ھەمكارلىق ئارقىلىق، ئۆزىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى دىنىي بېسىم سىياسەتلىرىنى «ئەسەبىيلىككە قارشى تۇرۇش» شەكلىدە قايتىدىن بېزەپ چىقتى.
تەھلىللەرگە ئاساسلانغاندا، يىغىننىڭ ئىستراتېگىيەلىك تۈپ نىشانى غەرب ئەللىرىنى قايىل قىلىش ئەمەس، بەلكى «يەرشارى جەنۇبى» (Global South) دۆلەتلىرى، ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرى ۋە مۇسۇلمان نوپۇسى كۆپ دۆلەتلەرنى خىتاينىڭ بىخەتەرلىك مودېلىغا جەلپ قىلىشتۇر. خىتاي بۇ ئارقىلىق غەربنىڭ كىشىلىك ھوقۇق بېسىملىرىغا تاقابىل تۇرالايدىغان ھەمدە دۇنياۋى بىخەتەرلىك سۆز ھوقۇقى قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىدىغان يېڭى بىر ئىتتىپاق تۈزمەكتە.
بۇ ماقالىدە، غۇلجا يىغىنىنىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان سىياسىي ۋە دىپلوماتىيەلىك سىگناللار، غۇلجا شەھىرىنىڭ تاللىنىشىدىكى جۇغراپىيەلىك-ئېتنىك مەقسەتلەر، يىغىندا ئوتتۇرىغا قويۇلغان يەتتە چوڭ ئاچقۇچلۇق تەشۋىقات ئۇقۇمىنىڭ سىياسىي ئانالىزى، شۇنداقلا خىتاينىڭ بۇ بايان سىستېمىسى بىلەن خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق كۆزەتكۈچىلىرىنىڭ ۋە ب د ت دوكلاتلىرىنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى قۇرۇلمىلىق زىددىيەتلەر سىستېمىلىق يورۇتۇپ بېرىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش مېخانىزمىنى قورالغا ئايلاندۇرۇپ، پۇقرالارنىڭ ئەركىنلىك بوغۇش قىلمىشلىرىنىڭ يالغۇز خىتاي بىلەنلا چەكلىنىپ قالمايدىغانلىقىدەك خەلقئارالىق قۇرۇلمىلىق ئوخشاشلىقلارمۇ ئانالىز قىلىنىدۇ. ماقالىدە يەنە، ھىندىستاننىڭ كەشمىردىكى باستۇرۇش سىياسەتلىرى ۋە كېنىيە ھۆكۈمىتىنىڭ مۇسۇلمان جەمئىيەتلىرىگە قاراتقان تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش تاكتىكىلىرى سېلىشتۇرۇلۇپ، دۆلەتلەرنىڭ «تېررورلۇق» سۆزىدىن پايدىلىنىپ ھەقلىق ئىجتىمائىي ھەرىكەتلەرنى قانداق جىمىقتۇرۇۋاتقانلىقى يورۇتۇلىدۇ.
ئارقا كۆرۈنۈش
غۇلجا خەلقئارا تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش سېمىنارى، خىتاينىڭ دۆلەت ئىچى ۋە خەلقئارادىكى بىر قاتار نازۇك سىياسىي ئۆزگىرىشلىرىگە توغرا كەلگەن مەزگىلدە ئېچىلدى. ئىچكى سىياسىي جەھەتتىن ئېيتقاندا، 2017-يىلىدىن باشلاپ شەرقىي تۈركىستاندا يولغا قويۇلغان كەڭ كۆلەملىك جازا لاگېرلىرى ۋە سىستېمىلىق تۇتقۇن قىلىش دولقۇنى نۆۋەتتە «نورماللاشقان» يېڭى بىر باسقۇچقا قەدەم قويدى. بېيجىڭ ھۆكۈمىتى جەمئىيەتنى تولۇق كونتروللۇق ئاستىغا ئېلىپ بولغاندىن كېيىن، ئەمدى دۇنياغا رايوننىڭ تىنچلانغانلىقىنى ۋە ھاياتنىڭ «نورمال» داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىشكە جىددىي ئېھتىياجلىق ئىدى.
خەلقئارا ۋەزىيەتتە بولسا، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىتېتىنىڭ (OHCHR) 2022-يىلدىكى دوكلاتىدىن كېيىن، غەرب ئەللىرىنىڭ خىتايغا قاراتقان تەنقىدلىرى ۋە ئىقتىسادىي جازالاش تەدبىرلىرى كۈچەيدى². خىتاي نۆۋەتتە ب د ت دىكى كۆپ سانلىقنىڭ ئاۋاز بېرىش تۈزۈمىگە تايىنىپ، غەربنىڭ جازالاش تەشەببۇسلىرىنى يوققا چىقىرىشقا ئۇرۇنماقتا. يەنە بىر تەرەپتىن، يەرشارى مىقياسىدا يۈز بېرىۋاتقان ئۇرۇشلار ۋە كۈچىيىۋاتقان تېررورلۇق ۋەقەلىرى، خىتايغا ئۆزىنىڭ يۇقىرى بېسىملىق كونترول سىستېمىسىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك بىر «بىخەتەرلىك ئۈلگىسى» قىلىپ كۆرسىتىشكە ماس كېلىدىغان جۇغراپىيەلىك-سىياسىي شارائىت يارىتىپ بەردى.
دەل 2026-يىلىنىڭ تاللىنىشىمۇ تاسادىپىي ئەمەس. بۇ يىل شى جىنپىڭ ئوتتۇرىغا قويغان «يەرشارى بىخەتەرلىك تەشەببۇسى» (Global Security Initiative – GSI) نى ئەمەلىي مىساللار ئارقىلىق خەلقئارالاشتۇرۇش پىلانلانغان ۋاقىتتۇر. خىتاي غەربنىڭ بىخەتەرلىك سىستېمىسىغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، ئالدى بىلەن «تېررورلۇق مەسىلىسىنى تولۇق ھەل قىلدىم» دەپ شەرقىي تۈركىستان زېمىنىنى GSI نىڭ بىرىنچى نەق مەيدان كۆرگەزمىخانىسى قىلىپ كۆرسىتىشنى نىشانلىدى.
