«Foreign Policy» ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان بۇ تەھلىلدە، كوممۇنىزىم قۇربانلىرى خاتىرە فوندىنىڭ خىتاي تەتقىقاتى بويىچە ئالىي تەتقىقاتچىسى دوكتور ئادرىيان زېنز بىلەن تەتقىقاتچى مۇئەتتەر توختى، بېيجىڭنىڭ چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان چېگرا ھالقىغان باستۇرۇشنى تېخىمۇ يوشۇرۇن، ئەمما تەسىرى كۈچلۈك ۋاسىتىلەر ئارقىلىق يېڭى شەكىلگە ئۆزگەرتىۋاتقانلىقىنى مۇھاكىمە قىلىدۇ. ئاپتورلار بولۇپمۇ ۋىزا ۋە ئائىلە-تۇغقان زىيارىتىنىڭ شەرتلىك مەنپەئەت، مەجبۇرلاش ۋە تەشۋىقات قورالىغا ئايلاندۇرۇلۇشىنى تەھلىل قىلىدۇ.

ئاپتور: ئادرىيان زېنز | 2026-يىلى 12-ئاۋغۇست | VOC فوندى

چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش كىشىلىك ھوقۇق دوكلاتلىرىنىڭ گىرۋىكىدىكى بىر مەسىلە بولۇشتىن چىقىپ، غەرب دۆلەتلىرىدىكى بىخەتەرلىك مۇنازىرىلىرىنىڭ مەركىزىگە يۆتكەلدى. «Freedom House» ئېلان قىلغان يېڭى سانلىق مەلۇماتقا قارىغاندا، 2014-يىلدىن 2025-يىلغىچە دۇنيادىكى دۆلەتلەرنىڭ تۆتتىن بىرىدىن كۆپرەكىگە توغرا كېلىدىغان 54 ھۆكۈمەت مۇساپىرلىققا چىققان شەخسلەر ۋە دىئاسپورا جامائەتلىرىنى سۈكۈت قىلدۇرۇش ئۈچۈن چېگرا ھالقىغان ۋاسىتىلەرنى قوللانغان؛ 100 دىن ئارتۇق ساھىبخان دۆلەتتە كەم دېگەندە 1,375 قېتىم بىۋاسىتە ۋە جىسمانىي ھەرىكەت يۈز بەرگەن.

غەرب دېموكراتىيەلىرى ئاخىرى بۇ تەھدىتكە جىددىي مۇئامىلە قىلىشقا باشلىدى. ھۆكۈمەتلەر رەسمىي ئېنىقلىمىلارنى قوبۇل قىلىپ، تارماقلار ئارا خىزمەت گۇرۇپپىلىرىنى قۇردى ۋە زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلار ئۈچۈن مەلۇم قىلىش ۋە ياردەم قاناللىرىنى ئاچتى. 2025-يىلى G7 رەھبەرلىرى بۇ مەسىلە توغرىسىدا ئورتاق بايانات ئېلان قىلدى؛ ياۋروپا پارلامېنتىمۇ كىشىلىك ھوقۇق قوغدىغۇچىلىرىنى نىشان قىلغان چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش ھەققىدە قارار ماقۇللىدى.

لېكىن، بۇ تەدبىرلەر تەسۋىرلەۋاتقان تەھدىت ئاللىقاچان شەكىل ئۆزگەرتىشكە باشلىدى. يېقىندا ئېلان قىلىنغان مۇتەخەسسىسلەر باھالىشىدىن ئۆتكەن بىر تەتقىقاتتا، بىز بېيجىڭنىڭ ئۇيغۇر دىئاسپوراسىدىكى تەتقىقاتچىلار ۋە پائالىيەتچىلەرگە قارىتىلغان ھەرىكىتىنى تەكشۈردۇق. نەتىجىدە، بېيجىڭنىڭ ئۆتكەن بىر يىلدا دىئاسپوراغا قارىتا قوللانغان ئەڭ زور تەسىرگە ئىگە چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش قورالىنىڭ كۆرۈنۈشتە زىيانسىزدەك تۇيۇلىدىغان بىر نەرسە — ۋىزا ئىكەنلىكىنى بايقىدۇق.

