خىتاينىڭ غەربىي شىمالىدىكى شەرقىي تۈركىستاننىڭ قەشقەر شەھىرىدە، ھېيتگاھ مەسچىتىنىڭ سىرتىدا تۇرغان بىر ئۇيغۇر كىشى، 2023-يىلى 7-ئاينىڭ 13-كۈنى. © 2023 Pedro Pardo/AFP via Getty Images
زۇلۇمنى توسۇش ئۈچۈن مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنى چەكلەش ۋە ب د ت نىڭ ئىز قوغلىشى زۆرۈر
مەنبە: كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى
ئېلان قىلىنغان ۋاقىت: 2026-يىلى 8-ئاينىڭ 27-كۈنى، ئامېرىكا شەرقىي رايون ۋاقتى سەھەر سائەت 3:00 | ئاخبارات باياناتى
كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلار ۋە باشقا تۈركىي مۇسۇلمانلارغا قارىتا ئون يىلدىن بۇيان داۋاملاشتۇرۇۋاتقان، ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت شەكىللەندۈرگەن ئېغىر باستۇرۇش سىياسىتىگە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ تېخىمۇ كۈچلۈك ئىنكاس قايتۇرۇشى كېرەكلىكىنى بىلدۈردى. تەشكىلات مەجبۇرىي ئەمگەككە چېتىشلىق مەھسۇلاتلارنى ئىمپورت قىلىشنى چەكلەش ۋە ب د ت نىڭ 2022-يىللىق دوكلاتىدىكى تەۋسىيەلەرنى قەتئىي ئىز قوغلاشقا چاقىردى.
(نىيۇيورك) — كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى بۈگۈن ئېلان قىلغان باياناتىدا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلار ۋە باشقا تۈركىي مۇسۇلمانلارغا قارىتا ئون يىلدىن بۇيان داۋاملاشتۇرۇۋاتقان، ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت شەكىللەندۈرگەن ئېغىر باستۇرۇش سىياسىتىگە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ تېخىمۇ كۈچلۈك ئىنكاس قايتۇرۇشى كېرەكلىكىنى بىلدۈردى.
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ خىتاينىڭ ئەڭ غەربىدىكى شەرقىي تۈركىستاندا ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان دەپسەندىچىلىكنى كەسكىن كۈچەيتكىنىگە ئون يىل بولغان بولسىمۇ، كىشىلىك ھوقۇقنى باستۇرۇش يەنىلا ئېغىر ھالەتتە داۋاملاشماقتا. ھازىرقى دەلىللەر كەڭ كۆلەملىك خالىغانچە تۇتقۇن قىلىش، ناھەق قاماق جازاسى، كەڭ كۆلەملىك نازارەت، مەدەنىيەتنى ۋە دىنىي كىملىكنى يوقىتىش، سەپەر ۋە ئالاقىگە قويۇلغان چەكلىمىلەر، شۇنداقلا چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلارغا قىلىنىۋاتقان بېسىمنىڭ داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاي دائىرىلىرى شەرقىي تۈركىستاندا ھەممە ئىش نورماللاشقاندەك بىر ئاممىۋى تەسىراتنى تەشۋىق قىلماقتا. شەرقىي تۈركىستاندىكى دۆلەت مەجبۇرلىغان ئەمگەك ئاپتوموبىل، قۇياش ئېنېرگىيە تاختىسى، كىيىم-كېچەك، دېڭىز مەھسۇلاتلىرى، يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرى ۋە ھالقىلىق مىنېرال ماددىلار قاتارلىق ساھەلەردە دۇنياۋى تەمىنلەش زەنجىرىگە تەسىر كۆرسەتمەكتە.
كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ خىتاي ئىشلىرى تەتقىقاتچىسى يالقۇن ئۇلۇيول: «خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلىرىنى توختىتىش ۋە ھاياتى ۋەيران قىلىنغان نەچچە يۈز مىڭ ئۇيغۇرغا ئادالەت يەتكۈزۈشنىڭ ئورنىغا، ۋەھشىيلىكلىرىنى داۋاملاشتۇرۇۋاتىدۇ ۋە تەنقىدىي سادالارنى ھەتتا چەت ئەللەردىمۇ جىمىقتۇرۇۋاتىدۇ» دېدى. ئۇ يەنە: «خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئىلگىرىكى كۈچلۈك ئىنكاسى سۇسلاپ كەتتى. بۇ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ رايوندا ساختا نورماللىق تەسىراتىنى نومۇس قىلماستىن تەشۋىق قىلىشىغا يول ئاچتى» دېدى.