ئالدىنقى يىللاردىكى تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش يىغىنلىرى كۆپىنچە بېيجىڭ ياكى شاڭخەي قاتارلىق سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي مەركەزلەردە ئۆتكۈزۈلگەن بولۇپ، ئاساسلىقى نەزەرىيەۋى ۋە سىياسەت خاراكتېرلىك مۇزاكىرىلەرگە مەركەزلەشكەن ئىدى. ئەمما، 2026-يىلدىكى غۇلجا يىغىنى ۋەقەنىڭ بىۋاسىتە مەركىزى دەپ قارىلىدىغان يەرلىك رايوندا ئېچىلىش ئارقىلىق، نەزەرىيەدىن «نەق مەيداندا ئۈلگە كۆرسىتىش» باسقۇچىغا ئۆتكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ قەدەم، خىتاينىڭ خەلقئارادىكى ئوبراز قۇرۇلۇشىنىڭ پاسسىپ مۇداپىئە ھالىتىدىن ئاكتىپ ھۇجۇم باسقۇچىغا ئۆتكەنلىكىنىڭ روشەن بىر ئىپادىسىدۇر.
شۇڭلاشقا، بۇ يىغىن بېيجىڭنىڭ ئۆز سىياسەتلىرىنى پەقەتلا بىر ئىچكى ئىش دەپ بىر تەرەپ قىلماستىن، بەلكى ئۇنى دۇنيانىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ساھەسىگە قوشۇلغان زور «تۆھپە» سۈپىتىدە خەلقئارا كۈنتەرتىپكە سۇنۇش جەريانىدۇر. خىتاي بۇ سېمىنار ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ئەنئەنىۋى دۆلەت تېررورى سۈپەتلىرىنى يوشۇرۇپ، ئۇنى قانۇنىي ۋە خەلقئارالىق ھەمكارلىققا ئۇيغۇن تەدبىر دەپ تونۇتۇشقا تىرىشتى.
غۇلجىنىڭ تاللىنىشىنىڭ سىياسىي مەنىسى
خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ يىغىن ئورنى ئۈچۈن بېيجىڭ، ئۈرۈمچى ياكى تېخىمۇ جەنۇبتىكى قەشقەرنى تاللىماي، غۇلجا (ئىلى) شەھىرىنى تاللىشى چوڭقۇر ئىستراتېگىيەلىك سىگناللارغا ئىگە. غۇلجا شەرقىي تۈركىستاننىڭ غەربىي شىمالىغا جايلاشقان، كۆپ مىللەت توپلىشىپ ياشايدىغان ھەم قازاقىستان بىلەن بىۋاسىتە چېگرىداش بولغان ئۆزگىچە بىر جۇغراپىيەلىك رايوندۇر. تارىخىي جەھەتتىن، غۇلجا ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرنىڭ سىياسىي پائالىيەتلىرى، قوزغىلاڭلىرى ۋە مىللىي ئېڭىنىڭ شەكىللىنىشىدە ئىنتايىن مۇھىم مەركەزلىك رول ئويناپ كەلگەن.
جۇغراپىيەلىك نۇقتىدىن ئېيتقاندا، غۇلجا ئوتتۇرا ئاسىياغا ئېچىلىدىغان ئەڭ مۇھىم سودا پورتلىرىنىڭ ۋە «بىر بەلۋاغ، بىر يول» لىنىيەسىنىڭ تۈگۈنى ھېسابلىنىدۇ. بۇ شەھەرنىڭ تاللىنىشى دەل خىتاينىڭ چېگرا رايونلىرىنى تولۇق كونترول قىلىش ئىقتىدارىنى نامايان قىلىش ئۈچۈندۇر. يىغىنغا كەلگەن چەتئەللىك مېھمانلار چېگرا بويىدىكى تەرەققىياتنى ۋە سودا قاتنىشىنىڭ راۋانلىقىنى بېۋاسىتە كۆرۈش ئارقىلىق، «رايوندا ھېچقانداق بىخەتەرلىك مەسىلىسى قالماپتۇ» دېگەن تۇيغۇغا كېلىدۇ.
مىللىي تەركىب ۋە كۆپ خىللىق جەھەتتىن، غۇلجىدا ئۇيغۇرلار بىلەن بىرگە قازاق، خۇيزۇ ۋە باشقا مىللەتلەر بىللە ياشايدۇ. خىتاي سىياسىي تەشۋىقاتلاردا غۇلجىدىن پايدىلىنىپ، غەربنىڭ «ئېتنىك قىرغىنچىلىق» دەۋالىرىغا تاقابىل تۇرماقچى بولدى. يىغىن جەريانىدا كۆپ مىللەتلىك مەدەنىيەت بايراملىرى، مىللىي ئۇسسۇل ۋە ناخشىلار كۆرگەزمە قىلىنىپ، بۇ رايون گويا كۆپ مىللەتلىك مۇرەسسە ۋە ئىناقلىقنىڭ جەننىتى سۈپىتىدە تەسۋىرلەندى.
چېگرا بىخەتەرلىكى نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، غۇلجا ئارقىلىق ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىگە بىۋاسىتە سىگنال بېرىلدى. خىتاي غۇلجىدا تۇرۇپ چەتئەل ئەلچىلىرىگە ئۆزىنىڭ چېگرا رايونىدىكى كونترول كۈچىنى كۆرسىتىش ئارقىلىق، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىگە «تېررورلۇقنىڭ سىرتقا چىقىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالالايدىغان ئەڭ ئىشەنچلىك شېرىك مەن بولىمەن» دېگەن ئۇچۇرنى يەتكۈزدى. بۇ خىل چېگرا سىياسىي مۇقىملىقى، قوشنا دۆلەتلەرنىڭ خىتايغا بولغان ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي بېقىندىلىقىنى تېخىمۇ كۈچەيتىشنى نىشانلايدۇ.
غەرب ئەللىرى يىللاردىن بۇيان شەرقىي تۈركىستاننىڭ جەنۇبىي رايونلىرىدىكى سىياسەتلەرنى نىشان قىلىپ كەلگەن بولسا، خىتاي شىمالدىكى غۇلجىنى تاللاش ئارقىلىق خەلقئارانىڭ دىققەت نۇقتىسىنى ئالماشتۇرۇشقا ئۇرۇندى. بۇ تاللاش ئارقىلىق، خىتاي خەلقئارا جەمئىيەتكە رايوننىڭ ھەممە يېرىنىڭ تەرەققىي قىلغانلىقىنى ۋە ھېچقانداق باستۇرۇشنىڭ مەۋجۇت ئەمەسلىكىنى سىمۋوللۇق رەۋىشتە كۆرسىتىشكە تىرىشتى. غۇلجا يىغىنى، بېيجىڭنىڭ شەرقىي تۈركىستان ئۈستىدىكى مۇتلەق غەلىبىسىنى جاكارلايدىغان بىر خىل سىياسىي تامغا رولىنى ئوينىدى.