گېرمانىيەلىك سىياسەتشۇناس يوھاننېس گېرشېۋسكى 2013-يىلى مۇستەبىت ھاكىمىيەتنىڭ مۇقىملىقى بىر-بىرىنى كۈچەيتىدىغان ئۈچ تۈۋرۈككە تايىنىدۇ، دەپ قارىغان: باستۇرۇش؛ ساداقەتنى كاپالەتلەندۈرۈش ئۈچۈن ئۆزىگە تارتىش؛ كەڭ خەلق رايىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن قانۇنلۇقلاشتۇرۇش. سىياسەتشۇناسلىق ساھەسىدىكى تەتقىقاتچىلار ئۇزۇندىن بۇيان پەقەت باستۇرۇشنىڭ ئۆزىلا بىر ھاكىمىيەتنى داۋاملاشتۇرۇشقا يېتەرلىك ئەمەسلىكىنى تەكىتلەپ كەلمەكتە: باستۇرۇشنىڭ تەننەرخى يۇقىرى، قارشىلىق پەيدا قىلىدۇ ۋە ھاكىمىيەت مۇقىملىقى تەلەپ قىلىدىغان ئۇزۇن مۇددەتلىك بويسۇنۇشنى يارىتىپ بېرەلمەيدۇ.

بىزنىڭچە، ئوخشاش لوگىكا چېگرادىن ھالقىپمۇ كۈچكە ئىگە. چېگرا ھالقىغان باستۇرۇشنى يولغا قويغان ھاكىمىيەتلەر شەرتلىك مەنپەئەت تەمىنلەش ئارقىلىق رازىلىق ۋە بويسۇنۇشنى قولغا كەلتۈرۈشنى مەقسەت قىلغان چېگرا ھالقىغان ئۆزىگە تارتىشنى، شۇنداقلا تەشۋىقات ۋە باياننى كونترول قىلىش ئارقىلىق قوبۇل قىلىشچانلىق يارىتىشنى مەقسەت قىلغان چېگرا ھالقىغان قانۇنلۇقلاشتۇرۇشنىمۇ يولغا قويىدۇ. چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش ھەرىكەتلىرىنى كۆزىتىش ۋە ئەيىبلەش ئاسان بولغاچقا، بۇ تېما كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىلىرى ۋە سىياسەتچىلەرنى ھەرىكەتكە كەلتۈرىدىغان مۇھىم مەسىلىگە ئايلاندى. ئەمما دەل شۇ سەۋەبتىن، بۇ ئۇقۇم دۆلەتلەرنىڭ دىئاسپورانى قورقۇتۇش ۋە سۈكۈت قىلدۇرۇش ئۈچۈن ئىشلىتىۋاتقان كۈنسېرى ئۆزگىرىۋاتقان ۋاسىتىلەر توپلىمىنى تولۇق ئىپادىلەشكە بەك تار بولۇپ قالدى.

بېيجىڭنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان يېقىنقى ھەرىكەتلىرى ئۇنىڭ يېڭى ئۇسۇللارنى يارىتىش ئىقتىدارىنى كۆرسىتىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتى 2023-يىلدىن باشلاپ شەرقىي تۈركىستاننىڭ چېگراسىنى دىئاسپورادىكى ئۇيغۇرلارنىڭ زىيارىتىگە جىمجىت ھالدا ئاچتى. بۇ سىياسەت ھېچقاچان رەسمىي ئېلان قىلىنمىغان، پەقەت ئېغىزدىن-ئېغىزغا تارقالغان. دەسلەپتە ئۈمىدسىزلەنگەن ئاز بىر قىسىم كىشىلەرنىڭ سەپىرىدىن باشلانغان بۇ ئەھۋال تەدرىجىي كۆپەيدى. ۋاشىنگتوندا تۇرۇشلۇق تونۇلغان بىر ئۇيغۇر پائالىيەتچىسىنىڭ بىزگە ئېيتىشىچە، 2024-يىلى ئۇيغۇر ئامېرىكىلىقلار باشقا جامائەت ئەزالىرىنىڭ تەنقىدىدىن ئەنسىرەپ سەپەرلىرىنى يوشۇرۇپ كەلگەن بولسىمۇ، 2025-يىلغا كەلگەندە بۇ ئادەتتىكى ئىشقا ئايلانغان. ھەتتا بېيجىڭنى ئىلگىرى ئاشكارا تەنقىد قىلغان بەزى كىشىلەرمۇ شەرقىي تۈركىستاننى زىيارەت قىلىپ قايتقاندىن كېيىن پائالىيەتچىلىكنى پۈتۈنلەي تاشلىغان. شەرقىي تۈركىستاندا ياشايدىغان بەزى كىشىلەرنىڭمۇ تۇغقانلىرىنى كۆرۈش ئۈچۈن چەت ئەلگە چىقىشىغا يول قويۇلۇپ، ئىككى تەرەپلىك ئېچىۋېتىش كۆرۈنۈشى يارىتىلغان.