شى جىنپىڭنىڭ «زوراۋان تېررورلۇققا قاتتىق زەربە بېرىش ھەرىكىتى» (严厉打击暴力恐怖活动专项行动) 2014-يىلى شەرقىي تۈركىستاندا باشلانغان. كوممۇنىستىك پارتىيەنىڭ سابىق مەسئۇلى چېن چۈەنگونىڭ 2016-يىلى 8-ئاينىڭ 29-كۈنى شەرقىي تۈركىستانغا تەيىنلىنىشى بىلەن باستۇرۇش كەسكىن كۈچەيگەن. بۇ ھەرىكەت تەخمىنەن بىر مىليون ئۇيغۇرنىڭ «سىياسىي تەربىيە لاگېرلىرىدا» خالىغانچە تۇتۇپ تۇرۇلۇشى بىلەن ئەڭ يۇقىرى پەللىگە يەتكەن. چېن چۈەنگو بۇنىڭدىن ئىلگىرى تىبەت ئاپتونوم رايونلۇق پارتىيە كومىتېتىنىڭ سېكرېتارى بولغان.
شۇنىڭدىن كېيىن، بۇ لاگېرلارنىڭ بەزىلىرى تاقالغاندەك كۆرۈنسىمۇ، ھازىرغىچە ئېلان قىلىنغان رەسمىي سانلىق مەلۇماتلارغا قارىغاندا، نەچچە يۈز مىڭ ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مۇسۇلمان تۈرمىدە تۇرماقتا. ئۇلارنىڭ ئىچىدە ئىلھام توختى، راھىلە داۋۇت، گۈلشەن ئابباس، يالقۇن روزى ۋە ئەكبەر ئەسەت قاتارلىق تونۇلغان جامائەت ئەربابلىرىمۇ بار. «Financial Times» گېزىتىنىڭ 2026-يىلى مايدا ئېلان قىلغان تەھلىلىگە قارىغاندا، شەرقىي تۈركىستان نوپۇسىغا سېلىشتۇرغاندا دۇنيادىكى ئەڭ يۇقىرى تۈرمە سىغىمىغا ئىگە رايون بولۇپ كۆرۈنمەكتە.
خەلقئارالىق بىر گۇرۇپپا بولغان «شەرقىي تۈركىستان زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلار سانلىق مەلۇمات ئامبىرى» (Xinjiang Victims Database) نىڭ 2026-يىلى 7-ئايدا ئېلان قىلغان تەھلىل ۋە مۆلچەرىگە قارىغاندا، 2017-يىلىدىن 2018-يىلىغىچە شەرقىي تۈركىستاننىڭ جەنۇبىدا 140 مىڭدىن ئارتۇق بالا، ئاساسلىقى خالىغانچە تۇتقۇن قىلىش سەۋەبىدىن ئاتا-ئانىسىدىن ئايرىۋېتىلگەن. بەزى بالىلار دۆلەت باشقۇرۇشىدىكى يېتىمخانىلاردا تۇتۇپ تۇرۇلغان. بۇ بالىلارنىڭ ھازىرقى ئەھۋالى يەنىلا ئېنىق ئەمەس.
چەت ئەلدە ياشاۋاتقان نۇرغۇن ئۇيغۇر خىتايدىكى ئائىلە تاۋابىئاتلىرى، جۈملىدىن پەرزەنتلىرى بىلەن ئالاقە قىلالمايدۇ. دائىرىلەر چەت ئەلگە چىقماقچى بولغان ئۇيغۇرلارغا قويۇلغان ئېغىر چەكلىمە ۋە كونترولنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقان بىر پەيتتە، دىئاسپورادىكى تاللانغان بىر قىسىم ئۇيغۇرلارنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا چەكلىك شەكىلدە بېرىشىغا يول قويماقتا. قايتىپ كەلگەن بەزى كىشىلەر دائىرىلەرنىڭ ئۆزلىرىنى چەت ئەلدىكى پائالىيەتچىلەر ھەققىدە ئۇچۇر بېرىشكە قىستىغانلىقىنى بىلدۈردى. خىتاي دائىرىلىرى چەت ئەلدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارنى جىمىقتۇرۇش ئۈچۈن چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش ھەرىكىتى ئېلىپ بارماقتا.
بېيجىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئېغىر باستۇرۇشنى توختىتىش ھەققىدىكى بارلىق چاقىرىقلارنى رەت قىلىپ، يۇقىرى دەرىجىلىك رەھبەرلەرنىڭ رايونغا قىلغان رەسمىي زىيارەتلىرىدە «ئىجتىمائىي مۇقىملىقنى قوغداش» تەدبىرلىرىنىڭ ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدىغانلىقىنى تەكىتلىمەكتە.
