بېيجىڭ ئۇيغۇر بالىلىرىنىڭ بالىلىق دەۋرىنى قانداق قىلىپ دۆلەت تۈرىگە ئايلاندۇردى

ھۆكۈمەت ھۆججەتلىرى مەكتەپكە كىرىشتىن بۇرۇنقى تىل تەربىيەسى ۋە ياتاقلىق مەكتەپلەردىن خىتاي ئىچكىرى ئۆلكىلىرىدىكى سىنىپلار، كەسپىي مائارىپ ۋە ئەمگەك كۈچى يۆتكەشكىچە بولغان سىياسەت زەنجىرىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

ئاپتور: ئاسىيە ئۇيغۇر

2026-يىلى 3-سېنتەبىر

يەتتە ياشلىق گۈلىئاشار جۇمە (Guliashar Juma) دادىسى بىلەن تاغ كەنتىدىن ئاقتۇ ناھىيەسىگە بېرىش ئۈچۈن ئون سائەتتىن ئارتۇق يول يۈرگەندە، بازار ئىچىدىكى دەرەخلەر ئۇنى ھەيران قالدۇرغان. ئۇيغۇر رايونىدىكى مائارىپ ئورگانلىرى 2019-يىلى ئېلان قىلغان بىر دوكلاتتا، ئۇنىڭ بۇ سەپىرى شەخسىي ئۆزگىرىشنىڭ باشلىنىشى سۈپىتىدە تەسۋىرلەنگەن: ئۇ يىراقتىكى «ئاتلىق مەكتەپ»تىن ئايرىلىپ، ناھىيە بازىرىدىكى زامانىۋى مەكتەپكە كىرگەن.

شۇ ھۆكۈمەت دوكلاتىدا بۇ ئۆزگىرىش ئۈچۈن نېمىلەرنىڭ قىلىنغانلىقىمۇ خاتىرىلەنگەن. ئاقتۇ ناھىيەسى 2014-يىلدىن باشلاپ، يىراق تاغلىق رايونلاردىكى تۆت يېزا-بازارغا تارقالغان 63 ئوقۇتۇش نۇقتىسىنى بىرلەشتۈرگەن ياكى تاقىغان. دوكلات ئېلان قىلىنغان چاغدا، دېھقانچىلىق ۋە چارۋىچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ئائىلىلەردىن كەلگەن 3 مىڭ 181 بالا مەركەزلەشتۈرۈلگەن مەكتەپتە ياتاقلىق ئوقۇۋاتاتتى.

بېيجىڭ بۇ خىل سىياسەتلەرنى مائارىپتا باراۋەرلىك، نامراتلىقنى ئازايتىش ۋە زامانىۋىلاشتۇرۇش دەپ تەسۋىرلەيدۇ. ئەمما ئۇنىڭ ئۆز ھۆججەتلىرىنى بىرلىكتە ئوقۇغاندا، تېخىمۇ كەڭ كۆلەملىك بىر تۈر نامايان بولىدۇ. مەكتەپكە كىرىشتىن بۇرۇنقى تىل تەربىيەسىدىن ياتاقلىق مەكتەپلەرگىچە، خىتاي ئىچكىرى ئۆلكىلىرىدىكى سىنىپلاردىن كەسپىي مائارىپ ۋە ئەمگەك كۈچى يۆتكەشكىچە بولغان مائارىپ سىستېمىسى بالىلارغا بىلىم بېرىش ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى ئۇلارنىڭ ئائىلە، تىل، جەمئىيەت ۋە كەلگۈسىدىكى ئەمگەك ھاياتى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى قايتا تەشكىللەش ئۈچۈنمۇ لايىھەلەنگەن.

بۇ قۇرۇلما 2017-يىلدىن كېيىن كۈچەيگەن كەڭ كۆلەملىك باستۇرۇش بىلەن تۇيۇقسىز پەيدا بولغان ئەمەس. ئۇ كۆپ يىللار جەريانىدا، ئاشكارا سىياسەت ھۆججەتلىرى، ئىجرا قىلىش پىلانلىرى ۋە دۆلەت تاراتقۇلىرىنىڭ مۇۋەپپەقىيەتنى مەدھىيەلەيدىغان دوكلاتلىرى ئارقىلىق قەدەممۇ قەدەم قۇرۇلغان.