بۇ سىياسەتنىڭ مەركىزىدىكى مېخانىزمنى تەتقىقاتىمىزدا «قايتۇرۇپ بېرىش خاراكتېرلىك قىزىقتۇرۇش» دەپ ئاتايمىز. دۆلەت ئالدى بىلەن بىر مەھرۇملۇقنى پەيدا قىلىدۇ. بېيجىڭ كۆپ يىللاردىن بۇيان شەرقىي تۈركىستاننى تاشقى دۇنيادىن ئۈزۈپ قويۇپ، ئۇيغۇرلارنى ھەتتا چەت ئەلدىن كەلگەن تېلېفوننى قوبۇل قىلغانلىقى ئۈچۈنمۇ تۇتقۇن قىلدى. بىزنىڭ بىرىمىز بولغان توختى 2017-يىلى ئۆز مومىسى بىلەن بولغان ئالاقىنى ئۈزۈشكە مەجبۇر بولدى. ئاندىن دۆلەت ئۆزى پەيدا قىلغان بۇ ئايرىلىشتىن كېيىن، ئىلگىرى تارتىۋالغان نەرسىنى قايتۇرۇپ بېرىش تەكلىپىنى سۇنىدۇ.

ئۇيغۇر ئامېرىكا جەمئىيىتىنىڭ سابىق رەئىسى ئەلفىدار ئىلتىبىر بىزگە: «ئۇيغۇرلار ئاخىرقى قېتىم كۆرۈشۈش ئۈچۈن ھەممىنى خەتەرگە تەۋەككۈل قىلىشقا رازى؛ بەلكىم ئۆلۈم ئالدىدىكى ئاتا ياكى ئانىسىنى ئاخىرقى قېتىم كۆرۈش ئۈچۈن»، دېدى.

سەپەر قىلغانلارغا نىسبەتەن، بۇ جەم بولۇشنىڭ ھەقىقىي بەدىلى كۆپىنچە ئايرودۇرۇمدا ئاشكارا بولىدۇ. مەخپىي سۆھبەتلەر ۋە سىرتقا چىقىپ كەتكەن ئاۋاز خاتىرىلىرىدە، 2023 ۋە 2024-يىللىرى شەرقىي تۈركىستانغا بارغان بىر قانچە ئۇيغۇر يېتىپ بارغان ھامان ساقچىلارنىڭ سوراققا تارتقانلىقىنى بايان قىلدى. بىر ئۇيغۇر ئامېرىكىلىق ئەرگە خىزمەت، سودا مەبلىغى ۋە ئائىلىسىدىكىلەرگە سەپەر ئىجازىتى تەكلىپ قىلىنغان.

ئەمەلدارلار ئۇنىڭغا: «بۇنىڭ بەدىلىگە سېنىڭ بىزنىڭ مەلۇماتچىمىز بولۇشۇڭنى خالايمىز. چەت ئەلدىكى ئۇيغۇر جامائەتلىرىدە دىققىتىڭنى تارتقان بىرەر ئىش بولسا، بىزگە مەلۇم قىلىشىڭنى خالايمىز. بىز بىلەن ياخشى ھەمكارلاشساڭ، ئاتا-ئاناڭ بىلەن سىڭلىڭنىمۇ يېنىڭغا ئەۋەتىشكە ياردەم بېرەلەيمىز»، دېگەن. ئۇ ئىككىلىنىپ قالغاندا، ئاتا-ئانىسىنى قايتا تەربىيەلەش لاگېرىغا ئەۋەتىش بىلەن تەھدىت قىلغان.

