خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر مەسىلىسىنى تۈركىيەدىكى تېررورلۇق مەسىلىسى بىلەن سېلىشتۇرۇپ، تۈركىيەگە دىپلوماتىك بېسىم ئىشلەتمەكتە. پىروفېسسور دوكتور ۋارىس چاقان بۇ ئىككى مەسىلىنىڭ تارىخىي ۋە جەمئىيەتشۇناسلىق جەھەتتىن پۈتۈنلەي پەرقلىق ئىكەنلىكىنى تەكىتلەپ، خىتاينىڭ بۇ سۆز-ئىبارىسىنى بېسىم ۋاسىتىسى قىلىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
ئاپتور: پىروفېسسور دوكتور ۋارىس چاقان
تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى خەلقئارا سەھنىلەردە خىتاي ئىشغالى ئاستىدىكى شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ ئىنسانىي ھەق-ھوقۇقلىرىنى قوغداشقا ئۇرۇنغان ھەر قېتىمدا، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى تۈركىيەنى پارچىلاشنى كۆزلىگەن PKK غا ئوخشاش بۆلگۈنچى تەشكىلاتلار بىلەن خىتاينىڭ زۇلۇمىغا قارشى مۇستەقىللىق كۈرىشى قىلىۋاتقان ئۇيغۇرلارنى بىر قاتارغا قويۇپ، ئۇيغۇرلارنىمۇ خىتاينى پارچىلاشنى كۆزلىگەن «تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى» دەپ سۈپەتلەپ كەلمەكتە. بېيجىڭ «ئەگەر تۈركىيە خىتاي زېمىنىنى پارچىلاشنى كۆزلىگەن (ئاتالمىش) ئۇيغۇر تېررورچىلىرىنى قوللىسا، خىتايمۇ تۈركىيەنى پارچىلاشنى كۆزلىگەن PKK ئەزالىرىنى قوللايدۇ» دېگەن سۆزلەر ئارقىلىق خىتايدىكى ئۇيغۇر مەسىلىسى بىلەن تۈركىيەدىكى كۇرد مەسىلىسىنى بىر قاتارغا قويۇپ، تۈركىيەگە بېسىم قىلماقتا.
ئۇنداقتا، ھەقىقەت زادى نېمە؟ تۈركىيەدە سۈنئىي شەكىلدە پەيدا قىلىنغان ئاتالمىش «كۇرد مەسىلىسى» بىلەن 1949-يىلى ئىشغال قىلىنغاندىن بۇيان خىتايغا قارشى مىللىي قارشىلىق كۆرسىتىپ كېلىۋاتقان ئۇيغۇرلار مەسىلىسى ماھىيەت جەھەتتىن ئوخشاشمۇ؟ كېلىڭلار، بۇنىڭغا تارىخ نۇقتىسىدىن قاراپ باقايلى.
مەلۇمكى، تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى ئوسمانلى دۆلىتى پارچىلانغاندىن كېيىن، ئازادلىق ئۇرۇشى ئارقىلىق قۇرۇلغان دۆلەتتۇر. تارىخىي مەنبەلەر تۈركلەرنىڭ ئوتتۇرا شەرقتە 10 ئەسىردىن ئارتۇق مەۋجۇتلۇقىنى داۋاملاشتۇرۇپ كەلگەن مىللەت ئىكەنلىكىنى ئېنىق كۆرسىتىدۇ. ئانادولۇنىڭ تۈركلەرنىڭ ۋەتىنىگە ئايلىنىشى 1071-يىلدىكى مالازگىرت ئۇرۇشى بىلەن مۇقىملاشقان. ئۇنىڭ ئۈستىگە، تۈركلەر بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ئوسمانلى زېمىنىنىڭ %70 تىن كۆپرەكىنى يوقىتىپ قويغان.
تۈركلەر ئانادولۇغا ھۆكۈمرانلىق قىلىشقا باشلىغان مەزگىلدە، بۈگۈن ئۇيغۇرلار ياشاۋاتقان شەرقىي تۈركىستان ۋە غەربىي تۈركىستاندا قۇدرەتلىك قاراخانىيلار دۆلىتى ھۆكۈم سۈرۈۋاتاتتى. شەرقىي تۈركىستان تارىختا ھون، كۆكتۈرك، ئۇيغۇر ۋە قاراخانىيلار دۆلەتلىرىنىڭ ھاكىمىيەت دائىرىسىدە بولغان. بۈگۈن تۈركىيە جۇمھۇر رەئىسلىك گېربىدا تىلغا ئېلىنغان بۇ تۆت چوڭ تۈرك دۆلىتىنىڭ بايراقلىرىمۇ بار.
مۇستەقىل مەنبەلەرگە قارىغاندا، ئۇيغۇرلار يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان تۆت چوڭ تۈرك دۆلىتىنى قۇرغۇچى ئاساسلىق كۈچلەرنىڭ بىرى بولغان. بۇنىڭدىن باشقا، تۈركلەرنىڭ تارىختىكى تۇنجى ئېنسىكلوپېدىك لۇغىتى بولغان «دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك»نىڭ مۇئەللىپى مەھمۇد قەشقەرى ۋە «قۇتادغۇ بىلىك»نىڭ مۇئەللىپى بۈگۈنكى شەرقىي تۈركىستاننىڭ قەدىمىي شەھىرى قەشقەردە ياشىغان ۋە ئەسەرلىرىنى مۇشۇ يەردە ياراتقان.
قاراخانىيلار دۆلىتى يىمىرىلگەندىن كېيىن، شەرقىي تۈركىستان قىتان، نايمان ۋە موڭغۇللارنىڭ تاجاۋۇزى ئاستىدا قالغان بولسىمۇ، ئۇيغۇرلار بۇ كۆچمەن توپلارنى ئۆزىگە سىڭدۈرۈپ، تۈركلەشتۈرگەن.
نەتىجىدە، شەرقىي ۋە غەربىي تۈركىستاندا چاغاتاي خانلىقى ۋە تىمۇر دۆلىتى قاتارلىق تۈرك-موڭغۇل دۆلەتلىرى قۇرۇلغان. شەرقىي چاغاتاي خانلىقىدىن — يەنى موغۇلىستان خانلىقى دەپمۇ ئاتىلىدىغان دۆلەتتىن — كېيىن، 1514-يىلى شەرقىي تۈركىستاندا يەكەن سەئىدىيە خانلىقى قۇرۇلغان (1514–1678). بۇ دۆلەت 1678-يىلى خەلق ئارىسىدا ئاپاق خوجا دەپ تونۇلغان ھىدايەتۇللاھ ئىشان ئىسىملىك ئىشقىيە سۇلۇكى رەھبىرىنىڭ خىيانىتى سەۋەبىدىن موڭغۇل جۇڭغار قەبىلىسى تەرىپىدىن يوقىتىلغان.
ئۇنىڭدىن كېيىن، شەرقىي تۈركىستاندا موڭغۇل جۇڭغارلىرىنىڭ ھىمايىسى ئاستىدىكى قورچاق خوجىلار ھاكىمىيىتى قۇرۇلغان (1678–1755). خوجىلار دەۋرىدە شەرقىي تۈركىستان ئېغىر ئاپەتكە دۇچ كەلگەن. بۇ دەۋر شەرقىي تۈركىستاننىڭ جاھالەت ۋە قاراڭغۇلۇق دەۋرى دەپ قارىلىدۇ. دۆلەت ۋە مىللەت ئېڭى ئېغىر زەربىگە ئۇچرىغان؛ شۇنىڭدىن ئېتىبارەن شەرقىي تۈركىستان تارىخى قان ۋە كۆز يېشى بىلەن يېزىلىشقا باشلىغان.
1755-يىلىغا كەلگەندە، ئىشقىيە مەزھىپىدىكى خوجىلارنىڭ ھىمايىچىلىرى بولغان جۇڭغار ئاقسۆڭەكلىرى ئارىسىدا تەخت تالىشىش يۈز بەرگەن. ئەينى چاغدا خىتايغا ھۆكۈمرانلىق قىلىۋاتقان مانجۇ ئىمپېرىيەسى — چىڭ سۇلالىسى (清朝، 1644–1911) — بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، شەرقىي تۈركىستانغا تۇنجى قېتىم تاجاۋۇز قىلغان.
1755–1762-يىللار ئارىلىقىدا شەرقىي تۈركىستان خەلقى بىلەن ئىشغالچى مانجۇلار ئوتتۇرىسىدا باشلانغان ئۇرۇش بىر ئەسىرگە يېقىن داۋاملاشقان. نەتىجىدە، 1860-يىللارغا كەلگەندە مانجۇ ئىشغالچىلىرى شەرقىي تۈركىستاندىن قوغلاپ چىقىرىلىپ، رايون بەش جايدا قۇرۇلغان يەرلىك ھۆكۈمەتلەر تەرىپىدىن باشقۇرۇلۇشقا باشلىغان.
خوقەنتلىك ياقۇپ بەگ شەرقىي تۈركىستاندا قۇرۇلغان بۇ بەش يەرلىك ھۆكۈمەتنى بىرلەشتۈرۈپ، 1865-يىلى قەشقەرىيە دۆلىتىنى قۇرغان ۋە «ئاتالىق غازى» ئۇنۋانىنى ئالغان. دەسلەپتە ئەنگلىيە، چار رۇسىيەسى ۋە ئوسمانلى دۆلىتى بۇ دۆلەتنى ئېتىراپ قىلىپ، ئۇنىڭ بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورناتقان. قەشقەرىيە دۆلىتى ئوسمانلى دۆلىتىگە بەيئەت قىلغاندىن كېيىن، ئوسمانلى پادىشاھى سۇلتان ئابدۇلئەزىزخان ياقۇپخانغا «ئەمىر» ئۇنۋانىنى بەرگەن.
كېيىن ياقۇپخان زەھەرلىنىپ ئۆلتۈرۈلگەندىن كېيىن، ئەنگلىيە ۋە چار رۇسىيە ئىمپېرىيەلىرى قەشقەرىيە دۆلىتىگە بولغان ياردىمىنى توختىتىپ، خىتايدىكى مانجۇ ئىمپېرىيەسى بىلەن كېلىشىم ھاسىل قىلغان. نەتىجىدە، قەشقەرىيە دۆلىتى 1878-يىلى مانجۇ ئىمپېرىيەسى تەرىپىدىن يەنە بىر قېتىم ئىشغال قىلىنغان.
چار رۇسىيەسى بىلەن مانجۇ ئىمپېرىيەسى ئوتتۇرىسىدا 1881-يىلى تۈزۈلگەن ئىلى شەرتنامىسىدىن كېيىن، شەرقىي تۈركىستان شەرتنامە بويىچە مانجۇ ئىمپېرىيەسىنىڭ باشقۇرۇشىغا قالدۇرۇلغان. مانجۇ ئىمپېرىيەسى شەرقىي تۈركىستاننى ئىككىنچى قېتىم ئىشغال قىلغاندىن كېيىن، 1884-يىلى رايونغا «يېڭى چېگرا» مەنىسىدىكى ئاتالمىش نامنى قويغان.
1911-يىلى مانجۇ ئىمپېرىيەسى يىمىرىلگەندىن كېيىن، شەرقىي تۈركىستان 1912-يىلى خىتايدا قۇرۇلغان جۇڭخۇا مىنگو — خىتاي جۇمھۇرىيىتى — گە ئەمەلىيەتتە بويسۇنمىغان ھالدا، ياڭ زېڭشىن (楊增新، 1911–1928)، جىن شۇرېن (金樹仁، 1928–1933) ۋە شېڭ شىسەي (盛世才، 1933–1944) ئىسىملىك ئۈچ قوراللىق ھۆكۈمران تەرىپىدىن باشقۇرۇلغان. شەرقىي تۈركىستان خەلقى 1930-يىللارنىڭ بېشىدا باشلانغان مىللىي كۈرەش نەتىجىسىدە شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنى قۇرۇپ (1933-يىلى 12-نويابىردىن 1934-يىلى فېۋرالغىچە)، مۇستەقىللىققا ئېرىشكەن.
