دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى شەرقىي تۈركىستانغا بارغان ئاۋسترالىيە پۇقرالىقىدىكى ۋە مەڭگۈلۈك ئولتۇراقلىشىش ھوقۇقىغا ئىگە ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاي دائىرىلىرى تەرىپىدىن سوراق قىلىنىپ، كۆزىتىلىپ ۋە تەھدىتكە ئۇچرىغانلىقىنى بىلدۈرۈپ، ئاۋسترالىيە ھۆكۈمىتىنى ئۇلارنى قوغداشقا چاقىردى.

مىيۇنخېن [گېرمانىيە]، 18-ئاۋغۇست (ANI) — دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى خىتاي دائىرىلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستاننى زىيارەت قىلغان ئاۋسترالىيە پۇقرالىقىدىكى ۋە مەڭگۈلۈك ئولتۇراقلىشىش ھوقۇقىغا ئىگە ئۇيغۇرلارنى سوراق قىلىش، كۆزىتىش ۋە تەھدىت سېلىش قىلمىشلىرىنى قاتتىق ئەيىبلىدى.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ئاخبارات باياناتىدا كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى (Human Rights Watch)نىڭ يېقىنقى تەتقىقاتىنى نەقىل قىلدى. مەزكۇر تەتقىقاتتا ئاۋسترالىيە پۇقرالىقى ياكى مەڭگۈلۈك ئولتۇراقلىشىش ھوقۇقىغا ئىگە، يېقىندا شەرقىي تۈركىستانغا بارغان ئۇيغۇرلار زىيارەت قىلىنغان. قۇرۇلتاينىڭ بىلدۈرۈشىچە، بۇ گۇۋاھلىقلار ئاۋسترالىيەدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ رايوندىكى ئائىلە ئەزالىرىنى يوقلاشقا ئۇرۇنغاندا ئېغىر چەكلىمىلەرگە دۇچ كېلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ؛ ئىگىلىنىشىچە، زىيارەتكە پەقەت كەڭ كۆلەملىك تەكشۈرۈش ۋە ئارقا كۆرۈنۈشنى تەكشۈرۈشتىن ئۆتكەندىن كېيىن، قاتتىق كۆزىتىش ئاستىدىلا رۇخسەت قىلىنىدىكەن.

قۇرۇلتاي نۇرغۇن ئاۋسترالىيەلىك ئۇيغۇرنىڭ ئائىلىسىنى پۈتۈنلەي يوقلىيالمايدىغانلىقىنى، ئۇلارنىڭ ئاساسلىق ئالاقە ۋاسىتىسى سۈپىتىدە پەقەت تېلېفونغىلا تايىنىپ قالغانلىقىنى بىلدۈردى. بۇ تېلېفون ئالاقىلىرىنىڭمۇ خىتاي دائىرىلىرى تەرىپىدىن كۆزىتىلىدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلدى.

ئاخبارات باياناتىغا قارىغاندا، شەرقىي تۈركىستانغا بارالىغان ئۈچ نەپەر ئاۋسترالىيەلىك ئۇيغۇر ھۆكۈمەت بەلگىلىگەن مېھمانخانىلارغا ئورۇنلاشتۇرۇلغانلىقىنى ۋە قاتتىق كۆزىتىش ئاستىدا تۇتۇلغانلىقىنى ئېيتقان. ئۇلاردىن كۈندىلىك پائالىيەتلىرىنى ھەر كۈنى دائىرىلەرگە دوكلات قىلىشمۇ تەلەپ قىلىنغان.

قۇرۇلتاي يەنە زىيارىتى جەريانىدا 12 قېتىمدىن ئارتۇق سوراق قىلىنغانلىقى بىلدۈرۈلگەن يەنە بىر ئاۋسترالىيەلىك ئۇيغۇرنىڭ گۇۋاھلىقىنى نەقىل قىلدى. تەشكىلاتنىڭ بىلدۈرۈشىچە، سوراقلارنىڭ بىرى يەتتە سائەتتىن ئارتۇق داۋاملاشقان؛ دائىرىلەر بۇ جەرياندا ئاۋسترالىيەدە تۇرۇشلۇق ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىنىڭ ئادرېسى ۋە تېلېفون نومۇرى قاتارلىق ئۇچۇرلارنى تەلەپ قىلغان.