يەنە بىر جەھەتتىن، غۇلجىنىڭ تاللىنىشى ئوتتۇرا ئاسىيا جۇغراپىيەسى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى مەدەنىيەت تۇتاشتۇرۇش پىلانىنىڭ بىر قىسمىدۇر. خىتاي بۇ يەردە يىغىن ئېچىش ئارقىلىق، رايوننىڭ ئەسلىدىكى ئىسلامىي ئۆزگىچىلىكىنى پۈتۈنلەي سۇسلاشتۇرۇپ، ئۇنى دۆلەت تەرىپىدىن رۇخسەت قىلىنغان «ساياھەتچىلىك ۋە كۆڭۈل ئېچىش كودى» غا ئۆزگەرتىپ سۇندى. بۇ تاكتىكا غەرب بايانلىرىغا غا قارشى بېيجىڭ قوللانغان ئەڭ چوڭ رەڭدار بوشلۇق كۆرسىتىش تاكتىكىلىرىنىڭ بىرىدۇر.
خىتاينىڭ ئاساسلىق ئىستراتېگىيەلىك مەقسىتى
غۇلجا يىغىنىنىڭ بىرىنچى دەرىجىلىك ئىستراتېگىيەلىك مەقسىتى خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا قوللانغان يۇقىرى بېسىملىق سىياسەتلىرىنىڭ خەلقئارادىكى ئوبراز زىيىنىنى تولدۇرۇش ۋە بېيجىڭنىڭ بىخەتەرلىك سىياسىتىگە خەلقئارالىق قانۇنىيلىق يارىتىشتۇر. خىتاي ئامېرىكا ۋە غەرب ئەللىرىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق تەنقىدلىرىگە جاۋاب قايتۇرۇشنىڭ بىۋاسىتە ئۇسۇلى سۈپىتىدە، تەرەققىيات بىلەن بىخەتەرلىكنىڭ ئۆزئارا مۇناسىۋىتىنى قايتىدىن بەلگىلەپ چىقىشقا ئۇرۇنماقتا.
خىتاي بۇ يىغىن ئارقىلىق ئۆزىنىڭ غەربنى ئەمەس، بەلكى «يەرشارى جەنۇبى» دۆلەتلىرىنى قايىل قىلالايدىغانلىقىنى ناھايىتى ياخشى بىلىدۇ. شۇڭلاشقا، بېيجىڭ پۈتۈن تىرىشچانلىقىنى ئافرىقا ئىتتىپاقى، ئەرەب دۇنياسى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىنى ئۆز تەرىپىگە تارتىشقا مەركەزلەشتۈردى. بۇ دۆلەتلەر ئۆزلىرىمۇ دۆلەت ئىچىدىكى ئۆكتىچى گۇرۇپپىلار ۋە مىللىي تۈركۈملەرنىڭ ھەرىكەتلىرىنى بېسىشتا بىخەتەرلىك تەدبىرلىرىگە جىددىي ئېھتىياجلىق بولغاچقا، خىتاينىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ۋە تولۇق كونترول قىلىش مودېلىنى بىر كۆڭۈلدىكىدەك پۇرسەت دەپ بىلىدۇ.
يىغىن غەربنىڭ «قوش ئۆلچەم» تاكتىكىسىغا قارىتا بىر يۈرۈش رەسمىي رەت قىلىش پوزىتسىيەسىنى شەكىللەندۈردى. خىتاي ۋەكىللىرى يىغىندا غەرب ئەللىرىنى «ئۆزىنىڭ جۇغراپىيەلىك مەنپەئەتى ئۈچۈن تېررورلۇق تېمىسىدىن پايدىلىنىۋاتىدۇ» دەپ ئەيىبلىدى. بېيجىڭ ئۆزىنى «ھەقىقىي كۆپ تەرەپلىمىلىك تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» نىڭ تەرەپدارى قىلىپ كۆرسىتىش ئارقىلىق، غەربنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ھۇجۇملىرىنى سىياسىي غەرەزلىك ھەرىكەتلەر دەپ بېكىتىشكە تىرىشتى.
يەنە بىر مۇھىم مەقسەت كىشىلىك ھوقۇق ئۇقۇمىغا قايتىدىن ئېنىقلىما بېرىشتۇر. خىتاينىڭ يىغىندىكى رەسمىي نۇتۇقلىرىدا، ئەڭ تۈپ كىشىلىك ھوقۇقنىڭ «ياشاش ھوقۇقى» ۋە «تەرەققىيات ھوقۇقى» ئىكەنلىكى، بىخەتەرلىك بولمىسا بۇ ھوقۇقلارنىڭ ھېچقانداق قىممىتى بولمايدىغانلىقى جاراڭلىق تەكىتلەندى. بۇ بايان غەربچە شەخسىي ئەركىنلىك ۋە سىياسىي ھوقۇققا تايانغان كىشىلىك ھوقۇق چۈشەنچىسىنى سىستېمىلىق رەت قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن ئېيتقاندا، خىتاي شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇش مېخانىزمىنى بىر تەرەپتىن دۆلەت ئىچىدە قانۇنلاشتۇرۇپ پۇقرالار بوشلۇقىنى يوشۇرۇن بوغسا، يەنە بىر تەرەپتىن خەلقئارالىق سېمىنارلار ئارقىلىق بۇ مېخانىزمنىڭ «ئۈنۈمدارلىقىنى» بازارغا سالىدۇ. يىغىن خىتاي دۆلەت ئاپپاراتىنىڭ ئۆزى تۈزگەن بىخەتەرلىك قائىدىلىرىنى باشقا دۆلەتلەرگە قوبۇل قىلدۇرۇپ، غەربسىز بىر بىخەتەرلىك چەمبىرىكى قۇرۇپ چىقىشتىكى ئاچقۇچلۇق پىلانىدۇر.
يىغىندا يەنە، خەلقئارا تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ھەمكارلىقىنىڭ چوقۇم دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا ھۆرمەت قىلىش ئاساسىدا بولۇشى كېرەكلىكى ئالاھىدە تىلغا ئېلىندى. بۇ سۆزنىڭ سىياسىي ئارقا كۆرۈنۈشى شۇكى، دۆلەتلەر بىر-بىرىنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلىشىپ، كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىنى قورال قىلماسلىقى لازىم. بۇ سىگنال خىتاينىڭ ئۆزىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىگە قارىتا ھەر قانداق خەلقئارالىق تەكشۈرۈشنى ئالدىن توسۇش ئۈچۈن ئىشلەتكەن سىياسىي قالقىنىدۇر.