يەنە بەزىلەر تەشۋىقاتقا سېلىنىدۇ. بىر ياش ئۇيغۇر ئايالغا قايتقاندىن كېيىن «ياخشى كەچۈرمىشىڭنى باشقىلارنىڭ ھەممىسىگە سۆزلەپ بەر» دەپ تاپشۇرۇق بېرىلگەن. يەنە بىر زىيارەتچىگە «ئۇيغۇرلارنىڭ ئەھۋالى ياخشى، شەرقىي تۈركىستان گۈللىنىۋاتىدۇ» دېگەن ئالدىن يېزىلغان باياناتنى ئوقۇتۇپ، سىنغا ئېلىنغان. ئۇ ئايال ھازىرمۇ ساقچىلار بىلەن ئالاقىنى ساقلاشقا مەجبۇر بولۇۋاتقاندەك ھېس قىلىدۇ؛ چۈنكى بۇ سىننىڭ ئاشكارىلىنىپ، ئۆز جامائىتى ئىچىدە «خائىن» دەپ قارىلىشىدىن قورقىدۇ.

يەنە بەزىلەرنىڭ ئەھۋالى تېخىمۇ ئېغىر. بۇ يىلنىڭ بېشىدا ئىستانبۇلدا تۇرۇشلۇق، دۆلەت ئورۇنلاشتۇرغان تۆت قېتىملىق سەپەرگە قاتناشقان بىر ئۇيغۇر شەخسىي زىيارەت جەريانىدا تۇتۇلۇپ، ئالتە يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان.

ئۇيغۇر دىئاسپوراسى ئىچىدە بېيجىڭنىڭ چېگرا ھالقىغان ئۆزىگە تارتىش ئىستراتېگىيەسى كۆپ يىللىق ئاشكارا تەھدىتلەر قىلالمىغان ئىشنى ئەمەلگە ئاشۇرماقتا. تېخىمۇ كۆپ سەپەر قىلغۇچىلار كۆرۈنەرلىك زىيانغا ئۇچرىماي قايتقاندىن كېيىن، ئۇيغۇر جامائەتلىرىنىڭ خەتەرگە بولغان تونۇشى ئۆزگەردى. ئۇزۇن يىللىق ئازابلىق ئايرىلىشتىن كېيىن يېقىنلىرى بىلەن كۆرۈشۈش ئۈچۈن سۈكۈت قىلىش مۇۋاپىق بەدەلدەك كۆرۈنۈشكە باشلىدى. نەتىجىدە نامايىش ۋە ھوقۇق تەشەببۇسى پائالىيەتلىرىگە قاتنىشىش زور دەرىجىدە تۆۋەنلىدى.

سەپەر مەسىلىسى ئۇيغۇرلارنى ئۆزئارا گۇمانغا سېلىۋاتىدۇ. بارغانلار «ھەمكارلاشقۇچى» دەپ قارىلىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ. بارمىغانلار بولسا قايتىپ كەلگەنلەرنىڭ قايسىسىنىڭ ھازىر دۆلەتنىڭ كۆرسەتمىسى بىلەن ھەرىكەت قىلىۋاتقانلىقىنى سورايدۇ. بەزى دىئاسپورا ئەزالىرى قوش تۇرمۇش كەچۈرىدۇ؛ سوراققا تارتىلغان ئەھۋالنى شەخسىي سۆھبەتتە ئېيتىپ بېرىپ، جامائەت سورۇنلىرىدا ھەممە ئىشنىڭ نورمال ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ. ئائىلە ۋە ھېسسىيات جەھەتتىكى ھايات-ماماتلىق تاللاشلار جامائەت ئىچىدىكى ئىشەنچنى يىمىرىدۇ.

ۋاشىنگتوندىكى پائالىيەتچىنىڭ كۆزىتىشىچە، بېيجىڭنىڭ يېڭى ئۇسۇلى «ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ قانداق سۆزلىشى، بىر-بىرى بىلەن قانداق ئالاقە قىلىشى ۋە قانداق ئىشەنچ باغلىشىنى ئۆزگەرتىۋاتىدۇ».