قەغەز يۈزىدىكى ھوقۇقلار، سىياسەتتىكى باشقا يۆنىلىش

خىتاينىڭ رەسمىي بايانى ئاپتونومىيەدىن باشلىنىدۇ. دۆلەت ئىشلىرى مەھكىمىسىنىڭ مىللىي رايون ئاپتونومىيەسى توغرىسىدىكى بىر ئاق تاشلىق كىتابىدا، ئاپتونوم رايونلارنىڭ يەرلىك تىللارنى ئىشلىتىش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇش، مائارىپنى باشقۇرۇش، مەدەنىيەت ۋە دىننى قوغداش ھوقۇقى بارلىقى بايان قىلىنىدۇ. ئەمما شۇ ھۆججەتنىڭ ئۆزىدە ئاپتونومىيە مەركىزىي دۆلەتنىڭ بىر تۇتاش رەھبەرلىكى ئاستىدا يۈرگۈزۈلىدىغان تۈزۈم، دەپ بېكىتىلگەن. يەرلىك نىزاملار ۋە دۆلەت سىياسىتىدىن پەرقلىنىدىغان تەدبىرلەر يەنىلا يۇقىرى دەرىجىلىك ئورگانلارنىڭ تەستىقىغا باغلىق.

ئۇيغۇر رايونىنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئىلگىرىلىشى توغرىسىدىكى يەنە بىر رەسمىي ئاق تاشلىق كىتابتا تېخىمۇ ئىلگىرىلەپ، ئۆز يېزىق تىلىغا ئىگە خەلقلەرنىڭ شۇ تىللاردا تەلىم ئالغانلىقى، دەرسلىكلەر ۋە ئالىي مەكتەپكە كىرىش ئىمتىھانلىرىنىڭ ئۇيغۇرچە ۋە باشقا بىر قانچە تىلدا تەمىنلەنگەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلگەن.

لېكىن شۇ ھۆججەتتە خىتاي تىلىنى بىلىش مەسىلىسى سىياسىي ۋە تەرەققىيات مەسىلىسى دەپمۇ كۆرسىتىلگەن. ئۇنىڭدا رايوندا رەسمىي ھالدا «ئاز سانلىق مىللەت» دەپ تۈرگە ئايرىلغان 10 مىليوندىن ئارتۇق كىشىنىڭ تەخمىنەن 70 پىرسەنتىنىڭ خىتاي تىلىنى ئىگىلىمىگەنلىكى ياكى ئۇنى پۈتۈنلەي چۈشەنمەيدىغانلىقى ئېيتىلغان. بۇ ئەھۋالنىڭ ھەم ئالاقىدار خەلقلەرگە، ھەم رايوننىڭ تەرەققىياتىغا زىيانلىق ئىكەنلىكى بايان قىلىنىپ، 2004-يىلدىن باشلاپ ئاتالمىش «قوش تىللىق مائارىپ»نىڭ كېڭەيتىلگەنلىكى مەدھىيەلەنگەن.

ئانا تىل ھوقۇقىنى رەسمىي ئېتىراپ قىلىش بىلەن يەرلىك تىللارنىڭ داۋاملىق ئۈستۈن ئورۇندا تۇرۇشىنى توسالغۇ دەپ قارايدىغان سىياسەت ئوتتۇرىسىدىكى بۇ زىددىيەت كېيىنكى باسقۇچنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلغان.

«ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇقىملىق» ئۈچۈن مائارىپ

رايونلۇق ھۆكۈمەتنىڭ 2010–2020-يىللىق مائارىپ پىلانىدا مائارىپنىڭ سىياسىي رولى ئوچۇق بايان قىلىنغان. پىلاندا مائارىپ رايوننى مۇقىملاشتۇرۇش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇش، خەلقنى بېيىتىش، چېگرانى مۇستەھكەملەش ۋە «ئۇزۇن مۇددەتلىك تىنچلىق ۋە مۇقىملىق»نى ئىشقا ئاشۇرۇشنىڭ ئاساسى، دەپ ئېلان قىلىنغان.

پىلاندا ئۆلچەشكە بولىدىغان تىل نىشانلىرى بېكىتىلگەن. ھۆكۈمەت «ئاز سانلىق مىللەت» دەپ تۈرگە ئايرىغان مەكتەپكە كىرىش يېشىدىن بۇرۇنقى بالىلارنىڭ 85 پىرسەنتتىن كۆپرەكى 2012-يىلغىچە ئىككى يىللىق قوش تىللىق يەسلى مائارىپى ئېلىشى كېرەك ئىدى. 2015-يىلغىچە قوش تىللىق مائارىپنىڭ بۇ جەمئىيەتلەردىكى باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ تەخمىنەن 75 پىرسەنتىنى، 2020-يىلغىچە 90 پىرسەنتىنى قاپلىشى نىشان قىلىنغان. تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپ پۈتكۈزگەنلەرنىڭ ئورتاق دۆلەت تىلى — ماندارىن خىتايچىسىنى پىششىق ئىگىلىشى كۈتۈلگەن.

پىلاندا رەسمىي جەھەتتىن يەرلىك تىلدا ئوقۇتۇشقا ھۆرمەت قىلىش كېرەكلىكى ئېيتىلغان. بىراق ئەمەلىي ئىجرا يۆنىلىشى ماندارىن خىتايچىسىنى ئالغا ئىلگىرىلەشنىڭ مەركىزىگە قويغان. قوش تىللىق يەسلىدە ئوقۇغان بالىلار باشلانغۇچ مەكتەپنىڭ بىرىنچى يىللىقىدىن تارتىپ قوش تىللىق مائارىپنى داۋاملاشتۇرۇشى كېرەك ئىدى. تېخىمۇ كۆپ پەن ۋە دەرس سائەتلىرىنىڭ ماندارىن خىتايچىسىدا ئۆتۈلۈشى بەلگىلەنگەن. تىل ۋە ئەدەبىيات كەسىپلىرىدىن باشقا، ئالىي مەكتەپلەرنىڭ كەسپىي دەرسلەرنى ماندارىن خىتايچىسىدا ئۆتۈشىگە ئىلھام بېرىلگەن؛ كەسپىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرى بولسا تەييارلىق يىلىسىز بىۋاسىتە ماندارىن خىتايچىسىدا ئوقۇتۇلىدىغان مائارىپقا كىرىشى كېرەك بولغان.

Another propaganda image of a school for Uyghur children. From Weibo.

تىل سىياسىتى سىياسىي تەربىيەدىن ئايرىلالمايتتى. پىلاندا پارتىيەنىڭ مەكتەپلەرگە بولغان رەھبەرلىكىنى ساقلاپ قېلىشى تەلەپ قىلىنىپ، ئۇنىڭ مىللەت سىياسىتىگە دائىر تەلىماتلىرىنى دەرسلىكلەرگە، دەرسخانىلارغا ۋە ئىدىيەگە سىڭدۈرۈش بۇيرۇلغان. «ئۈچ ئايرىلالماسلىق»تا خىتاي كۆپ سانلىق ئاھالىسى بىلەن رەسمىي ھالدا ئاز سانلىق دەپ تۈرگە ئايرىلغان خەلقلەرنىڭ بىر-بىرىدىن ئايرىلالمايدىغانلىقى ئۆگىتىلگەن. «تۆت تونۇش» ۋەتەن، جۇڭخۇا مىللىتى، خىتاي مەدەنىيىتى ۋە خىتايچە ئالاھىدىلىككە ئىگە سوتسىيالىزم يولىنى ئېتىراپ قىلىشنى تەلەپ قىلغان. ماركسىزملىق «بەش قاراش» بولسا دۆلەت، مىللەت، دىن، تارىخ ۋە مەدەنىيەتنى پارتىيە تەستىقلىغان رامكا ئىچىدە چۈشىنىش ئۇسۇلىنى تەمىنلىگەن.