مەزكۇر شەخس دائىرىلەرگە ئۆزىدە تەلەپ قىلىنغان ئۇچۇرلارنىڭ يوقلۇقىنى ئېيتقان. قۇرۇلتاينىڭ بىلدۈرۈشىچە، دائىرىلەر ئارقىدىن ئۇنىڭغا بېسىم ئىشلىتىپ، ئاۋسترالىيەدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىنى كۆزىتىشنى ۋە ئاممىۋى پائالىيەتلەردە ئۇلارنى سۈرەتكە تارتىشنى تەلەپ قىلغان.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى بۇ قىلمىشلارنى ئاساسىي كىشىلىك ھوقۇقنىڭ ئېغىر دەپسەندە قىلىنىشى، دەپ تەرىپلىدى. قۇرۇلتاي بۇنداق قىلمىشلارنىڭ ئاۋسترالىيەلىك ئۇيغۇرلارنى، چەت ئەلدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىنى ۋە ئۇلارنىڭ خىتايدىكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنى تېخىمۇ زور خەۋپكە دۇچار قىلىشى مۇمكىنلىكىنى ئاگاھلاندۇردى.

تەشكىلات يەنە خىتاينىڭ يېڭى «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتنى ئىلگىرى سۈرۈش قانۇنى»نىڭ 63-ماددىسىنىڭ 2026-يىلى 1-ئىيۇلدىن باشلاپ كۈچكە ئىگە بولغانلىقىغا قارىتا ئەندىشە بىلدۈردى.

قۇرۇلتاينىڭ بىلدۈرۈشىچە، بۇ ماددا خىتاي سىرتىدا خىتايغا قارشى پائالىيەتلەر بىلەن شۇغۇللانغان ۋە «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتىغا بۇزغۇنچىلىق قىلىش ياكى مىللىي بۆلگۈنچىلىك پەيدا قىلىش» دەپ قارالغان تەشكىلات ۋە شەخسلەرنى خىتاي قانۇنى بويىچە قانۇنىي جاۋابكارلىققا تارتىشقا يول ئېچىشى مۇمكىن.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى بۇ ماددىنىڭ خىتاي سىرتىدا ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارغا، بولۇپمۇ ھوقۇق تەشەببۇسچىلىقى ۋە كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتلىرى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقانلارغا قارىتىلغان بېسىمنى تېخىمۇ ئاشۇرۇۋېتىشى مۇمكىنلىكىنى ئىلگىرى سۈردى.

ئاخبارات باياناتىدا دېيىلىشىچە، ئاۋسترالىيەدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرى ھەققىدە ئۇچۇر توپلاش ئۈچۈن تەھدىت سېلىش ياكى ئاۋسترالىيەلىك ئۇيغۇرلارغا بېسىم ئىشلىتىپ، ئۇلارنى پائالىيەتچىلەرنى كۆزىتىشكە مەجبۇرلاش خىتاي چېگراسىدىن ھالقىغان باستۇرۇشنىڭ بىر خىل شەكلى ھېسابلىنىدۇ.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ئاۋسترالىيەلىك ئۇيغۇرلار دوكلات قىلغان كەچۈرمىشلەرنى يەككە ھادىسە، دەپ قارىماسلىق كېرەكلىكىنى بىلدۈردى. تەشكىلات بۇلارنى خىتاي دائىرىلىرىنىڭ ئۇيغۇرلارنى يېتىم قالدۇرۇش، چەت ئەلدىكى ھوقۇق تەشەببۇسچىلىقىنى باستۇرۇش ۋە پىسخىكىلىق بېسىم پەيدا قىلىش ئۈچۈن كۆزىتىش، تەھدىت سېلىش ۋە ئائىلە بىلەن ئالاقىلىشىشنى چەكلەش ئۇسۇللىرىنى قوللىنىدىغان تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك ئەندىزىنىڭ بىر قىسمى، دەپ تەرىپلىدى.