ۋەھشىيلىك قىلمىشلىرىنى ئاكتىپ خاتىرىلەۋاتقان ئاز سانلىق ئۇيغۇرلار ئۈچۈن يالغۇزلۇق تېخىمۇ ئېغىر. كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىسى جەۋھەر ئىلھامنىڭ تويغا قاتنىشىشىغا شەرقىي تۈركىستاندىكى ساقچىلار WeChat ئارقىلىق ساھىبخانلارنى ئاگاھلاندۇرغاندىن كېيىن، ئۇنىڭ توي تەكلىپى بىكار قىلىنغان. گۇۋاھچىلار گۇۋاھلىقىدىن يېنىۋالىدۇ ياكى سۈكۈت قىلىدۇ. ئۇيغۇر ئۆتكۈنچى ئادالەت سانلىق مەلۇمات ئامبىرىنىڭ ئىلگىرىكى تەتقىقات سەپەرلىرىدە 40 تىن 50 كىچە گۇۋاھلىق توپلىيالىغان بولسا، تەشكىلات گۇرۇپپىسى يېقىندا پەقەت بەش گۇۋاھلىققا ئېرىشىشنىڭ ئۆزىدە قىينالغان. شۇنداق قىلىپ، باستۇرۇش بىلەن ئۆزىگە تارتىش بىر-بىرىنى كۈچەيتىدۇ: مەجبۇرلاش دۆلەتنىڭ تەكلىپلىرى پايدىلىنىدىغان ئۈمىدسىزلىكنى يارىتىدۇ.

بۇ ئۆزگىرىشنى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن تەتقىقاتىمىز «چېگرا-نورما بۇزۇش دەرىجىسى» (transgressiveness) دېگەن ئۇقۇمنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ؛ يەنى مەلۇم بىر ئۇسۇلنىڭ ساھىبخان دۆلەتنىڭ قانۇنى ۋە خەلقئارا قائىدىلەرنى قانچىلىك دەرىجىدە بۇزىدىغانلىقى. قەستلەپ ئۆلتۈرۈش ۋە تۇتقۇن قىلىپ ئېلىپ كېتىشنىڭ تەسىرى يۇقىرى، ئەمما قائىدە-قانۇنغا خىلاپلىق دەرىجىسىمۇ يۇقىرى بولغاچقا، جىنايى تەكشۈرۈش ۋە خەلقئارا دىققەتنى قوزغايدۇ. شەرتلىك ئائىلە زىيارىتىمۇ دىئاسپورانىڭ ھەرىكىتىگە ئوخشاشلا كۈچلۈك تەسىر كۆرسىتەلەيدۇ، لېكىن ۋاشىنگتون ياكى بېرلىندا ھېچقانداق قانۇننى بۇزمايدۇ. بېيجىڭنىڭ ئۆزگەرتىلگەن ئىستراتېگىيەسى قانۇن-نورمىغا خىلاپلىق دەرىجىسى تۆۋەن، ئەمما تەسىرى يۇقىرى ۋاسىتىلەرنى قەستەن ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدۇ.

بۇ ئىستراتېگىيە ئالىملار «مۇستەبىت ئىماج باشقۇرۇش» دەپ ئاتايدىغان مەقسەتكە خىزمەت قىلىدۇ؛ يەنى مۇستەبىت ھاكىمىيەتلەر چەت ئەلدە ئۆزى ھەققىدىكى ياخشى تەسۋىرلەرنى سىستېمىلىق تارقىتىش بىلەن بىر ۋاقىتتا تەنقىدچىلىرىنىڭ پائالىيىتىنى توسۇپ، ھاكىمىيىتى ئۈچۈن تېخىمۇ دوستانە خەلقئارا مۇھىت يارىتىشقا تىرىشىدۇ.

خىتاي رەھبىرى شى جىنپىڭ 2022-يىلى ئەمەلدارلارغا «خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان ھېكايىسىنى ياخشى سۆزلەڭلار» دەپ بۇيرۇق قىلغاندىن بۇيان، بېيجىڭ شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىماجىنى ياخشىلاشقا زور بايلىق سالدى. بۇ يىل يانۋاردا خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرى، تۈركىيەدە ياشايدىغان ۋە شەرقىي تۈركىستاندا تۇغۇلغان 42 كىشىنىڭ «شەرقىي تۈركىستاننىڭ تەرەققىيات نەتىجىلىرىنى ئۆز كۆزى بىلەن كۆرۈشى» ئۈچۈن خىتاي كونسۇلخانىسى ۋە خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ بىرلىك سەپ خىزمىتى بۆلۈمى تەشكىللىگەن يۇرت زىيارىتىگە بارغانلىقىنى تەبرىكلىدى.