بېيجىڭ بۇ مۇنبەردىن پايدىلىنىپ يەنە، شەرقىي تۈركىستان جەمئىيىتىنى پۈتۈنلەي تىنچلاندۇرۇش سىياسىتىنى ئاقلىدى. يىغىندىكى بارلىق بايانلار، رايوندىكى خىتاينىڭ زۇلمىغا قارشى قوزغالغان ھەرىكەتلەرنى پۈتۈنلەي چەتئەلدىن كەلگەن تېررورلۇق پىلانى دەپ كۆرسىتىشكە تىرىشتى. بۇ تاكتىكا ئارقىلىق خىتاي يەرلىك خەلقلەرنىڭ بارلىق ئۆز-ئۆزىنى قوغداش ھەرىكەتلىرىنى خەلقئارا جەمئىيەت ئالدىدا قانۇنسىز جىنايەتكە ئايلاندۇرماقچى بولدى.
ئاخىرقى ھېسابتا، خىتاينىڭ يىغىندىكى تۈپ ئىستراتېگىيەلىك نىشانى غەربنىڭ دۇنياۋى كىشىلىك ھوقۇق باھالاش سىستېمىسىدىن ئۆزىنى چىقىرىپ، ئۆزى باشچىلىقىدىكى بىر يېڭى «تەرەققىيات ۋە بىخەتەرلىك» ئىتتىپاقىنى قۇرۇپ چىقىشتۇر. غۇلجا يىغىنى بۇ يېڭى دۇنيا تەرتىپىنىڭ بىرىنچى غەلىبە قەدىمى سۈپىتىدە تەشۋىق قىلىندى. بۇ مۇنبەر، دۆلەت تېررورىنىڭ يەرشارىۋى سىستېمىدا قانداق قىلىپ تەرەققىيات قالقىنى ئاستىدا ساقلىنىپ قالىدىغانلىقىنىڭ روشەن بىر ئەمەلىي مىسالىدۇر.
رەسمىي بايان سىستېمىسى ۋە تەشۋىقات تەھلىلى
خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ غۇلجا يىغىنىدىكى رەسمىي باياناتلىرى ۋە خەۋەر تېكىستلىرى بىر تۈركۈم سىستېمىلىق سۆز بايانلىرى ئۈستىگە قۇرۇلغان. بۇ بايان سىستېمىسى، غەرب تەنقىدلىرىنى يوشۇرۇش ۋە دۆلەتنىڭ باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى قانۇنىي ۋە مەدەنىي كودلارغا ئوراپ تونۇشتۇرۇش ئۈچۈن مەقسەتلىك لايىھەلەنگەن. يىغىندىكى رەسمىي نۇتۇقلاردا بىر قانچە ئاچقۇچلۇق ئۇقۇم توختىماي تەكرارلىنىپ تۇردى:
- «تېررورىزم» (恐怖主义): بۇ ئۇقۇم يىغىن خەۋەرلىرىدە ئەڭ كۆپ تەكرارلانغان سۆزلەرنىڭ بىرى بولدى. خىتاينىڭ سىياسىي ئالاقىسىدە بۇ سۆز دۆلەت ئاپپاراتى يولغا قويغان بارلىق نازارەتچىلىك ۋە باستۇرۇش تەدبىرلىرىنى «دۆلەت بىخەتەرلىكى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان تۈپ قورال» سۈپىتىدە كۆرسىتىش رولىنى ئوينىدى. تېررورلۇق خەۋپى توختىماستىن سىرتتىن كېلىدىغان ۋە پۈتۈن مىللەتلەرگە ئورتاق تەھدىت ئېلىپ كېلىدىغان بىر مەنبە سۈپىتىدە تەسۋىرلەندى.
- «ئەسەبىيلىشىش» (极端化): بۇ خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مەدەنىيەت ۋە دىننى چەكلەش سىياسەتلىرىنى نىقابلايدىغان ئەڭ چوڭ بايانلاردىن بىرىدۇر. يىغىندا دىنىي پائالىيەتلەرنى ۋە ئەنئەنىلەرنى چەكلەش ھەرىكەتلىرى «دىنىي ئەسەبىيلىكنىڭ ئالدىنى ئېلىش» دەپ پەردازلاندى. بۇ ئۇقۇم، جەمئىيەتنىڭ ھەر قانداق بىر تىنچ سىياسىي تەلەپلىرىنى ياكى مەدەنىيەت ئۆزگىچىلىكىنى دەرھال زەربە بېرىلىدىغان جىنايەت خاراكتېرلىك «ئەسەبىيلىك» بىلەن تەڭلەشتۈرۈۋېتىش رولىنى ئوينىدى.
- «قانۇن بويىچە تېرورلۇققا قارشى تۇرۇش» (法治反恐): بۇ بايان دائىرىلەر تەرىپىدىن ئەڭ ئاساسلىق تېما سۈپىتىدە تەكىتلەندى³. بۇ سۆز، غەرب ئەللىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا قاراتقان «سوتسىز قاماش» ۋە «مەجبۇرىي تۇتۇپ تۇرۇش» تەنقىدلىرىگە قارىتا، بارلىق سىياسىي جازالاش ۋە باستۇرۇش ھەرىكەتلىرىنىڭ خىتاي ئاساسىي قانۇنى ۋە جىنايى ئىشلار قانۇنىنىڭ كونكرېت ماددىلىرى بويىچە بىر تەرەپ قىلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلدى. بۇ بايان ئارقىلىق خىتاي ئۆزىنىڭ دۆلەت ئاپپاراتىنى تولۇق قانۇنىي ۋە يۇقىرى مەسئۇلىيەتچان بىر ئورگان قىلىپ كۆرسىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
- «ئومۇمىي تەرەققىيات ۋە بىخەتەرلىك» (统筹发展和安全): بۇ ئۇقۇم خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ نۆۋەتتە رايوندا ئېلىپ بېرىۋاتقان زور كۆلەملىك ئىقتىسادىي قۇرۇلۇش ۋە مەجبۇرىي ئەمگەك سىياسەتلىرىنى ئاقلاش ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ. يىغىن بايانلىرىدا، تەرەققىيات بولمىسا بىخەتەرلىكنىڭ بولمايدىغانلىقى تەكىتلىنىپ، رايوندىكى بارلىق يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەتچىلىك مېخانىزملىرى بىر خىل «ئىقتىسادىي گۈللىنىشنىڭ مۇھىم كاپالىتى» دەپ كۆرسىتىلدى.
- «قوش ئۆلچەم» (双重标准): خىتاي ۋەكىللىرى بۇ سۆزدىن پايدىلىنىپ غەرب ئەللىرىنىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇشتىكى ئۆز بېشىمچىلىقىنى تەنقىد قىلدى. غەربنىڭ باشقا دۆلەتلەردىكى تېررورلۇق ھەرىكەتلىرىنى جىمجىت قوللاپ، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى قانۇنىي تەدبىرلىرىنى «باستۇرۇش» دەپ ئاتىشىنى سىياسىي بىر تەرەپلىمىلىك دەپ دەۋا قىلدى. بۇ بايان، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق تەنقىدلىرىنىڭ ئەخلاقىي ئاساسىنى يوقىتىش ئۈچۈن قوزغىتىلغان بىر خىل سۆز قورالىدۇر.
- «خەلقئارا ھەمكارلىق» (国际合作): بۇ ئۇقۇم يىغىندىكى چەتئەل ۋەكىللىرىنىڭ قاتنىشىشى ئارقىلىق ئەمەلىيلەشتى. خىتاي دۇنيا بويىچە يېڭى بىر بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنىڭ زۆرۈرلۈكىنى تەكىتلەپ، غەرب تىزگىنىدىكى ب د ت ۋە باشقا سۇپىلارنىڭ سىرتىدا، ئۆزى باشلامچى بولغان بىر تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش تورىنى قۇرۇشنى ئىلگىرى سۈردى. بۇ بايان، خەلقئارادىكى غەربسىز كۆپ تەرەپلىمىلىك ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشنى نىشان قىلىدۇ.
- «ئىنسان ھەقلىرى كاپالىتى » (人权保障): يىغىندا بۇ سۆز ئۆزىنىڭ غەربچە تىنچ شەخسىي ئەركىنلىك مەزمۇنىدىن پۈتۈنلەي تارتىپ چىقىرىلىپ، ئۇنىڭ ئورنىغا «ياشاش ھوقۇقى» ۋە «تەرەققىي قىلىش ھوقۇقى» دېگەندەك كوللېكتىپ بايانلار كىرگۈزۈلدى. خىتاي ۋەكىللىرى تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش تەدبىرلىرىنىڭ ئۆزى دەل شەرقىي تۈركىستاندىكى پۇقرالارنىڭ ياشاش ھوقۇقىنى قوغداش ۋە ئىنسان ھوقۇقىنى ئەڭ چوڭ كاپالەتكە ئىگە قىلىش ھەرىكىتىدۇر، دەپ بايان قىلدى. بۇ ئارقىلىق خىتاي خەلقئارادىكى كىشىلىك ھوقۇق سۆز سىستېمىسىنىڭ ئۆلچەملىرىنى ئۆزگەرتىۋېتىشكە ئۇرۇنماقتا.
ئومۇمىي جەھەتتىن ئېيتقاندا، بۇ يەتتە چوڭ بايان سىستېمىسى غۇلجا يىغىنىنىڭ رەسمىي تەشۋىقاتىدىكى تۈپ قۇرۇلما پارچىلىرىدۇر. بۇ سۆزلەر بىر-بىرى بىلەن زىچ باغلانغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ تۈپ مەقسىتى دۆلەت تېررورىنىڭ ھەقىقىي ماھىيىتىنى يېنىكلىتىش، شەرقىي تۈركىستاندىكى تۈزۈلمىۋى باستۇرۇشنى خەلقئارا جەمئىيەت ئالدىدا «نورمال بىر دۆلەت باشقۇرۇش مېخانىزمى» سۈپىتىدە تونۇشتۇرۇشتىن ئىبارەت. خىتاينىڭ بۇ تىرىشچانلىقى ئۇنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تەشۋىقات تەپەككۇرىنىڭ يۇقىرى سەۋىيەدە سىستېمىلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
دىپلوماتىيەلىك ۋە خەلقئارالىق ئەھمىيىتى
غۇلجا يىغىنى خىتاينىڭ دىپلوماتىيەلىك بوشلۇقىنى كېڭەيتىش ۋە خەلقئارادىكى بېسىمىنى يېنىكلىتىش يولىدىكى مۇھىم بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى ھېسابلىنىدۇ. يىغىنغا قاتناشقان دۆلەتلەرنىڭ تەركىبىگە قارىغاندا، رۇسىيە، ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى ۋە ئافرىقا ئىتتىپاقى قاتارلىق 24 دۆلەت ۋە رايونلۇق تەشكىلات ۋەكىللىرىنىڭ قاتنىشىشى خىتاينىڭ خەلقئارا دىپلوماتىيەدە كۈچلۈك بىر ئىتتىپاق قۇرۇپ چىققانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئەللەر غەربنىڭ كىشىلىك ھوقۇق سىستېمىسىدىن سىرتتا تۇرۇپ، بېيجىڭ بىلەن بولغان بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنى چۆرىدىگەن يېڭى بىر قۇتۇپنى شەكىللەندۈرمەكتە.
يىغىننىڭ ئەڭ ئالاھىدە دىپلوماتىيەلىك مۇۋەپپەقىيىتى شۇكى، ئۇ مەركىزى ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىدە بولغان «دۇنيا مۇسۇلمان جەمئىيەتلەر كېڭىشى» (World Muslim Communities Council – WMCC) تەرىپىدىن ئورتاق ئۇيۇشتۇرۇلدى¹. مەزكۇر كېڭەشنىڭ رەئىسى دوكتور ئەلى رەشىد ئەل-نۇئەيمى (Dr. Ali Rashid Al Nuaimi) يىغىندا سۆز قىلىپ، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش تەجرىبىلىرىنى يۇقىرى باھالىدى. بۇ ھەمكارلىق، خىتاينىڭ مۇسۇلمان دۇنياسى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى تېخىمۇ مۇستەھكەملەشكە ۋە غەربنىڭ «ئىسلامغا قارشى تۇرۇش» تەنقىدلىرىنى سىياسىي جەھەتتىن يوققا چىقىرىشقا تولۇق يول ئاچتى.