تەشكىلات يەنە ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشىنىڭ ئائىلىلەرنى ئايرىۋېتىش ۋە چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلارغا پاراكەندىچىلىك سېلىش ھەققىدىكى ئىلگىرىكى تەتقىقاتلىرىنى تىلغا ئالدى. قۇرۇلتاينىڭ قارىشىچە، خىتاي دائىرىلىرى خىتايدا قالغان ئائىلە ئەزالىرىنى چەت ئەلدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارغا قارشى بېسىم ۋاسىتىسى قىلىپ ئىشلەتكەن.

قۇرۇلتاينىڭ بىلدۈرۈشىچە، خىتاي سىرتىدىكى ئۇيغۇرلار بەزى ئەھۋاللاردا دىياسپورانىڭ پائالىيەتلىرى ھەققىدە ئۇچۇر بېرىشكە مەجبۇرلاش مەقسىتىدە، خىتايدىكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنىڭ زىيانكەشلىككە ئۇچرايدىغانلىقى بىلەن تەھدىت قىلىنغان.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى بۇ خىل قىلمىشلارنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ ھوقۇق تەشەببۇسچىلىقىغا «قورقۇتۇش تەسىرى» پەيدا قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى. بۇ، دىياسپورا ئەزالىرىنىڭ ئۆزى ياكى ئائىلىسى ئۆچ ئېلىشقا ئۇچراشتىن ئەنسىرەپ، ئاممىۋى پائالىيەتلەرگە قاتنىشىشىنى ياكى كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرى ھەققىدە سۆز قىلىشىنى توسۇپ قويۇشى مۇمكىن.

تەشكىلات يەنە ئاۋسترالىيەلىك ئۇيغۇرلارغا سېلىنغانلىقى دوكلات قىلىنغان پاراكەندىچىلىكنىڭ، دىياسپورا جامائەتلىرى ھەققىدە ئۇچۇر توپلاش ۋە خىتاي سىرتىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ھوقۇق تەشەببۇسچىلىقىنى باستۇرۇش ئۇرۇنۇشلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈردى.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ئاۋسترالىيە ھۆكۈمىتىنى ئاۋسترالىيەدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارنى خىتاينىڭ چېگرا ھالقىغان باستۇرۇشى، دەپ تەرىپلەنگەن قىلمىشلاردىن قوغداش ئۈچۈن زۆرۈر تەدبىرلەرنى قوللىنىشقا چاقىردى. قۇرۇلتاي يەنە كانبېررانى ئاۋسترالىيەدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرى ۋە تەشكىلاتلىرىنىڭ ئۆزى ياكى ئائىلىسى تەھدىت، كۆزىتىش ياكى ئۆچ ئېلىشقا ئۇچراشتىن قورقماي، ھوقۇق تەشەببۇسچىلىق خىزمەتلىرىنى داۋاملاشتۇرۇشىغا كاپالەتلىك قىلىشقا دەۋەت قىلدى.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ ئاخبارات باياناتىدا تىلغا ئېلىنغان ئەيىبلەشلەر خىتاي دائىرىلىرىنىڭ قىلمىشلىرىغا مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، تەشكىلات نەقىل قىلغان گۇۋاھلىقلار ۋە تەتقىقات نەتىجىلىرى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان. خىتاي ھۆكۈمىتى ئىلگىرى شەرقىي تۈركىستاندا كەڭ كۆلەملىك كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى مەۋجۇت، دېگەن ئەيىبلەشلەرنى رەت قىلغان ۋە رايوندىكى سىياسەتلىرىنى تېررورلۇق ۋە ئەسەبىيلىككە قارشى تۇرۇش، تەرەققىيات ۋە مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈشنى مەقسەت قىلغان تەدبىرلەر، دەپ تەرىپلىگەن. (ANI)