بەزى ھۆكۈمەتلەر ئۆتكەن ئون يىلدا بۇ دەپسەندىچىلىكلەرگە ئىنكاس قايتۇرۇش ئۈچۈن مۇھىم قەدەملەرنى تاشلىدى. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى 2021-يىلى «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى»نى ماقۇللىدى. بۇ قانۇن شەرقىي تۈركىستاندا پۈتۈنلەي ياكى قىسمەن ئىشلەپچىقىرىلغان ماللارنى مەجبۇرىي ئەمگەككە چېتىشلىق، دەپ پەرەز قىلىش پىرىنسىپىنى بېكىتىپ، ئۇلارنىڭ ئامېرىكاغا كىرگۈزۈلۈشىنى چەكلەيدۇ. ياۋروپا ئىتتىپاقىمۇ مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن ئىشلەپچىقىرىلغان مەھسۇلاتلارنى ئىمپورت قىلىشنى چەكلەشنى يولغا قويدى.
2021-يىلى ئامېرىكا، ياۋروپا ئىتتىپاقى، ئەنگلىيە ۋە كانادا شەرقىي تۈركىستاندىكى دەپسەندىچىلىككە مەسئۇل خىتاي ئەمەلدارلىرىغا نىشانلىق جازا تەدبىرلىرىنى قوللاندى. ھالبۇكى، ھىندونېزىيە، ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى ۋە پاكىستانغا ئوخشاش مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيدىغان دۆلەتلەر قاتارلىق باشقا بىر قىسىم ھۆكۈمەتلەر بېيجىڭنى ب د ت دىكى تەكشۈرۈشتىن قوغداپ قالدى. تايلاند قاتارلىق دۆلەتلەر بولسا، ئۇيغۇرلار قايتۇرۇلغاندىن كېيىن دۇچ كېلىدىغان ئېغىر قىيىن-قىستاق ۋە باشقا دەپسەندىچىلىك خەۋپىگە قارىماي، ئۇلارنى خىتايغا مەجبۇرىي قايتۇردى. كانادا بۇ خىل مەجبۇرىي قايتۇرۇشلارغا ئىنكاس سۈپىتىدە، 2023-يىلى 10 مىڭ ئۇيغۇر مۇساپىرنى قايتا ئورۇنلاشتۇرۇشقا ۋەدە بەردى.
ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئىشخانىسى 2022-يىلى 8-ئاينىڭ 31-كۈنى كەڭ كۆلەملىك تەتقىقات ۋە تەھلىلگە ئاساسلانغان تارىخىي ئەھمىيەتكە ئىگە دوكلاتنى ئېلان قىلىپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئېغىر دەپسەندىچىلىكلەرنىڭ «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىن» دېگەن خۇلاسىگە كەلدى. بېيجىڭ ب د ت دوكلاتىنى رەت قىلدى.
ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارى ۋولكېر تۈرك 2024-يىلى 8-ئايدا شەرقىي تۈركىستاندا «مەسىلىلىك نۇرغۇن قانۇن ۋە سىياسەتنىڭ يەنىلا كۈچكە ئىگە ئىكەنلىكى»نى ئېتىراپ قىلدى. ئۇ 2026-يىلى 2-ئايدا خىتاينىڭ «ئىلگىرىكى تەۋسىيەلەر ۋە جاۋابكارلىقنى سۈرۈشتۈرۈش مەسىلىسىنى ئىز قوغلىمىغانلىقى»غا «ئەپسۇسلانغانلىقى»نى بىلدۈردى. ئۇ 2026-يىلى 6-ئايدىمۇ خىتاينىڭ ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ ھوقۇقىنى يوقىتىشقا قارىتىلغان ھازىرقى سىياسەتلىرىنى قانۇنلاشتۇرغان يېڭى «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتنى ئىلگىرى سۈرۈش قانۇنى» ھەققىدىكى ئەندىشىسىنى ئىپادىلىدى.
لېكىن، ئۇنىڭ ئىشخانىسى 2022-يىلىدىن بۇيان رايوننى داۋاملىق كۆزىتىش خىزمىتى ھەققىدە ماھىيەتلىك ئاممىۋى يېڭى ئۇچۇر بىلەن تەمىنلىمىدى. ھوقۇق تەشكىلاتلىرى ئۇنىڭ ئىشخانىسى چىقارغان خۇلاسىلەرنىڭ ئېغىرلىقى ۋە ئىلگىرىلەش بولمىغانلىقىنىڭ ئېتىراپ قىلىنغانلىقىنى كۆزدە تۇتۇپ، تۈركنى بېيجىڭغا قارىتا تېخىمۇ قەتئىي مەيدان تۇتۇشقا ۋە ئىشخانىسىنىڭ تەۋسىيەلىرىنى كۈچلۈك ھەم ئاشكارا شەكىلدە ئىز قوغلاشقا دەۋەت قىلىپ كەلمەكتە.
تۈرك ئالىي كومىسسارلىق ۋەزىپىسىنىڭ ئىككىنچى نۆۋەتلىك مۇددىتىگە قەدەم قويغان بىر پەيتتە، ئۇنىڭ ئىشخانىسى شەرقىي تۈركىستان ھەققىدىكى تارىخىي ئەھمىيەتكە ئىگە دوكلاتنى ئېلان قىلغىنىغا تۆت يىل بولغان بولسىمۇ، كۆرۈنەرلىك ئىلگىرىلەش بولمىدى. شۇڭا ئۇ ئۇيغۇر زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلار ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىنىڭ تېخىمۇ كۈچلۈك يول تۇتۇش ھەققىدىكى چاقىرىقلىرىغا قۇلاق سېلىشى كېرەك.
ھۆكۈمەتلەر يەنە خىتاي ھۆكۈمىتىنى شەرقىي تۈركىستاندىكى داۋاملىشىۋاتقان باستۇرۇشى ئۈچۈن جاۋابكارلىققا تارتىش يولىدا تېخىمۇ كۆپ ئىش قىلىشى كېرەك. بارلىق رايونلۇق ۋە سىياسىي گۇرۇپپىلاردىكى دۆلەتلەر ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ ئالدىمىزدىكى يىغىنىدا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلىرىنى ئەيىبلەيدىغان كۈچلۈك بىرلەشمە بايانات ئېلان قىلىش ئۈچۈن بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىشى كېرەك. ئۇلار يەنە 2022-يىللىق دوكلاتنىڭ تەۋسىيەلىرىنى ئىز قوغلاش ئۈچۈن شەرقىي تۈركىستاننىڭ ۋەزىيىتى ھەققىدە مەخسۇس مۇزاكىرە ئېلىپ بېرىشى كېرەك.
كانادا، ئاۋسترالىيە، ئەنگلىيە ۋە ياپونىيە قاتارلىق تېخىمۇ كۆپ ھۆكۈمەتلەر مەجبۇرىي ئەمگەككە چېتىشلىق ماللارنى ئىمپورت قىلىشنى چەكلەيدىغان قانۇنلارنى ماقۇللىشى، بۇنىڭ ئىچىدە شەرقىي تۈركىستاندىن كەلگەن ماللارنى مەخسۇس نىشان قىلغان تەدبىرلەرنىمۇ قوللىنىشى كېرەك. ياۋروپا ئىتتىپاقى تەييارلاۋاتقان مەجبۇرىي ئەمگەك سانلىق مەلۇمات ئامبىرىدا شەرقىي تۈركىستاننىڭ يۇقىرى خەتەرلىك رايون قاتارىغا كىرگۈزۈلۈشىگە كاپالەتلىك قىلىشى كېرەك. كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى ھۆكۈمەتلەرنىڭ پۇقرالىرى ۋە ئاھالىلىرىنى بېيجىڭنىڭ چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش قىلمىشلىرىدىن قوغداش تەدبىرلىرىنىمۇ قوللىنىشى كېرەكلىكىنى بىلدۈردى.
ئۇلۇيول: «شەرقىي تۈركىستاندىكى ئون يىلدىن ئارتۇق باستۇرۇش جەريانىدا، ھۆكۈمەتلەر خىتاي ھۆكۈمىتىنى دەپسەندىچىلىكلىرى ئۈچۈن جاۋابكارلىققا تارتىش يولىدا ئىنتايىن ئاز ئىش قىلدى» دېدى. ئۇ يەنە: «ھۆكۈمەتلەر بېيجىڭنى جىنايەتلىرىنى توختىتىشقا قىستاش ئۈچۈن قولىدىكى بارلىق ۋاسىتىلەردىن پايدىلىنىشى كېرەك. بۇ، ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن مەجبۇرىي ئەمگەككە چېتىشلىق ماللارنى ئىمپورت قىلىش چەكلىمىسىنى قانۇنلاشتۇرۇش ۋە ئىجرا قىلىش، شۇنداقلا شەرقىي تۈركىستاندىكى دەپسەندىچىلىككە مەسئۇل ئەمەلدارلارغا نىشانلىق جازا تەدبىرلىرىنى قوللىنىشنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ» دېدى.
