كونترول قىلىش تورى. سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق ياسالغان.
ئۇيغۇر ئائىلىلىرىدە سىناق قىلىنغان بىر خىل ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش ئەندىزىسى بۈگۈن چەت ئەللەردىكى تورلار، سودا ئالاقىلىرى، مەدەنىيەت تەشۋىقاتى ۋە ساقچى ھەمكارلىق ئورۇنلاشتۇرۇشلىرىغا تەسىر كۆرسىتىۋاتىدۇ.
ئاپتور: ئاسىيە ئۇيغۇر
ۋاقتى: 2026-يىلى 26-ئاۋغۇست
ئەسلى ماقالە: زىمىستان تورى (Bitter Winter)
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇشى دائىم رايون خاراكتېرلىك كىشىلىك ھوقۇق كىرىزىسى سۈپىتىدە مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. ئەمەلىيەتتە، مەسىلە بۇنىڭدىنمۇ كەڭ. بۇ رايون تەرەققىيات، پاراۋانلىق، مەدەنىيەت سىياسىتى، ئائىلە رىشتىسى، سودا، تاراتقۇ ۋە ساقچى ئىشلىرىنى سىياسىي كونترول سىستېمىسىغا بىرلەشتۈرگەن ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش ئەندىزىسىنىڭ تەجرىبىخانىسى بولۇپ كەلدى.
بېيجىڭنىڭ ئۆز ھۆججەتلىرىمۇ بۇنى ئېنىق كۆرسىتىدۇ. «شەرقىي تۈركىستانغا ياردەم» پەقەت ئىقتىسادىي ياردەملا ئەمەس. «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى» پەقەت ئۆزئارا ھۆرمەت قىلىش چاقىرىقىلا ئەمەس. «بىر ئائىلە بولۇش»مۇ پەقەت ئىجتىمائىي پىروگرامما ئەمەس. بۇلار شەخسىي تۇرمۇشقا سىڭىپ كىرىش، ئۇچۇر توپلاش، سىياسىي كىملىكنى قايتا شەكىللەندۈرۈش ۋە پارتىيە-دۆلەتكە سادىق بولۇشنى كاپالەتلەندۈرۈش قوراللىرىدۇر.
ئوخشاش ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش لوگىكىسى خىتاينىڭ چېگراسىدىن ھالقىپ كەتكەن. ئۇ چەت ئەللەردىكى خىتاي تەشكىلاتلىرى، سودا تورلىرى، دوستلۇق شەھەر ھەمكارلىقى، مەدەنىيەت ئورگانلىرى، تاراتقۇلار، خىتاي تىلى مائارىپى، چەت ئەللىك خىتايشۇناسلار ۋە چەت ئەلدىكى ساقچى ئورۇنلاشتۇرۇشلىرى ئارقىلىق ھەرىكەت قىلىدۇ.
شەرقىي تۈركىستان ئىچىدە بۇ سىستېما بىۋاسىتە مەجبۇرلاش ئارقىلىق ئىجرا قىلىنىدۇ. چەت ئەللەردە بولسا تەشكىللەش، ئىمكانىيەتكە ئىگە بولۇش، ئىقتىسادىي رىشتە، سىياسىي سەپەرۋەرلىك ۋە باياننى كونترول قىلىش ۋاسىتىسىدە ئالغا سۈرۈلىدۇ. ئۇسۇللار پەرقلىق بولسىمۇ، سىياسىي مەقسەت ئۆزگەرمەيدۇ: كىشىلىك مۇناسىۋەتلەرنى دۆلەت ئۇل ئەسلىھەسىگە ئايلاندۇرۇش ئارقىلىق بېيجىڭنىڭ قولىنى تېخىمۇ ئۇزارتىش.
2024-يىلى 7-ئايدا «خەلق سىياسىي كېڭەش گېزىتى»دە ئېلان قىلىنغان بىر ماقالىدە بۇ نۇقتا ئوچۇق ئىپادىلىنىپ: «شەرقىي تۈركىستانغا نىشانلىق ياردەم بېرىش ئەزەلدىن نوقۇل ئىقتىسادىي خىزمەت بولۇپ باقمىغان» دېيىلگەن.
بۇ سىستېما خىتايدىكى 19 ئۆلكە ۋە بىۋاسىتە قاراشلىق شەھەرنى كادىرلار، دۆلەت كارخانىلىرى، مەكتەپلەر، مەبلەغ سېلىش، سانائەت تۈرلىرى، مەدەنىيەت پىروگراممىلىرى ۋە دائىملىق مەمۇرىي قۇرۇلمىلار ئارقىلىق شەرقىي تۈركىستانغا باغلايدۇ. ئۇنىڭ رەسمىي نىشانلىرى «ئىجتىمائىي مۇقىملىق»، «ئۇزاق مۇددەتلىك ئەمىنلىك» ۋە ئورتاق مىللىي كىملىك بەرپا قىلىشتىن ئىبارەت.
مەزكۇر ماقالىدە يەنە شى جىنپىڭنىڭ «wenhua runjiang» دېگەن ئىپادىسى نەقىل قىلىنغان. بۇ ئاتالغۇ رەسمىي شەكىلدە «شەرقىي تۈركىستاننى مەدەنىيەت ئارقىلىق ئوزۇقلاندۇرۇش» دەپ تەرجىمە قىلىنىدۇ. ئۇنىڭ ئاشكارا ئوتتۇرىغا قويۇلغان مەقسىتى سىياسىي كىملىك ۋە «كىشىلەرنىڭ ساداقىتىنىڭ قەيەرگە قارىتىلغانلىقى» مەسىلىسىنى «يىلتىزىدىن» بىر تەرەپ قىلىشتىن ئىبارەت.
بۇ دەل مەزكۇر سىياسەتنىڭ ماھىيىتىدۇر. ئىقتىسادىي ياردەم سىياسىي ماسلىشىشنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. مائارىپ، مەدەنىيەت، ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش، يەرلىك ئىدارە-باشقۇرۇش ۋە مەبلەغ سېلىش بېيجىڭنىڭ ئۆزى ھۆكۈمرانلىق قىلىۋاتقان بىر خەلقنىڭ كىملىكىنى قايتا شەكىللەندۈرۈش قورالىغا ئايلىنىدۇ.
رايون قۇرۇلغانلىقىنىڭ 70 يىللىقى ھەققىدىكى شىنخۇا ئاگېنتلىقىنىڭ 2025-يىللىق بىر خەۋىرىدىمۇ شەرقىي تۈركىستاننىڭ دۆلەت تەرەققىياتى، بايلىق ئېچىش، «بىر بەلباغ، بىر يول» كارىدورلىرى ۋە ياۋرو-ئاسىيا ئەشيا ئوبوروتىغا قوشۇلۇشى مەدھىيەلەنگەن. خەۋەردە «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى — بىر ئائىلە»، مەدەنىيەت جەھەتتىكى بىر گەۋدىلىشىش، شۇنداقلا شەرقىي تۈركىستان بىلەن نىشانلىق ياردەم بېرىۋاتقان 19 ئۆلكە ئوتتۇرىسىدىكى كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان رىشتە ماختالغان.
رەسمىي بايان سىياسىي ھۆكۈمرانلىقنى مېھرىبانلىق ھېكايىسىگە ئايلاندۇرىدۇ. ئۇيغۇر ۋەتىنىنىڭ خىتاينىڭ بىخەتەرلىك، ئىقتىساد ۋە جۇغراپىيەلىك سىياسىي ئىستراتېگىيەسىگە قوشۇۋېلىنىشىنى ئىناقلىقنىڭ دەلىلى سۈپىتىدە كۆرسىتىدۇ.
بۇ ئەندىزىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى ئەڭ ئوچۇق ئىپادىسى — دۆلەت خادىملىرىنىڭ ئۇيغۇر ئائىلىلىرىگە ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى بولدى.
2014-يىلى پارتىيەنىڭ بىر رەسمىي نەشرى 2016-يىلىغىچە 200 مىڭ خادىمنىڭ «Fanghuiju» ھەرىكىتى — «خەلقنى زىيارەت قىلىش، تۇرمۇشىغا نەپ يەتكۈزۈش ۋە قەلبىنى مۇجەسسەملەش» پىروگراممىسى دائىرىسىدە ھەر بىرىنىڭ بىر يىلدىن ئاساسىي قاتلامدىكى خىزمەت ئورنىدا تۇرىدىغانلىقىنى ئېلان قىلغان. بۇ ھەرىكەتنىڭ ۋەزىپىلىرى تۇرمۇش شارائىتىنى ياخشىلاش، مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىنى كۈچەيتىش، دىننى باشقۇرۇش، مۇقىملىقنى قوغداش، تەشۋىقات ئېلىپ بېرىش ۋە ئاساسىي قاتلام كونتروللۇقىنى مۇستەھكەملەشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان.
مەزكۇر نەشرىدە ئائىلە ئارخىپى تۇرغۇزۇش، كىشىلەرنىڭ ھەرىكىتىنى كۆزىتىش ۋە «پۈتۈن جەريانلىق كونترول»نى ئىشقا ئاشۇرىدىغان سىستېما بەرپا قىلىشمۇ تىلغا ئېلىنغان. ئۇنىڭدا دۆلەت ئېڭى، پۇقرالىق ئېڭى ۋە ئورتاق مىللىي كىملىكنى سىڭدۈرۈش مەقسىتىدىكى سىياسىي تەربىيەنى تەكرار-تەكرار ئېلىپ بېرىش تەلەپ قىلىنغان.
بۇ ھەرىكەت «jiedui renqin» — «قوشماقلىشىپ تۇغقانلىشىش» پىروگراممىسى ئارقىلىق كېڭەيتىلگەن. خادىملار ئاساسلىقى ئۇيغۇر ئائىلىلىرىگە كىرگەن، ئائىلە ئەزالىرى بىلەن بىللە غىزالىنىپ، شۇ ئۆيدە قونغان، ئائىلە ئەزالىرى، دىنىي ئېتىقاد ۋە سىياسىي قاراشلار ھەققىدە ئۇچۇر توپلىغان ھەمدە سىياسىي مېڭە يۇيۇش ئېلىپ بارغان.
شى جىنپىڭ شەرقىي تۈركىستاندا: مىللەتلەر ئىناقلىقى ھەققىدىكى توقۇلما. مەنبە: خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى گوۋۇيۈەنى.
كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى خادىملارنىڭ ئائىلىدىكى دىنىي ئىبادەتنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان ئاتالمىش «مەسىلىلەر»نى بايقاش ۋە دوكلات قىلىش، پارتىيە سىياسەتلىرىنى تەشۋىق قىلىش، خىتاي تىلى ئۆگىتىش ۋە سىياسىي مۇراسىملارغا قاتنىشىشقا كاپالەتلىك قىلىشقا بۇيرۇلغانلىقىنى خاتىرىلىگەن. ئائىلىلەرنىڭ رەت قىلىش ئىمكانىيىتى ئەمەلىيەتتە يوق ئىدى.
شۇڭا «بىر ئائىلە بولۇش» شەخسىي تۇرمۇش بىلەن دۆلەت ھوقۇقى ئوتتۇرىسىدىكى چېگرانى يوقىتىشنى كۆرسىتەتتى. پارتىيە يېقىنلىقنى نازارەتكە، پاراۋانلىقنى كىرىش ئىمكانىيىتىگە، بۇ ئىمكانىيەتنى بولسا كونتروللۇققا ئايلاندۇردى.
بېيجىڭ چەت ئەللەردىمۇ ئوخشاش پىرىنسىپنى قوللىنىدۇ: ئۇ چەت ئەللەردىكى خىتاي جامائەتلىرىنى سىياسىي جەھەتتە خىتايدىن ئايرىم دەپ قارىمايدۇ. ئەكسىچە، ئۇلارنى پارتىيە-دۆلەت ئۈچۈن تەشكىللىنىدىغان، يېتەكلىنىدىغان ۋە سەپەرۋەر قىلىنىدىغان دۆلەت ھالقىغان بايلىق دەپ قارايدۇ.
2024-يىلى 1-ئايدا ئېلان قىلىنغان «يېڭى دەۋردىكى چەت ئەلدىكى خىتايلار ئىشلىرى ھەققىدە گوۋۇيۈەننىڭ دوكلاتى»دا چەت ئەلدىكى خىتايلار خىزمىتى پارتىيە ۋە دۆلەتنىڭ «ئۇزاق مۇددەتلىك» ھەمدە «ئىستراتېگىيەلىك» ۋەزىپىسى دەپ ئاتالغان. دوكلاتتا گوۋۇيۈەن چەت ئەلدىكى خىتايلار ئىشلىرى ئىشخانىسىنىڭ 2018-يىلى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ بىرلىك سەپ خىزمىتى بۆلۈمىگە قوشۇۋېتىلگەنلىكى دەلىللەنگەن.
بۇ قوشۇۋېتىش بېيجىڭنىڭ ئۇسۇلىنى چۈشىنىشتە ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە. چەت ئەلدىكى خىتايلارغا دائىر خىزمەت پارتىيەنىڭ بىرلىك سەپ سىستېمىسىغا — يەنى پارتىيە ئۆز نىشانلىرىنى قوللاش ئۈچۈن ئىجتىمائىي گۇرۇپپىلارنى توپلاش، تەشكىللەش، تەسىر كۆرسىتىش ۋە ئىشقا سېلىشقا ئۇرۇنىدىغان ماشىنىغا سىڭدۈرۈلگەن.
گوۋۇيۈەن دوكلاتى چەت ئەللەردە «دوستانە كۈچ» يېتىشتۈرۈش؛ جۇغراپىيەلىك ۋە ئائىلەۋى رىشتىلەردىن پايدىلىنىپ چەت ئەل جامائەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش؛ «بىر خىتاي» سىياسىتى ۋە «بۆلۈنۈشكە قارشى تۇرۇپ، بىرلىشىشنى ئىلگىرى سۈرۈش» خىزمىتىنى قوللاشقا يېتەكلەش؛ چەت ئەلدىكى خىتاي سودا تورلىرىنى «بىر بەلباغ، بىر يول» ئۇل ئەسلىھەسى، سودا، ئەشيا ئوبوروتى، مەبلەغ سېلىش ۋە سانائەت تۈرلىرى ئۈچۈن سەپەرۋەر قىلىشنى تەلەپ قىلىدۇ.
«خەلق گېزىتى» چەت ئەل نۇسخىسىنىڭ 2026-يىلى 7-ئايدىكى بىر ماقالىسى 60 مىليوندىن ئارتۇق چەت ئەلدىكى خىتاينى «مىللىي گۈللىنىش» ئۈچۈن «قىممەتلىك بايلىق» دەپ ئاتىغان. ئۇلارنىڭ مەبلىغى، كەسپىي بىلىمى، سودا ئالاقىسى، مەدەنىيەت پائالىيىتى، تاراتقۇدىكى ئورنى ۋە يەرلىك رىشتىسى خىتاينىڭ تەرەققىياتى، «بىر بەلباغ، بىر يول» تۈرلىرى، خەلقئارا تەشۋىقات ۋە سىياسىي نىشانلار ئۈچۈن مەركەزلەشتۈرۈلۈپ ئىشلىتىلىدىغان بايلىق سۈپىتىدە كۆرسىتىلگەن.
2026-يىلى 7-ئايدا ئېلان قىلىنغان شىنخۇا ئاگېنتلىقىنىڭ يەنە بىر خەۋىرى بۇ ئورگانلىق لوگىكىنى تېخىمۇ ئېنىق ئوتتۇرىغا قويغان. ئۇ چەت ئەلدىكى خىتايلار ئىشلىرىنى پارتىيەنىڭ بىرلىك سەپ سىستېمىسىغا كىرگۈزۈپ، چەت ئەلدىكى خىتايلارنى خىتاينىڭ ئاممىۋى دىپلوماتىيە ۋە خەلق ئارىسىدىكى دىپلوماتىيەدە تايىنىدىغان مۇھىم كۈچ دەپ ئاتىغان؛ شۇنداقلا ئۇلارنى «مىللىي گۈللىنىش» ۋە «خىتايچە زامانىۋىلاشتۇرۇش»قا تېخىمۇ چوڭقۇر قاتنىشىشقا چاقىرغان.
پارتىيە-دۆلەتنىڭ مەيدانى ناھايىتى ئېنىق: چەت ئەلدىكى خىتاي جامائەتلىرى خىتاينىڭ دۆلەت ئىستراتېگىيەسىنىڭ دۇنيادىكى كېڭەيمىسىنى تەشكىل قىلىدۇ.
چەت ئەلدىكى خىتاي تورلىرى پەقەت سودا ياكى ئادەتتىكى مەدەنىيەت تەشۋىقاتى ئۈچۈنلا سەپەرۋەر قىلىنمايدۇ. ئۇلار بېيجىڭنىڭ شەرقىي تۈركىستان ھەققىدىكى بايانىنى تارقىتىش ۋە ئىشەنچلىك كۆرسىتىشكىمۇ ياردەم بېرىدۇ.
2015-يىلى ئېلان قىلىنغان «China Daily»نىڭ بىر خەۋىرىدە چەت ئەلدىكى خىتاي سودىگەرلىرى، ئۇيۇشما رەھبەرلىرى ۋە خىتاي تىلىدىكى تاراتقۇ ۋەكىللىرىنىڭ رايوندىكى «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى»، «ئىجتىمائىي مۇقىملىق»، تەرەققىيات مۇۋەپپەقىيىتى ۋە «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىدىكى رولىنى مەدھىيەلەيدىغان سۆزلىرى توپلانغان. بۇ بايانلار بېيجىڭنىڭ ھېكايىسىنى خەلقئارالىق دەلىللەش سۈپىتىدە كۆرسىتىلگەن.
بۇ سىياسىي جەھەتتىن مۇھىم. رايون ئىچىدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلار دۆلەتنىڭ كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن، مەجبۇرىي ئەمگەككە يۆتكەش، دىنىي باستۇرۇش، مەدەنىيەتنى ۋەيران قىلىش، نازارەت ۋە ئائىلىلەرنى پارچىلاش ھەققىدىكى بايانىغا رەددىيە بېرىش ئەركىنلىكىدىن مەھرۇم قىلىنغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، چەت ئەلدىكى خىتاي تەشكىلاتلىرى ۋە تاراتقۇ شەخسلىرى بېيجىڭ ياقتۇرىدىغان «تەرەققىيات، مۇقىملىق، مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى، باياشاتلىق ۋە پۇرسەت» دېگەن تىلنى تەكرارلاشقا سەپەرۋەر قىلىنىدۇ.
پارتىيەنىڭ 2025-يىللىق بىرلىك سەپ خىزمىتى بۆلۈمى خۇلاسىسى شەرقىي تۈركىستان، مىللەت سىياسىتى، دىن، چەت ئەلدىكى خىتايلار ئىشلىرى ۋە چەت ئەلدىكى بىرلىك سەپ خىزمىتىنى «قەلب ۋە كۈچنى مۇجەسسەملەش» ئۈچۈن پارتىيە رەھبەرلىك قىلىدىغان ئوخشاش بىر سىستېمىغا كىرگۈزگەن. ئۇ چەت ئەلدىكى خىتايلار خىزمىتىنى خىتاينىڭ «يادرولۇق مەنپەئەتى»نى قوغداش، مىللىي گۈللىنىشنى ئىلگىرى سۈرۈش ۋە خىتاينىڭ ھېكايىسىنى چەت ئەللەردە سۆزلەش ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدۇ، دەپ تەسۋىرلىگەن.
شەرقىي تۈركىستاننىڭ دۆلەت ئىچىدىكى باشقۇرۇلۇشى بىلەن خىتاينىڭ دۇنيادىكى ئوبرازىنى باشقۇرۇش ئايرىم-ئايرىم سىياسەتلەر ئەمەس. ئۇلار بىر پارتىيە-دۆلەت تۈرىنىڭ ئۆزئارا باغلانغان تەركىبلىرىدۇر.
«دوستلۇق شەھەرلىرى» بۇ ئۇل ئەسلىھەگە يەنە بىر قاتلام قوشىدۇ.
بېيجىڭ شەھەردىن شەھەرگە ۋە ئۆلكىدىن ئۆلكىگە بولغان مۇناسىۋەتلەرنى دوستانە ئالماشتۇرۇش دەپ كۆرسىتىدۇ. ئەمەلىيەتتە، بۇ مۇناسىۋەتلەر يەرلىك ئەمەلدارلار، سودا ئۇيۇشمىلىرى، مەدەنىيەت ئورگانلىرى، ئۇنىۋېرسىتېتلار، ساياھەت ئورگانلىرى ۋە چەت ئەلدىكى خىتاي تەشكىلاتلىرىنى خىتاينىڭ تېخىمۇ كەڭ ئىستراتېگىيەلىك كۈنتەرتىپىگە باغلايدىغان سىستېمىلىق يوللارنى بەرپا قىلىدۇ.
خىتاي-ئىسپانىيە سودا ئۇيۇشمىسىنىڭ 2022-يىللىق بىر ماقالىسىدە شاڭخەي بىلەن بارسېلونا ئوتتۇرىسىدىكى دوستلۇق شەھەر مۇناسىۋىتىنىڭ ھۆكۈمەت سۆھبىتى، سودا كىرىش يولى ۋە ئىسپانىيە شىركەتلىرىنىڭ شاڭخەيدىكى تىجارىتىنى كېڭەيتىش ئۈچۈن سۇپا ھازىرلىغانلىقى چۈشەندۈرۈلگەن. ئۇيۇشما ئۆزىنى ھۆكۈمەت ئورگانلىرى بىلەن كارخانىلارنى باغلايدىغان كۆۋرۈك دەپ تەسۋىرلىگەن.
تىلى دوستلۇق، ئەمما رولى سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي كىرىش ئىمكانىيىتىدۇر.
شېنجېن شەھەرلىك تاشقى ئىشلار ئىشخانىسى 2024-يىلى ئېلان قىلغان بىر ماقالە بۇنى تېخىمۇ بىۋاسىتە بايان قىلغان. ئۇ خەلقئارالىق قېرىنداش شەھەرلەرنى خىتاينىڭ ئومۇمىي دىپلوماتىيەسى ۋە يەرلىك ئىقتىسادىي تەرەققىياتى ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغان «مۇھىم بايلىق يولى» دەپ ئاتىغان. ئۇنىڭدا ھۆكۈمەت ۋە غەيرىي ھۆكۈمەت ئاكتىيورلىرى بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىدىغان، يەرلىك دائىرىلەرنى كارخانا، پورت، ئايرودروم، مەكتەپ، دوختۇرخانا، مەدەنىيەت ئورنى ۋە تېخنىكا تەشكىلاتلىرى بىلەن باغلايدىغان «شەھەر–رايون–تۈگۈن» تورى تەسۋىرلەنگەن.
ئىككى شەھەر ھەمكارلىقى دائىرىسىدە بارسېلونادا «Shanghai Summer 2026» پائالىيىتىنى باشلاش. مەنبە: X.
مەزكۇر رەسمىي باياندا قېرىنداش شەھەر خىزمىتى «بىر بەلباغ، بىر يول» ھەمكارلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈش، مەبلەغ سېلىش ۋە سودا سۇپىسى بەرپا قىلىش، چەت ئەللەردە يېڭىلىق يارىتىش مەركىزى قۇرۇش، مەدەنىيەت تەشۋىقاتى ئېلىپ بېرىش، چەت ئەلگە ياردەم بېرىش ۋە «خەلقلەر ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىش»نى كۈچەيتىشنىڭ ۋاسىتىسى دەپ تەسۋىرلەنگەن. شېنجېننىڭ بارسېلونا بىلەن بولغان ئىقتىساد ۋە مەبلەغ سېلىش ئالاقىسى بۇنىڭ مىسالى قىلىنغان.
بۇ نوقۇل مۇراسىم خاراكتېرلىك دىپلوماتىيە ئەمەس. ئۇ چەت ئەل جەمئىيىتى ۋە ئورگانلىرىنىڭ ئىچىدە ئۇزاق مۇددەتلىك كىرىش يوللىرىنى بەرپا قىلىش ئۇسۇلىدۇر.
2017-يىلى گاگادا ئۆتكۈزۈلگەن خىتاي-گوللاندىيە دوستلۇق ئۆلكە ۋە شەھەرلەر يىغىنى ئوچۇق-ئاشكارا «بىر بەلباغ، بىر يول» رامكىسىدا ئۇيۇشتۇرۇلغان. خىتاي ۋەكىللىرى بۇنى يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» ھەمكارلىقىنى بىرلىكتە ئىلگىرى سۈرىدىغانلىقىنىڭ سىگنالى دەپ تەسۋىرلىگەن. خىتاي ۋە گوللاندىيە يەرلىك دائىرىلىرى، سودا ۋەكىللىرى، چەت ئەلدىكى خىتاي تەشكىلاتلىرى ۋە مەدەنىيەت ئورگانلىرى بىر تورنىڭ تەركىبلىرى سۈپىتىدە بىر يەرگە توپلانغان.
بۇ بېيجىڭنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى «قوشماقلاشتۇرۇش» لوگىكىسىنىڭ چەت ئەلدىكى نۇسخىسىدۇر. پارتىيە شەرقىي تۈركىستاندا نىشانلىق ياردەم ئارقىلىق بويسۇندۇرۇلغان بۇ رايوننى خىتاينىڭ باشقا جايلىرىدىكى ئۆلكە ھۆكۈمەتلىرى، دۆلەت كارخانىلىرى، مەكتەپلەر ۋە كادىرلارغا باغلايدۇ. ياۋروپادا بولسا دوستلۇق شەھەر دىپلوماتىيەسى ئارقىلىق يەرلىك ئورگانلار ۋە سودا تورلىرىنى خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ئىستراتېگىيەسىگە باغلايدۇ.
ئوخشاش ئەندىزە خىتاينىڭ چەت ئەلگە ياردەم بېرىش ھەققىدىكى بايانىدىمۇ كۆرۈلىدۇ.
2019-يىللىق «خەلق تورى» ماقالىسىدە چەت ئەلگە ياردەم بېرىش «خىتاينىڭ زىيىنىغا قىلىنغان سېخىيلىق» ئەمەس، دەپ تەكىتلەنگەن. ماقالىدە ياردەمنىڭ خىتاي كارخانىلىرىنىڭ «سىرتقا چىقىشى»غا پۇرسەت يارىتىدىغانلىقى، ئەمگەك ھۆددىگەرلىك تۈرلىرى ئۈچۈن ئالدىن يول ئاچىدىغانلىقى ۋە خىتاي مەھسۇلاتلىرى بىلەن ئۆلچەملىرىنى چەت ئەلگە ئېلىپ چىقىدىغانلىقى ئوچۇق بايان قىلىنغان.
بۇ مۇھىم، چۈنكى «ياردەم» دېگەن سۆز دۆلەتنىڭ سىڭىپ كىرىشىنى ئىنسانپەرۋەرلىك، تېخنىكىلىق ياكى ئۆزئارا مەنپەئەت يەتكۈزىدىغان ئىش قىلىپ كۆرسىتىشتە قايتا-قايتا ئىشلىتىلىدۇ. رەسمىي خاتىرىنىڭ ئۆزىمۇ ياردەم، سودا كىرىشى، خىتاي ئۆلچىمى ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەسىر ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىشنى ئېتىراپ قىلىدۇ.
بۇ لوگىكا بېيجىڭنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇسۇلىغا ئوخشايدۇ: ماددىي ياردەم ئەزەلدىن سىياسىي جەھەتتە بىتەرەپ بولمايدۇ. ئۇ بېقىندىلىق مۇناسىۋىتىنى بەرپا قىلىدۇ، ئورگان ۋە بازارلارنى ئاچىدۇ، قوبۇل قىلغۇچىنى خىتاي دۆلىتى رەھبەرلىك قىلىدىغان تېخىمۇ كەڭ تورغا كىرگۈزىدۇ.
چەت ئەلدىكى «110» تورى «خىزمەت» دېگەن نامنىڭ دۆلەت ھوقۇقىنى چېگرا سىرتىغا قانداق كېڭەيتەلەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
2022-يىلى 1-ئايدا فۇجوۋ جامائەت خەۋپسىزلىكى ئىدارىسى چەت ئەلدە ياشاۋاتقان فۇجوۋلۇقلار ئۈچۈن «چەت ئەلدىكى 110» مەلۇم قىلىش سۇپىسىنى رەسمىي يولغا قويغان. رەسمىي ئۇقتۇرۇشتا بۇ پىروگرامما «تىنچ-ئامان فۇجوۋ»نىڭ تەسىر دائىرىسىنى چەت ئەلگە كېڭەيتىدۇ، دەپ تەسۋىرلەنگەن. شۇ ئارقىلىق فۇجوۋ ساقچىلىرى چەت ئەلدىكى دېلولارنى بىر تەرەپ قىلالايدىغان ياكى زۆرۈر بولغاندا جامائەت خەۋپسىزلىكى مىنىستىرلىقىغا مەلۇم قىلالايدىغان بىر يول قۇرۇلغان.
بۇ رەسمىي سۇپا تېخىمۇ كەڭ ساقچى قۇرۇلمىسىنىڭ بىر قىسمى ئىدى. Safeguard Defenders 53 دۆلەتتە خىتاينىڭ ئاز دېگەندە 102 چەت ئەل ساقچى مۇلازىمەت مەركىزى بارلىقىنى خاتىرىلىگەن. بۇ تەشكىلات بەزى مەركەزلەرنىڭ نورمال سوت ۋە ئۆتكۈزۈپ بېرىش تەرتىپىنىڭ سىرتىدا ئېلىپ بېرىلغان «قايتىشقا قايىل قىلىش» ھەرىكىتىگە قاتناشقانلىقىغا دائىر دەلىللەرنى بايقىغان.
فىرانسىيە خەلقئارا رادىيوسى چەت ئەلدىكى ساقچى مۇلازىمەت پونكىتلىرىنىڭ دائىم چەت ئەلدىكى خىتاي ئۇيۇشمىلىرىنىڭ ئىچىگە ئورۇنلاشتۇرۇلغانلىقىنى خەۋەر قىلغان. بۇ لوگىكا شەرقىي تۈركىستاندا تەرەققىي قىلدۇرۇلغان ئەندىزىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ: خىزمەت كىرىش ئىمكانىيىتى يارىتىدۇ؛ كىرىش ئىمكانىيىتى ئۇچۇر ئېلىپ كېلىدۇ؛ ئۇچۇر كونترولنى ئىشقا ئاشۇرىدۇ.
خىتاينىڭ بىر تەشۋىقات رەسىمىدىكى خەنزۇ–ئۇيغۇر دوستلۇقى.
بېيجىڭ يەنە چەت ئەللىك ئالىملارنى خەلقئارا تەشۋىقات قورالى قىلىپ يېتىشتۈرۈشكە ئۇرۇنىدۇ.
2024-يىلى 12-ئايدا «China Daily» دا ئېلان قىلىنغان ئىككى ماقالىدە چەت ئەللىك خىتايشۇناسلارنى ئىستراتېگىيەلىك بايلىق دەپ قاراش تەلەپ قىلىنغان. ماقالىلەرنىڭ بىرى ئۇلارنى چەت ئەل «تۇپرىقى»غا تېرىلىدىغان خىتاي مەدەنىيىتىنىڭ «ئۇرۇقى» دەپ تەسۋىرلەپ، يەرلىك مۇھىتنىڭ «رەت قىلىش» ئىنكاسىنى ئازايتىشنى تەلەپ قىلغان. شۇنداقلا، ئۇلارنى خىتايغا بولغان سەلبىي قاراشنى ئازايتىشقا ياردەم بېرىش ۋە «خىتاينىڭ ئاۋازى»نى ئاكتىپ ئاڭلىتىشقا چاقىرغان.
يەنە بىر ماقالىدە چەت ئەللىك خىتايشۇناسلار ئۈچۈن «بىر ئادەم، بىر تارىخ» ئىستراتېگىيەسى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. ئۇلارنىڭ ھەرىكەتلەندۈرگۈچى سەۋەبى، كەسپىي ھاياتى، ئىجتىمائىي ئورنى، سىياسىي قىزىقىشى، خىتاي ھەققىدىكى قارىشى، جامائەت كىرىزىسىغا قايتۇرغان ئىنكاسى، «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى ۋە «ئىنسانىيەت تەقدىرى ئورتاق گەۋدىسى»گە بولغان پوزىتسىيەسىنى توپلاش ۋە تەھلىل قىلىش تەلەپ قىلىنغان.
مەقسەت سانلىق مەلۇمات ئامبىرى قۇرۇش، ئەندىزىلەرنى بايقاش، خەۋپنى باھالاش، بايلىقنى نىشانلىق تەقسىملەش ۋە خىتاينىڭ خەلقئارا تەشۋىقات ئىستراتېگىيەسىگە يۆنىلىش كۆرسىتىشتۇر. ئۇ ياش خىتايشۇناسلارنىڭ خىتاي ۋە دۇنيانى «خىتايچە تەپەككۇر» ئارقىلىق چۈشىنىشىنىمۇ تەلەپ قىلىدۇ.
بۇ ئىلمىي ئالماشتۇرۇش ئەمەس. بەلكى چەت ئەلنىڭ ئىلمىي نوپۇزىنى بېيجىڭنىڭ تاشقى تەشۋىقاتى ئۈچۈن سىياسىي جەھەتتە يېتىشتۈرۈشتۇر.
ئۇيغۇرلار بېيجىڭنىڭ ئاتالغۇلىرىنىڭ ئەمەلىيەتتە نېمىدىن دېرەك بېرىدىغانلىقىنى بىلىدۇ.
«تەرەققىيات» مال-مۈلۈكتىن ئايرىش ۋە سىياسىي جەھەتتە قوشۇۋېلىش دېگەنلىك بولۇشى مۇمكىن. «ياردەم» مەمۇرىي سىڭىپ كىرىش دېگەنلىك بولۇشى مۇمكىن. «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى» دۆلەتنىڭ ئائىلە ئۆيىگە بۆسۈپ كىرىشى دېگەنلىك بولۇشى مۇمكىن. «خىزمەت» نازارەتكە ئايلىنىشى مۇمكىن. «مەدەنىيەت ئارقىلىق ئوزۇقلاندۇرۇش» بىر خەلقنىڭ تىلى، دىنى، ئەسلىمىسى ۋە كىملىكىنى ئالماشتۇرۇش دېگەنلىك بولۇشى مۇمكىن. ئىنچىكىلىك بىلەن تاللانغان باياشاتلىق ھېكايىلىرى بىر باستۇرۇش سىستېمىسىنى يوشۇرۇشى مۇمكىن.
ئوخشاش پارتىيە-دۆلەت چەت ئەلدىكى خىتاي تورلىرى، دوستلۇق شەھەر رىشتىلىرى، سودا، مەدەنىيەت، تاراتقۇ، مائارىپ، ئىلمىي تورلار، ياردەم ۋە ساقچى ئورۇنلاشتۇرۇشلىرى ئارقىلىق ئۆز تەسىرىنى چەت ئەلگە كېڭەيتىدۇ. بېيجىڭنىڭ ئۆز ھۆججەتلىرى بۇ تورلارنى خىتاينىڭ دۆلەت كۈچىنى قوللاش ئۈچۈن ئادەم، بايلىق، بايان ۋە ساداقەتنى توپلايدىغان قوراللار دەپ بېكىتىدۇ.
شەرقىي تۈركىستان بۇ ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش لوگىكىسىنى ئەڭ ئوچۇق ۋە مەجبۇرلاش كۈچى ئەڭ كۈچلۈك شەكىلدە ئاشكارىلايدۇ. خىتاينىڭ سىرتىدا ئوخشاش لوگىكا يەرلىك كىرىش ئىمكانىيىتى، تەشكىللەنگەن تور، ئىقتىسادىي بېقىندىلىق، مەدەنىيەت قانۇنىيلىقى ۋە سىياسىي سەپەرۋەرلىك ئارقىلىق ھەرىكەت قىلىدۇ.
ئاتالغۇ ئۆزگىرىدۇ، سىستېما ئۆزگەرمەيدۇ.