بۇ، تەتقىقاتچىلار سېرگېي گۇرىيېۋ ۋە دانىيېل ترايسمان «پەرەز-ئىماج باشقۇرغۇچى دىكتاتورلار» دەپ ئاتايدىغان دەۋرنىڭ باستۇرۇش شەكلىدۇر؛ يەنى كۆزگە كۆرۈنەرلىك قورقۇنچلۇق زوراۋانلىقتىن كۆرە، كىشىلەرنىڭ تونۇشىنى جىمجىت شەكىللەندۈرۈشنى ياخشى كۆرىدىغان ھۆكۈمرانلار. ئەھۋالنى بىلمەيدىغان بىر سىرتقى كۆزەتكۈچىگە بېيجىڭنىڭ بۇ يېڭى «ئىشىك ئېچىش» ئۇسۇلى نورماللىشىۋاتقاندەك كۆرۈنۈشى مۇمكىن.

چېگرا ھالقىغان مۇستەبىت كونترول ۋاسىتىلىرىنى كېڭەيتىۋاتقان بىردىنبىر دۆلەت خىتاي ئەمەس. ئېرىترېيە كونسۇل مۇلازىمىتى ۋە يۇرتىدىكى مۈلۈك ھوقۇقىنى دىئاسپورا بېجىنى تۆلەش ۋە سىياسىي سۈكۈت بىلەن باغلىدى. بېلارۇسىيە 2023-يىلى مۇساپىرلىققا چىققانلار «توۋا قىلغاندىن» كېيىن بىخەتەر قايتىش ئۈچۈن ئىلتىماس قىلالايدىغان يېڭى بىر كومىتېت قۇردى، ئاندىن بۇ مېخانىزم ئارقىلىق ھاكىمىيەتنى قوللايدىغان باياناتلارنى قولغا كەلتۈرۈپ، ئىستىخبارات توپلىدى. بەششار ئەسەد ھاكىمىيىتىدىكى سۈرىيە مۇساپىرلارنىڭ قايتىشىنى بىخەتەرلىك تەستىقى ۋە ئىستىخبارات ئورگانلىرى بىلەن يارىشىش كېلىشىمىگە باغلىدى؛ بۇ ئۇسۇل قايتىپ كەلگەنلەرنى ئۆزى ۋە تۇغقانلىرى ھەققىدە مەلۇمات بېرىشكە مەجبۇرلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلدى. رىۋاندا بولسا تەشكىللىك يۇرت زىيارىتى ۋە پۇقرالىق تەربىيە لاگېرلىرى ئارقىلىق دىئاسپورانى ئۆزىگە تارتىشقا تىرىشتى. يۇرتقا شەرتلىك كىرىش ئىمكانىيىتى مەجبۇرلاشنى ئۆزىگە تارتىش بىلەن بىرلەشتۈرگەن، كۈنسېرى كەڭ تارقىلىۋاتقان چېگرا ھالقىغان كونترول قورالىغا ئايلانماقتا.

قانۇن-نورمىغا خىلاپلىق دەرىجىسى تۆۋەن بولغان ئۇسۇللارنىڭ بىر ئەۋزەللىكى — ئۇلارنىڭ جىنايى جاۋابكارلىققا تارتىش چېكىدىن تۆۋەندە قېلىشىدۇر. بىر تەپتىش قەستلەپ ئۆلتۈرگۈچىنى ئەيىبلىيەلەيدۇ، ئەمما «قايتۇرۇپ بېرىش خاراكتېرلىك قىزىقتۇرۇش»نى چەكلەيدىغان قانۇن يوق. غەرب دېموكراتىيەلىرى ئاخىرى چېگرا ھالقىغان باستۇرۇشقا قارشى قانۇن ۋە كۆرسەتمىلەرنى تۈزۈشكە باشلىدى، بۇ تىرىشچانلىق قوللاشقا ئەرزىيدۇ. لېكىن تۈنۈگۈنكى ئۇسۇللارغا ماسلاشتۇرۇلغان قوراللار، دېموكراتىيە دۆلەتلىرى قانۇن چىقىرىشتىن تېز يېڭى ئۇسۇل يارىتىدىغان رەقىبلەرگە قارشى يەنىلا يېتەرلىك بولمايدۇ. كېلەر يىلى چېگرا ھالقىغان باستۇرۇشتىكى ئەڭ ئېغىر ۋەقەلەرنىڭ بەلكىم ھېچقانداق دوكلاتتا كۆرۈنمەيدىغانلىرى بولۇشى مۇمكىن.

بۇ ماقالە دەسلەپتە «Foreign Policy» ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان.