ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئىشخانىسىنىڭ شەرقىي تۈركىستان ھەققىدىكى مۇھىم دوكلاتى ئېلان قىلىنغانلىقىغا تۆت يىل بولغاندا، «ئۇيغۇرلارنى قۇتقۇزۇش» ھەرىكىتى خىتاينىڭ جىنايەتلىرى داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى بىلدۈردى. ھەرىكەتنىڭ باياناتىدا، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ جىنايەتلەرنى توختىتىش ئورنىغا ئۇلارنى يوشۇرۇش ئۇسۇلىنى تېخىمۇ مۇكەممەللەشتۈرگەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلدى.

مەنبە: «ئۇيغۇرلارنى قۇتقۇزۇش» ھەرىكىتى — بايانات

2026-يىلى 29-ئاۋغۇست

2026-يىلى 31-ئاۋغۇست، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارى ئىشخانىسىنىڭ (OHCHR) خىتاي ئىشغالىيىتىدىكى شەرقىي تۈركىستاننىڭ كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتى ھەققىدىكى مۇھىم باھالاش دوكلاتى ئېلان قىلىنغانلىقىنىڭ تۆت يىللىقىدۇر. ب د ت بېيجىڭنىڭ قىلمىشلىرى «خەلقئارا جىنايەتلەرنى، بولۇپمۇ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلەرنى شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىن» دەپ رەسمىي يەكۈن چىقارغاندىن تۆت يىل ئۆتكەن بولسىمۇ، «ئۇيغۇرلارنى قۇتقۇزۇش» ھەرىكىتى خىتاي ئىشغالىيىتىدە ياشاۋاتقان مىليونلىغان ئۇيغۇر ۋە ئاساسەن مۇسۇلمان بولغان باشقا مىللىي گۇرۇپپىلارنىڭ ئەھۋالىدا ئەمەلىيەتتە ھېچقانداق ئۆزگىرىش بولمىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇردى.

باياناتتا دېيىلىشىچە، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى (خ ك پ) پەقەت تاكتىكىسىنى تېخىمۇ ئىنچىكىلەشتۈرگەن. ئۇ داۋاملىشىۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىق، ئەدلىيە سىستېمىسىنىڭ سىرتىدىكى قاماق ۋە سىستېمىلىق يوقىتىشنى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ نەزىرىدىن يوشۇرۇشتا تېخىمۇ ماھىرلاشقان.

ب د ت نىڭ 2022-يىللىق دوكلاتى ئاتالمىش «كەسپىي تەلىم-تەربىيە مەركەزلىرى»دە (VETC) كەڭ كۆلەملىك خالىغانچە تۇتۇپ تۇرۇشنىڭ سىستېمىلىق ئەندىزىسىنى تەپسىلىي خاتىرىلىگەن ۋە بۇنى ئەركىنلىكتىن ئېغىر دەرىجىدە مەھرۇم قىلىش دەپ يەكۈنلىگەن. ھايات قالغۇچىلار «يولۋاس ئورۇندۇقى»غا باغلانغان ھالەتتە توكلۇق كالتەك بىلەن ئۇرۇش، ئۇيقۇسىرىتىدىغان دورا ۋە ئوكۇللارنى مەجبۇرىي ئىشلىتىش، شۇنداقلا باسقۇنچىلىق ۋە شەخسىي چېگراغا ئېغىر دەخلى قىلىدىغان ئاياللار كېسەللىكلىرى تەكشۈرۈشىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان سىستېمىلىق جىنسىي ۋە جىنسقا باغلىق زوراۋانلىق قاتارلىق دەھشەتلىك شارائىتلارنى بايان قىلغان.

«ئۇيغۇرلارنى قۇتقۇزۇش» ھەرىكىتىنىڭ كۆرسىتىشىچە، بېيجىڭ بۇ «لاگېرلار»نىڭ تاقالغانلىقى ۋە بارلىق «تەربىيەلەنگۈچىلەر»نىڭ «ئوقۇش پۈتتۈرگەنلىكى»نى قايتا-قايتا داۋا قىلغان بولسىمۇ، پۈتكۈل تۇتۇپ تۇرۇش سىستېمىسىغا ئاساس بولغان قاتتىق باستۇرۇش خاراكتېرىدىكى قانۇن ۋە سىياسەت رامكىسى ھېلىھەم تولۇق مەۋجۇت. ئۇ خالىغان ۋاقىتتا قايتا ئىشقا سېلىنىشى مۇمكىن. ئەمەلىيەتتە، خ ك پ ئىستراتېگىيەسىنى ئەدلىيە سىستېمىسىنىڭ سىرتىدىكى لاگېرلاردىن رەسمىي ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك قاماق جازالىرىغا يۆتكىگەن.

باستۇرۇش ئەڭ يۇقىرى پەللىگە چىققان مەزگىلدە، بەش يىل ياكى ئۇنىڭدىن ئۇزۇن بولغان جىنايى جازا ھۆكۈملىرى 10 ھەسسە كۆپەيگەن؛ سوتلار پەقەت 2017-يىلىلا 86 مىڭ 655 كىشىگە جازا ھۆكۈمى چىقارغان. بۈگۈنكى كۈندىمۇ يۈزمىڭلىغان ئۇيغۇر ئالىم، سەنئەتكار، زىيالىي ۋە ئاددىي پۇقرا كېڭەيتىلگەن يۇقىرى بىخەتەرلىك دەرىجىلىك تۈرمىلەر تورىدا بۇ ئۇزۇن ۋە ئادالەتسىز جازالارنى ئۆتەۋاتىدۇ.

«ئۇيغۇرلارنى قۇتقۇزۇش» گۇرۇپپىسىنىڭ رەھبىرى ئەرسلان ھىدايەت مۇنداق دېدى: «تۆت يىل ئىلگىرى ب د ت جامائىتىمىز يىللاردىن بۇيان توۋلاپ كەلگەن بىر ھەقىقەتنى، يەنى خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت دەرىجىسىگە يەتكەن ۋەھشىيلىكلەرنى سادىر قىلىۋاتقانلىقىنى دەلىللىدى. بۈگۈن، 2026-يىلى، بىز بۇ يەردە تۇرۇپ ياخشىلىنىش تەرەپكە قەتئىي ھېچقانداق ئۆزگىرىش بولمىغانلىقىنى جاكارلايمىز. لاگېرلار ھەقىقىي يوقاپ كەتمىدى؛ ئۇلار پەقەت تۈزۈملەشتۈرۈلدى. بېيجىڭ خەلقىمىزنى سۈكۈت ئىچىدە قاماپ قويۇش ئۈچۈن ئەدلىيە سىستېمىسىنىڭ سىرتىدىكى قايتا تەربىيەلەشتىن رەسمىي، ئۇزۇن مۇددەتلىك قاماق جازالىرىغا ئۆتتى».

باياناتتا خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ جىنايەتلىرىنى يوشۇرۇشتا ئىنتايىن ماھىرلىشىپ كەتكەنلىكى تەكىتلەندى. دائىرىلەر قويۇپ بېرىلگەن ھايات قالغۇچىلارنى ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىغا ئېغىر ئۆچ ئېلىش تەھدىتى سېلىپ، مۇتلەق سۈكۈت قىلىش ۋەدىسىگە ئىمزا قويۇشقا مەجبۇرلايدۇ؛ دۆلەت خادىملىرىغا «قاتتىق مەخپىيەتلىك» تۈزۈمىنى يولغا قويىدۇ ۋە گۇۋاھلىق بېرىشكە جۈرئەت قىلغان ھەرقانداق كىشىنىڭ ئىناۋىتىنى سىستېمىلىق يوقىتىدۇ.

ب د ت باھالاش دوكلاتى نوپۇس ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنىڭ دەھشەتلىك بىر لايىھەسىنى ئاشكارىلىغان بولۇپ، ئۇنىڭ بارلىق تەركىبلىرى شەرقىي تۈركىستاندا ئۈزۈلمەي داۋاملاشماقتا.

نوپۇسنى باستۇرۇش

مەجبۇرلاش خاراكتېرىدىكى تۇغۇت پىلانلاش ۋە تۇغۇت چەكلەش سىياسەتلىرى مەجبۇرىي تۇغماس قىلىش ۋە بالىياتقۇ ئىچى ھامىلىدارلىقتىن ساقلىنىش ئۈسكۈنىسى (IUD) قويۇشنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ سىياسەتلەر نەتىجىسىدە 2017-يىلدىن 2019-يىلغىچە شەرقىي تۈركىستاننىڭ تۇغۇلۇش نىسبىتى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە، تەخمىنەن 48.7 پىرسەنت تۆۋەنلىگەن. ئۇيغۇرلار كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيدىغان خوتەن ۋە قەشقەرگە ئوخشاش ۋىلايەتلەردە تۇغۇلۇش نىسبىتى قىسقىغىنا ئىككى يىلدا 50 پىرسەنتتىن كۆپرەك چۈشۈپ كەتكەن.

مەدەنىيەت ۋە دىننى يوقىتىش

تارىخىي ئىمام ئاسىم مازىرىغا ئوخشاش ئىسلامىي دىنىي سورۇنلار سىستېمىلىق بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىغان ۋە چېقىۋېتىلگەن.

تىل ھوقۇقى قاتتىق باستۇرۇلغان. جۈملىدىن، خوتەن ناھىيەسىدە مەكتەپلەر، كوللېكتىپ پائالىيەتلەر ۋە مەمۇرىي خىزمەتتە ئۇيغۇر تىلىنى ئىشلىتىشنى چەكلەيدىغان كۆرسەتمىلەر چىقىرىلغان.

دۆلەت قوللىغان مەجبۇرىي ئەمگەك

مەجبۇرلاش خاراكتېرىدىكى «ئېشىنچا ئەمگەك كۈچى» ۋە «ئەمگەك كۈچىنى يۆتكەش» پىلانلىرى كېڭەيتىلگەن. بۇ پىلانلار يېزا ئەمگەكچىلىرىنى قاتتىق نازارەت ئاستىدا باشقا جايلارغا يۆتكەيدۇ؛ ئەگەر ئۇلار «ھۆكۈمەت باشقۇرۇشى»نى رەت قىلسا، دائىم تۇتۇپ تۇرۇلۇش تەھدىتىگە دۇچ كېلىدۇ.

ئومۇميۈزلۈك نازارەت ۋە ئائىلىلەرنى پارچىلاش

بىر گەۋدىلەشكەن بىرلەشمە مەشغۇلات سۇپىسى (IJOP) سانلىق مەلۇمات ئامبىرى، يۈز تونۇش كامېراسى ۋە بىئومېتىرىك ئىز قوغلاش تېخنىكىسىغا تايانغان يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت تورى قۇرۇلغان.

شەخسىي تۇرمۇشقا ئېغىر دەخلى قىلىدىغان «تۇغقانلىشىش» ئائىلىدە يېتىپ-قونۇش پىروگراممىسى ئارقىلىق بىر مىليوندىن ئارتۇق خەنزۇ كادىر ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆيىدە تۇرۇشقا ئەۋەتىلگەن. بۇ ئائىلىلەرنى، بولۇپمۇ ئاياللارنى ئۈزلۈكسىز نازارەت، سىياسىي مېڭە يۇيۇش ۋە جىنسىي پاراكەندىچىلىككە دۇچار قىلغان.

خ ك پ نىڭ چېگرا ھالقىغان بېسىمى ئائىلىلەرنى پارچىلاپ تاشلىماقتا. مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار ئۆچ ئېلىنىش خەۋپى ئىنتايىن يۇقىرى بولغانلىقى سەۋەبىدىن شەرقىي تۈركىستاندىكى يېقىنلىرى بىلەن ئالاقە قىلالماي، ئۇلاردىن پۈتۈنلەي ئۈزۈلۈپ قالغان. مۇھاجىرەتتىكىلەر دائىم تەھدىت تېلېفونلىرى، قورقۇتۇش ۋە ساھىبخان دۆلەتلەرنىڭ خەلقئارا قانۇنغا خىلاپ ھالدا مەجبۇرىي قايتۇرۇۋېتىش (refoulement) تەھدىتىگە دۇچ كېلىدۇ.

خەلقئارا جەمئىيەتكە چاقىرىق

«ئۇيغۇرلارنى قۇتقۇزۇش» ھەرىكىتى بۇ ئېغىر خاتىرە كۈنىدە ب د ت نىڭ جىددىي تەۋسىيەلىرىنى قايتا تەكىتلەپ، خەلقئارا جەمئىيەت ۋە دۇنيا ھۆكۈمەتلىرىگە تۆت تۈرلۈك چاقىرىق قىلدى.

بىرىنچى، شەرقىي تۈركىستاندىكى تۈرمىلەر، كەسپىي تەلىم-تەربىيە مەركەزلىرى ياكى باشقا تۇتۇپ تۇرۇش ئەسلىھەلىرىدە خالىغانچە ئەركىنلىكىدىن مەھرۇم قىلىنغان بارلىق كىشىلەرنىڭ دەرھال قويۇپ بېرىلىشىنى تەلەپ قىلىش كېرەك.

ئىككىنچى، رايوندىكى دۆلەت قوللىغان مەجبۇرىي ئەمگەك پىلانلىرى ئارقىلىق ئىشلەپچىقىرىلغان بارلىق مەھسۇلاتلارغا قاتتىق ئىمپورت چەكلىمىسى يولغا قويۇلۇشى كېرەك.

ئۈچىنچى، مەجبۇرىي قايتۇرماسلىق پىرىنسىپىغا قاتتىق ئەمەل قىلىپ، ئۇيغۇر مۇساپىرلىرى ۋە مۇھاجىرەت ئەزالىرىنى جىددىي قوغداش؛ شۇنداقلا خىتاي دۆلەت ئورگانلىرىنىڭ چېگرا ھالقىغان قورقۇتۇشى ۋە ئۆچ ئېلىش قىلمىشلىرىنى تەكشۈرۈش كېرەك.

تۆتىنچى، قىيناش، جىنسىي زوراۋانلىق، مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە قاماقتىكى گۇمانلىق ئۆلۈمگە دائىر ئەيىبلەشلەرنى تەكشۈرىدىغان مۇستەقىل نازارەت مېخانىزملىرى قۇرۇلۇشى كېرەك.

بايانات ئاخىرىدا مۇنداق دېيىلدى: «قۇرۇق بايانات بېرىدىغان ۋاقىت ئۆتۈپ كەتتى. ب د ت دوكلاتى ھەرىكەتكە ئۆتۈش چاقىرىقى ئىدى؛ تۆت يىللىق ھەرىكەتسىزلىك بېيجىڭنىڭ يوقىتىش ماشىنىسىنى تېخىمۇ مۇكەممەللەشتۈرۈشىگە يول ئاچتى».

ئەسلى ماقالە: Turkistan Times