دىپلوماتىيەلىك نۇقتىدىن ئېيتقاندا، بېيجىڭ ئۈچۈن ئىسلام دۆلەتلىرىنىڭ ئېتىراپ قىلىشىغا ئېرىشىش ئەڭ قىممەتلىك كارتىدۇر. ئەرەب دۇنياسى ۋە مۇسۇلمان دۆلەتلەرنىڭ ۋەكىللىرى شەرقىي تۈركىستاندىكى ئەھۋالنى كۆرۈپ، خىتاينىڭ سىياسەتلىرىنى «مۇسۇلمانلارنى يوقىتىش ئەمەس، بەلكى ئۇلارنى تېررورلۇقتىن قۇتقۇزۇش تەدبىرى» دەپ ئېتىراپ قىلغاندا، غەربنىڭ بارلىق تەنقىدلىرى ئۆزلۈكىدىن قىممىتىنى يوقىتىدۇ. بۇ ھەمكارلىق دەل بېيجىڭنىڭ خەلقئارادىكى ئىسلامىي قانۇنىيلىقىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن ئوينىغان ئەڭ چوڭ دىپلوماتىيەلىك ئويۇنىدۇر.
يىغىن يەنە شى جىنپىڭ ئوتتۇرىغا قويغان «بىر بەلۋاغ، بىر يول» (BRI) ۋە «يەرشارى بىخەتەرلىك تەشەببۇسى» (GSI) غا بىۋاسىتە باغلاندى. خىتاي شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىچكى مۇقىملىقىنى BRI لىنىيەسى بويىدىكى بارلىق تەرەققىياتلارنىڭ كاپالىتى سۈپىتىدە كۆرسەتتى. يىغىنغا قاتناشقان دۆلەتلەرگە «شەرقىي تۈركىستان مۇقىم بولسا، سىلەرگە كېلىدىغان سودا لىنىيەسى بىخەتەر بولىدۇ» دېگەن سىگنال سىستېمىلىق سۇنۇلدى. بۇ تاكتىكا، بىخەتەرلىكنى ئىقتىسادىي مەنپەئەت بىلەن بىر گەۋدە قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (SCO) دائىرىسىدىمۇ بۇ يىغىننىڭ ئەھمىيىتى ئالاھىدە يۇقىرى بولدى. خىتاي SCO غا ئەزا دۆلەتلەرنىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش تەدبىرلىرىنى ئۆزىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مودېلىغا ماسلاشتۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا. غۇلجا يىغىنى، خۇددى مەزكۇر تەشكىلاتقا ئەزا ئەللەرگە بېيجىڭنىڭ سىياسىي ۋە تېخنىكىلىق كونترول قوراللىرىنى رەسمىي تونۇشتۇرىدىغان ۋە بازارغا سالىدىغان مۇنبەر بولۇپ خىزمەت قىلدى. بۇ ئارقىلىق خىتاي رايوندىكى بىخەتەرلىك يېتەكچىلىك ئورنىنى تېخىمۇ مۇستەھكەملىدى.
خۇلاسىلىگەندە، غۇلجا يىغىنىنىڭ دىپلوماتىيەلىك ئەھمىيىتى شۇكى، خىتاي ئۆزىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىدىكى پاسسىپ ئورنىنى غەربسىز دۇنيانىڭ بىخەتەرلىك رەھبەرلىك ئورنىغا ئۆزگەرتىشنىڭ قەدىمىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئالدى. يىغىن بېيجىڭنىڭ يەرشارىۋى بىخەتەرلىك سىستېمىسىدىكى يېڭى شېرىكلىك ئالاقىلىرىنى كۆرسىتىدىغان چوڭ بىر پاراتقا ئايلاندى. بۇ خىل دىپلوماتىيەلىك غەلىبە، بېيجىڭنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى يۇقىرى بېسىملىق سىياسەتلىرىنى كەلگۈسىدە تېخىمۇ جۈرئەتلىك داۋاملاشتۇرۇشىغا يول ئاچىدۇ.
سېلىشتۇرما باھا
خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ غۇلجا يىغىنىدىكى ئاقلاش بايانلىرى بىلەن مۇستەقىل خەلقئارالىق كۆزەتكۈچىلەر، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئورگانلىرى ۋە كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ باھالاشلىرى ئوتتۇرىسىدا ئىنتايىن زور قۇرۇلمىلىق زىددىيەتلەر مەۋجۇت. خىتاينىڭ رەسمىي نۇتۇقلىرىدا، شەرقىي تۈركىستاندا «قانۇن بويىچە تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» يولغا قويۇلۇپ ئىنسان ھوقۇقى ئەڭ يۇقىرى كاپالەتكە ئىگە قىلىندى دەپ جاكارلانغان بولسا، خەلقئارالىق مۇستەقىل تەكشۈرۈشلەر پۈتۈنلەي باشقا بىر رېئاللىقنى يورۇتۇپ بېرىدۇ.
مەسىلەن، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىتېتىنىڭ (OHCHR) 2022-يىلدىكى شەرقىي تۈركىستانغا ئائىت مەخسۇس دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاينىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ۋە ئەسەبىيلىكنى تۈگىتىش قانۇن سىستېمىسى ئىنتايىن مۈجمەل ھەم كۆپ مەنالىق بولۇپ، بۇ ھەر قانداق بىر تىنچ سىياسىي ۋە دىنىي پائالىيەتلەرنى جىنايەت دەپ بېكىتىشكە ئاسانلا ئىشلىتىلىدۇ². دوكلاتتا يەنە، رايوندىكى سىستېمىلىق قاماشلار، ئۆز بېشىمچىلىق بىلەن ئەركىنلىكتىن مەھرۇم قىلىش ھەرىكەتلىرىنىڭ كۆلىمى تىلغا ئېلىنىپ، بۇلارنىڭ «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» شەكىللەندۈرۈش ئېھتىماللىقى يۇقىرى ئىكەنلىكى ئالاھىدە تەكىتلەنگەن.
خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى (Amnesty International) ۋە كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى (Human Rights Watch) غا ئوخشاش تەشكىلاتلارنىڭ دوكلاتلىرىمۇ، خىتاينىڭ «قانۇن بويىچە باشقۇرۇش» دېگەن سۆزىنى ئىنچىكە ئانالىز قىلىپ زەربە بېرىدۇ⁴. بۇ تەشكىلاتلارنىڭ كۆرسىتىشىچە، خىتاينىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش سىستېمىسى سىياسىي ئۆكتىچىلىكنى بوغۇپ تاشلاش ئۈچۈن مەقسەتلىك لايىھەلەنگەن بولۇپ، ئۇيغۇرلارنىڭ ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرنىڭ مىللىي كىملىكىنى، مەدەنىيەت يىلتىزىنى ۋە ئاساسىي دىنىي پائالىيەتلىرىنى پۈتۈنلەي يوقىتىشنى نىشان قىلىدۇ. بۇ قۇرۇلمىلىق باستۇرۇش مېخانىزمى جەمئىيەتنىڭ ھەممە قاتلىمىنى يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت ئارقىلىق بىر تەرەپ قىلىدۇ.
خەلقئارادىكى مۇستەقىل تەتقىقاتچىلار ۋە «تەنقىدىي تېررورلۇق تەتقىقاتى» (Critical Terrorism Studies) نەزەرىيەچىلىرى، دۆلەتلەرنىڭ تېررورلۇق سۆزىدىن پايدىلىنىپ ئۆزىنىڭ دۆلەت تېررورىنى قانداق يوشۇرىدىغانلىقىنى سىستېمىلىق ئىسپاتلاپ چىققان⁵. رىچارد جېكسون (Richard Jackson)، رۇت بىلاكلېي (Ruth Blakeley) ۋە ئېرىك ھېررىڭ (Eric Herring) قاتارلىق ئالىملارنىڭ نەزەرىيەۋى رامكىلىرىغا ئاساسلانغاندا، قۇدرەتلىك دۆلەتلەر تېررورلۇق تەھدىتىنى كۆپتۈرۈپ كۆرسىتىش ئارقىلىق، پۇقرالارنىڭ ئەركىنلىك بوشلۇقىنى بوغىدىغان ۋە مىللىي بېسىم سىياسەتلىرىنى ئاقلايدىغان ئالاھىدە بىر «دۆلەت ھوقۇقى قالقىنى» يارىتىۋالىدۇ⁵. ئاتالمىش غۇلجا يىغىنىمۇ دەل مۇشۇ نەزەرىيەۋى پاكىتنىڭ ئەڭ تىپىك ئەمەلىي مىسالىدۇر.
مۇشۇنداق قۇرۇلمىلىق باستۇرۇش تەجرىبىلىرى يالغۇز خىتاي بىلەنلا چەكلىنىپ قالمايدۇ. دۇنيانىڭ باشقا سەزگۈر رايونلىرىدىمۇ قۇدرەتلىك دۆلەتلەرنىڭ ئۆكتىچى گۇرۇپپىلارنى جىمجىت قىلىش ۋە ئاممىۋى ھەرىكەتلەرنى يوقىتىش ئۈچۈن تېررورلۇق سىستېمىسىنى قانداق قوراللاشتۇرغانلىقىنى كۆرگىلى بولىدۇ. مەسىلەن، ھىندىستان ھۆكۈمىتىنىڭ كەشمىر رايونىدا قوللانغان بېسىم سىياسەتلىرى، غۇلجا يىغىنىدىكى خىتاي سىگناللىرى بىلەن ئىنتايىن كۈچلۈك ئوخشاشلىققا ئىگە.
ھىندىستان ھۆكۈمىتى كونا ۋە زوراۋان بولغان «قانۇنسىز ھەرىكەتلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» (Unlawful Activities Prevention Act – UAPA) غا تايىنىپ، كەشمىردىكى پائالىيەتچىلەر، مۇخبىرلار ۋە كىشىلىك ھوقۇق قوغدىغۇچىلىرىنى سوتسىز تۇتۇپ تۇرۇش ھەمدە تېررورلۇق قىلمىشى سۈپىتىدە جىنايەت كودىغا كىرگۈزۈش تاكتىكىلىرىنى قوللاندى⁶. مەسىلەن، داڭلىق كىشىلىك ھوقۇق قوغدىغۇچىسى خۇررام پەرۋەز (Khurram Parvez) نىڭ UAPA قانۇنى ماددىلىرى ئاستىدا تۇتقۇن قىلىنىشى، ھىندىستاننىڭ تېررورلۇق باھانىسى بىلەن مۇستەقىل جەمئىيەت ئەركىنلىكىنى بوغقانلىقىنىڭ تىپىك پاكىتىدۇر. شۇنداقلا، ھىندىستان «چەتئەل ئىئانىلىرىنى تەڭشەش قانۇنى» (FCRA) ئارقىلىق كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ چەتئەلدىن كېلىدىغان ئىقتىسادىي مەنبەلىرىنى چەكلەپ، پۇقراۋى تەشكىلاتلارنىڭ پائالىيەتلىرىنى سىستېمىلىق ھالدا بېسىقتۇردى⁶.
يەنە بىر قۇرۇلمىلىق ئوخشاشلىقنى كېنىيەنىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش سىياسەتلىرىدىنمۇ كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ. كېنىيە ھۆكۈمىتى «ئەششەباب» (Al-Shabaab) تېررورلۇق گۇرۇپپىسىغا قارشى تۇرۇش باھانىسى ئاستىدا، دۆلەت ئىچىدىكى يەرلىك مۇسۇلمان نوپۇسىنى ۋە پائالىيەتچىلەرنى نىشان قىلىدىغان يۇقىرى بېسىملىق سىياسەتلەرنى يولغا قويدى⁷. كېنىيەنىڭ 2012-يىلدىكى «تېررورلۇقنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» (Prevention of Terrorism Act – POTA) دۆلەت ئاپپاراتىغا مۈجمەل تېررورلۇق باھانىسى بىلەن كىشىلەرنى تۇتۇش، جەمئىيەتنى نازارەت قىلىش ۋە پۇقرالارنىڭ ئاساسىي ھوقۇقلىرىنى بوغۇشقا چەكلىمىسىز ھوقۇق بەردى. بۇ سىياسەت يەرلىك مۇسۇلمان جەمئىيەتلىرىنى چەتكە قېقىش ۋە ئۇلارنىڭ سىياسىي ئاۋازىنى جىمجىت قىلىش رولىنى ئوينىدى.
خۇلاسە قىلغاندا، خىتاينىڭ غۇلجا يىغىنىدا تەشۋىق قىلغان «بىخەتەرلىك تەرەققىياتنىڭ كاپالىتى» دېگەن بايانلىرى پۈتۈنلەي دۆلەت تېررورىنىڭ ھەقىقىي قىياپىتىنى يۆگەش ئۈچۈن ئوينالغان بىر تىياتىردۇر. خەلقئارادىكى كىشىلىك ھوقۇق دوكلاتلىرى ۋە باشقا دۆلەتلەر (ھىندىستان ۋە كېنىيە) دىكى قۇرۇلمىلىق ئوخشاشلىقلار شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، دۆلەتلەر تېررورلۇق سۆزىدىن پايدىلىنىپ ئۆزلىرىنىڭ مىللىي بېسىم ۋە باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى خەلقئارالىق قانۇنلۇق دەرىجىگە كۆتۈرمەكچى بولىدۇ. غۇلجا يىغىنىمۇ دەل دۆلەتلەرنىڭ تېررورلۇق باھانىسى بىلەن پۇقرالار بوشلۇقىنى يوشۇرۇن بوغىدىغان يەرشارىۋى سىستېمىنىڭ بىرىنچى نەق مەيدان نامايەندىسىدۇر.
كەلگۈسى تەسىرى ۋە خۇلاسە
غۇلجا خەلقئارا تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش سېمىنارى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشىدىن ئىنتايىن نازۇك سىگناللارنى بېرىدۇ. بېيجىڭ كەلگۈسىدە يۇقىرى بېسىملىق نازارەتچىلىك ۋە سىستېمىلىق كونترول سىستېمىسىنى تېخىمۇ مۇقىملاشتۇرۇپ، ئۇنى كۆرۈنمەيدىغان كۈندىلىك جەمئىيەت باشقۇرۇش مېخانىزمىغا ئايلاندۇرىدۇ. رايوندىكى بارلىق سىياسىي جازالار ئەمدى لاگېرلارنىڭ تېمى سىرتىدا، «قانۇن كوزىرى» ئاستىغا پۈتۈنلەي يوشۇرۇلىدۇ.
بۇ ئەھۋال شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ خەلقئارادىكى مۇنازىرە قۇرۇلمىسىغا كۈچلۈك تەسىر كۆرسىتىدۇ. خىتاينىڭ بۇ يېڭى سۆز بايانى تاكتىكىسى سەۋەبىدىن، ئۇيغۇر مەسىلىسى خەلقئارادا بىر قۇتۇپلىق كۈرەشكە ئايلىنىپ كېتىدۇ. بىر تەرەپتە غەرب ئەللىرى كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئېتنىك باستۇرۇش نۇقتىسىدىن تەنقىدنى داۋاملاشتۇرسا، يەنە بىر تەرەپتە «يەرشارى جەنۇبى» دۆلەتلىرى خىتاينىڭ تەرەققىيات ۋە بىخەتەرلىك بايانلىرىنى ئورتاق قوللاپ، بېيجىڭنى قوغدايدىغان قالقانغا ئايلىنىدۇ.
خىتاينىڭ بىخەتەرلىك دىپلوماتىيەسىنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشى خەلقئارادىكى غەربسىز سۇپىلارنىڭ رولىنى تېخىمۇ كۈچەيتىشنى نىشانلايدۇ. بېيجىڭ ئۆزىنىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش مودېلىنى باشقا دۆلەتلەرگە قوبۇل قىلدۇرۇش ئارقىلىق، يەرشارىۋى بىخەتەرلىك سىستېمىسىنىڭ ئاساسىي قائىدىلىرىنى ئۆزگەرتىشكە ئۇرۇنىدۇ. بۇ ئەھۋال خەلقئارادا كىشىلىك ھوقۇقنىڭ قىممىتىنى پۈتۈنلەي سۇسلاشتۇرۇپ، دۆلەتلەرنىڭ ئۆز پۇقرالىرىنى باستۇرۇشتىكى ھوقۇق چېگراسىنى ئەنسىز دەرىجىدە كېڭەيتىۋېتىدۇ.
يىغىندىكى رەسمىي باياناتلاردا بېرىلگەن سۈكۈت سىگناللىرى بېيجىڭنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە ئوپېراتسىيەسىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئەمەلگە ئاشۇرۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ئىلگىرىكى يىللاردىكى رەسمىي باياناتلاردا بېرىلگەن «مائارىپ تەربىيەسى ئارقىلىق ئۆزگەرتىش» دېگەندەك سۆزلەر نۆۋەتتە پۈتۈنلەي يوقالدى. بۇ سۈكۈت دەل خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بىرىنچى باسقۇچتىكى «ئۆزگەرتىش» ئوپېراتسىيەسىنى تاماملاپ، ئىككىنچى باسقۇچتىكى «تولۇق مۇقىملاشتۇرۇش ۋە سىستېمىلىق بىرگەۋدىلەشتۈرۈش» كە ئۆتكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
ئومۇمىي خۇلاسە شۇكى، 2026-يىلدىكى غۇلجا يىغىنى خىتاينىڭ دۆلەت ئىچىدىكى زوراۋانلىق سىياسەتلىرىنى خەلقئارادا قانداق قىلىپ تەرەققىيات ۋە قانۇن باھانىسى ئاستىدا تەشۋىقات قورالىغا ئايلاندۇرالايدىغانلىقىنىڭ روشەن بىر ئىسپاتىدۇر. دۆلەتلەرنىڭ تېررورلۇق سۆزىدىن پايدىلىنىپ پۇقرالار جەمئىيىتىنى بوغۇش تاكتىكىسى غۇلجا يىغىنى ئارقىلىق يەرشارىۋى سىستېمىدا بىر «يېڭى نورماللىق» قا ئايلاندى. ئەگەر خەلقئارا جەمئىيەت كەلگۈسىدە بۇ خىل قۇرۇلمىلىق باستۇرۇش مېخانىزملىرىغا قارىتا بىر يۈرۈش يېڭى تەكشۈرۈش قوراللىرىنى يارىتالمىسا، پۇقرالار بوشلۇقى پۈتۈن دۇنيادا كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە تارىيىپ كېتىدۇ.
پايدىلانغان مەنبەلەر :
1. 2026年反恐国际研讨会在新疆伊犁举行, 新华网, August 2026.
2. OHCHR Assessment of human rights concerns in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region, People’s Republic of China, United Nations Office of the High Commissioner for Human Rights (OHCHR), August 2022.
3. 潘曦：新疆坚持法治反恐 兼顾反恐成效与人权保障, 中新网·新疆, August 2026.
4. Weaponizing counter-terrorism, Amnesty International / Human Rights Watch Reports, 2022-2025.
5. Contemporary State Terrorism: Theory and Practice, Richard Jackson, Lee Jarvis, Jeroen Gunning, Marie Breen-Smyth, Routledge, 2011/2022.
6. India: Stop Abusing Counterterrorism Regulations, Amnesty International, November 3, 2023.
7. KENYA’S FIGHT AGAINST GLOBAL TERRORISM IN THE CONTEXT OF CRITICAL THEORY: THE CASE OF AL-SHABAAB, Duygu Kutlu, Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, X/1, 2025.