لېكىن ستالىن رەھبەرلىكىدىكى سوۋېت ئىتتىپاقى ئەينى چاغدا ھاكىمىيەت دائىرىسى پەقەت ئۈرۈمچى رايونى بىلەنلا چەكلەنگەن قوراللىق ھۆكۈمران شېڭ شىسەيگە ھەربىي ياردەم بېرىپ، شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنى يوقىتىۋەتكەن.
ستالىننىڭ قوللىشى بىلەن 1933–1944-يىللىرى شەرقىي تۈركىستانغا ھۆكۈمرانلىق قىلغان شېڭ شىسەي گىتلېر گېرمانىيەسى سوۋېت ئىتتىپاقىغا ھۇجۇم قىلغاندىن كېيىن، ستالىندىن يۈز ئۆرۈگەن. ئۇ شەرقىي تۈركىستاندىن تۈرلۈك ۋاسىتىلەر ئارقىلىق توپلىغان توننىلارچە ئالتۇن بەدىلىگە مىللەتچى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ رەھبىرى چياڭ كەيشېك (蔣介石) نىڭ پاناھىغا كىرگەن.
شۇنىڭ بىلەن شەرقىي تۈركىستان 1944-يىلدىن باشلاپ رەسمىي ھالدا جۇڭخۇا مىنگوغا — مىللەتچى خىتاي دۆلىتىگە — باغلانغان. شېڭ شىسەي سوۋېت ئىتتىپاقىدىن يۈز ئۆرۈگەندىن كېيىن، «كوممۇنىزمغا قارشى تۇرۇش» نامىدا تۈرك ياكى خىتاي دەپ ئايرىماستىن مىڭلىغان كىشىنى ئۆلتۈرگەنلىكى ئۈچۈن كۈچلۈك نارازىلىققا ئۇچرىغان. چياڭ كەيشېك 1944-يىلى ئۇنى شەرقىي تۈركىستاندىكى ۋەزىپىسىدىن ئېلىپ تاشلاپ، ئورنىغا ۋۇ جۇڭشىننى (吴忠信) ئاتالمىش «يېڭى چېگرا» ئۆلكىسىنىڭ رەئىسى قىلىپ ئەۋەتكەن.
شېڭ شىسەينىڭ خىيانىتىنى قوبۇل قىلالمىغان ستالىن شەرقىي تۈركىستاننىڭ شىمالىدا پارتلىغان مىللىي كۈرەشنى سىياسىي ۋە ھەربىي جەھەتتىن قوللىغان. بۇ كۈرەش نەتىجىسىدە 1944-يىلى 12-نويابىر غۇلجىدا شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغان.
لېكىن غەربىي تۈركىستاننى پارچىلاپ، ئۆزبېكىستان، قىرغىزىستان، تاجىكىستان، قازاقىستان ۋە تۈركمەنىستاندىن ئىبارەت بەش ئاتالمىش سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتىنى قۇرغان سوۋېت ئىتتىپاقى، غەربىي تۈركىستاننىڭ يېنىدا قۇرۇلغان مۇستەقىل شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنى ئۆزىگە خەتەر دەپ قاراپ، مىللەتچى خىتاي دۆلىتىنى يەنە قوللىغان. نەتىجىدە، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى 1946-يىلى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ بېسىمى بىلەن مىللەتچى خىتاي ھۆكۈمىتى بىلەن تىنچلىق كېلىشىمى تۈزۈشكە مەجبۇرلانغان.
ئاخىرىدا، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتىدە ۋەزىپە ئۆتىگەن سوۋېت ئىتتىپاقى تەرەپدارلىرىنىڭمۇ ياردىمى بىلەن، 1946-يىلى ئۆكتەبىردە 11 ماددىلىق كېلىشىم ئىمزالىنىپ، ئۈرۈمچىدە ۋاقىتلىق ھۆكۈمەت قۇرۇلغان. شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھوقۇق دائىرىسى پەقەت شەرقىي تۈركىستاننىڭ شىمالىدىكى ئىلى، ئالتاي ۋە چۆچەك ۋىلايەتلىرى بىلەن چەكلەنگەن. زور غەلىبە بىلەن پايتەخت ئۈرۈمچىگە قاراپ ئىلگىرىلەۋاتقان شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئارمىيەسى ستالىننىڭ بىۋاسىتە ئارىلىشىشى بىلەن ماناس دەرياسى بويىدا توختىتىلغان.
ياپونىيەنىڭ تەسلىم بولۇشى بىلەن ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ئاخىرلاشقان؛ خىتايدا بولسا تەخمىنەن ئۈچ يىل داۋاملاشقان ئىچكى ئۇرۇش باشلانغان. ئىچكى ئۇرۇشتا خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى غەلىبە قىلىپ، 1949-يىلى 1-ئۆكتەبىر بۈگۈنكى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنى قۇرغان. ستالىن رەھبەرلىكىدىكى سوۋېت ئىتتىپاقى ماۋ زېدۇڭ (毛泽东) رەھبەرلىكىدىكى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى قىزىل ئارمىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاننى ئىشغال قىلىشىغا شارائىت ھازىرلاپ بەرگەن. شۇنىڭدىن ئېتىبارەن، قەدىمىي تۈرك يۇرتى شەرقىي تۈركىستان خىتاي ئىشغالى ئاستىدا قالغان.
شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئەسلى ئىگىلىرى بولغان ئۇيغۇرلار ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەر 1949-يىلى ئۆكتەبىردىن بۇيان ئىشغال قىلىنغان زېمىنىنى ئازاد قىلىش ئۈچۈن خىتايغا قارشى كۈرەش قىلىپ كەلمەكتە. شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلار ۋە باشقا قېرىنداش تۈركىي خەلقلەر تارىختىن بۇيان خىتايغا تەۋە بولۇپ كەلگەن بىر رايوننى خىتايدىن بۆلۈپ ئېلىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان ئەمەس؛ ئەكسىچە، ئۇلار ئىشغال قىلىنغان ۋەتىنىنى ئازاد قىلىش ئۈچۈن كۈرەش قىلماقتا.
ئۇيغۇرلار ۋە ئۇلار بىلەن تەقدىرداش باشقا تۈركىي خەلقلەر ئەزەلدىن بۇ زېمىندا ياشاپ كەلگەن بولۇپ، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئەسلى يەرلىك ئاھالىسىدۇر. خىتاي ئاتالمىش «ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى» دەپ نام بەرگەن شەرقىي تۈركىستان، 1949-يىلى ئۆكتەبىردە ناھايىتى ئاز ساندىكى ھەمكارلاشقۇچى ۋە تەسلىمىيەتچىلەرنىڭ ۋەتەنگە خىيانەت قىلىشى سەۋەبىدىن ئىشغال قىلىنغان تارىخىي تۈرك يۇرتىدۇر.
خۇلاسىلىگەندە، ئىشغال قىلىنغان ۋەتىنىنى ئازاد قىلىش ئۈچۈن كۈرەش قىلىۋاتقان ئۇيغۇرلارنى مىڭ يىلدىن ئارتۇق ۋاقىتتىن بۇيان تۈرك يۇرتى بولغان ئانادولۇ زېمىنىنى پارچىلاشنى كۆزلىگەن PKK غا ئوخشاش بۆلگۈنچى تەشكىلاتلار بىلەن بىر قاتارغا قويۇش تارىخىي ھەقىقەتلەرگە ماس كەلمەيدۇ. تارىخ ئىمپېرىيالىست دۆلەتلەرنىڭ كېڭەيمىچىلىك سىياسىتىگە قورال قىلىنماسلىقى كېرەك.
مەنبە: Haber Nida | 2026-يىلى 29-ئاۋغۇست
ئەسلى ماقالە: تۈركىستان تايمز