پىلاندا يەنە ئاتېئىزم تەربىيەسى ئېلىپ بېرىش، دۆلەت ئېڭى، قانۇن ئېڭى ۋە جۇڭخۇا مىللىتى ئېڭىنى يېتىلدۈرۈش بۇيرۇلغان. بۇ مۇھىتتا ئاتېئىزم تەربىيەسى پەقەت دىندىن خالىي دەرس پىلانىنىلا بىلدۈرمەيتتى. ئۇ بالىلارنىڭ دىننى چۈشىنىشىنى پارتىيە-دۆلەت بەلگىلىگەن ۋە نازارەت قىلغان ئىدېئولوگىيەلىك پىروگرامما ئىچىگە ئورۇنلاشتۇراتتى.

ئايرىم بىر ئىجرا ھۆججىتى بۇنىڭ پەقەت مائارىپ شوئارى ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىدۇ. پارتىيەنىڭ تەشكىلات ۋە تەشۋىقات تارماقلىرى، مائارىپ ئورگانلىرى، بىرلىكسەپ، دىن ۋە مىللەت ئىشلىرى ئورگانلىرى، جامائەت خەۋپسىزلىكى ئورگانلىرى، ھەربىي قىسىملار، نەشرىياتلار ۋە كوممۇنىستىك ياشلار ئىتتىپاقى ئورتاق مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئالغان. مەكتەپ مائارىپى سۈپىتىدە تونۇشتۇرۇلغان بىر سىياسەت پۈتۈن ھۆكۈمەت سىستېمىسىنى قاپلايدىغان تۈر قىلىپ قۇرۇپ چىقىلغان.

بالىلارنى ئۆز تىل مۇھىتىدىن ئايرىۋېتىش

مائارىپ پىلانى دېھقانچىلىق ۋە چارۋىچىلىق رايونلىرىدا مەركەزلەشتۈرۈلگەن ياتاقلىق مەكتەپلەرنى قۇرۇش، مەكتەپلەرنى بىرلەشتۈرۈش، ئارىلاش سىنىپلارنى تەشكىللەش، شۇنداقلا رايون ئىچى ۋە خىتاي ئىچكىرى ئۆلكىلىرىدىكى ياتاقلىق پىروگراممىلارنى كېڭەيتىشنى تەلەپ قىلغان. پىلاندا 2014-يىلغىچە خىتاي ئىچكىرى ئۆلكىلىرىدىكى تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپ سىنىپلىرىغا ھەر يىلى 10 مىڭ، رايون ئىچىدىكى تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپ سىنىپلىرىغا يەنە ھەر يىلى 10 مىڭ ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىش نىشان قىلىنغان. ئۇنىڭدىن باشقا، خىتاي ئىچكىرى ئۆلكىلىرىدە كەسپىي مائارىپ سىنىپلىرى يولغا قويۇلۇپ، ئۇيغۇرلار نوپۇسنىڭ زور قىسمىنى تەشكىل قىلىدىغان جەنۇبتىكى تۆت ۋىلايەتتىن ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىش كۆپەيتىلگەن.

«China Daily» گېزىتىنىڭ 2016-يىلدىكى بىر ماقالىسىدە ناھايىتى ئاشكارىلاش خاراكتېرىگە ئىگە سانلىق مەلۇماتلار بېرىلگەن. 2015-يىلغىچە خىتاي ئىچكىرى ئۆلكىلىرىدىكى تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپ سىنىپلىرى جەمئىي 80 مىڭ 200 ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلغان، يىللىق قوبۇل سانى 9 مىڭ 880 گە يەتكەن. تەخمىنەن 34 مىڭ ئوقۇغۇچى 45 شەھەردىكى 93 مەكتەپتە ئوقۇۋاتاتتى. رايونلۇق ياتاقلىق تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپ پىروگراممىسى 71 مىڭ 800 دىن ئارتۇق باشلانغۇچ مەكتەپ پۈتكۈزگۈچىنى قوبۇل قىلغان؛ شۇ چاغدا ئۇلارنىڭ 29 مىڭ 200 نەپىرى 16 شەھەردىكى 30 مەكتەپتە ئوقۇۋاتاتتى.

ماقالىدە بۇ پىروگراممىلار مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى، ئىجتىمائىي مۇقىملىق ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك خەۋپسىزلىكنىڭ ۋاسىتىسى سۈپىتىدە تەسۋىرلەنگەن. ئوقۇغۇچىلارنىڭ سوتسىيالىستىك تۈزۈمنىڭ «ئىشەنچلىك ئىزباسارلىرى»غا ئايلىنىشى ۋە يۇرتىغا قايتقاندىن كېيىن، ئۆز جەمئىيىتىنى خىتاي دۆلىتىگە تېخىمۇ يېقىن تونۇش ھاسىل قىلىشقا ئىلھاملاندۇرۇشى كۈتۈلگەن.

باشقۇرۇش تەپسىلاتلىرى مۇھىم. رايونلۇق تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپ سىنىپلىرى ئاساسلىقى دېھقانچىلىق ۋە چارۋىچىلىق كەنتلىرى، نامرات ناھىيەلەر ۋە چېگرا رايونلىرىدىكى بالىلارنى قوبۇل قىلىپ، يېپىق ۋە پۈتۈن كۈنلۈك ياتاقلىق باشقۇرۇش تۈزۈمى بويىچە ئىشلەيتتى. ئۈرۈمچىدىكى بىر مەكتەپتە جەنۇبىي رايونلاردىن كەلگەن تەخمىنەن 1 مىڭ 900 ئوقۇغۇچى بىر يىلدا 330 كۈن ياتاقتا تۇراتتى. مەكتەپ رەسمىي دەرسلەرنىلا ئەمەس، يەكشەنبە پائالىيەتلىرى، بايراملار، كۈندىلىك ئادەتلەر، سىياسىي تەربىيە ۋە تىل ئىشلىتىشنىمۇ كونترول قىلاتتى.

ماقالىدە خىتاي ئىچكىرى ئۆلكىلىرىدىكى مەكتەپلەردىن كەلتۈرۈلگەن مىساللارمۇ ئالاقە ۋە ھەرىكەتنىڭ قاتتىق باشقۇرۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىر مەكتەپتە ئوقۇغۇچىلارنىڭ تېلېفونلىرى يىغىۋېلىنىپ، پەقەت ھەپتىدە بىر قېتىم قايتۇرۇپ بېرىلگەن. باشقا بىر مەكتەپتە بولسا ئوقۇغۇچىلارنىڭ ھەر ئىككى ھەپتىدە بىر قېتىم، ئىككى يېرىم سائەتكىلا مەكتەپ رايونىدىن چىقىشىغا رۇخسەت قىلىنغان. بۇ مىساللار ھەر بىر مەكتەپنىڭ ئوخشاش قائىدىنى قوللانغانلىقىنى ئىسپاتلىمايدۇ؛ ئەمما بالىنى ئۆيدىن ئايرىشنىڭ ئورگانغا ئۇنىڭ پۈتكۈل ئىجتىمائىي ۋە تىل مۇھىتىنى باشقۇرۇش ئىمكانى بەرگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.

A “vocational” school in Xinjiang (East Turkestan). From Weibo.

دەرسخانىدىن ئەمگەك كۈچى تەقسىماتىغىچە

شۇ سىياسەت ھۆججەتلىرى مائارىپنى ئەمگەك كۈچى سىستېمىسىغا باغلايدۇ. رايونلۇق مائارىپ پىلانىدا يېزا ئەمگەك كۈچىنى باشقا جايلارغا يۆتكەش ئۈچۈن كەسپىي تەربىيەلەش بازىلىرىنى قۇرۇش بۇيرۇلغان. مەكتەپ بىلەن كارخانا ھەمكارلىقى، مەلۇم خىزمەت تۈرىگە قارىتىلغان تەربىيەلەش ۋە يېزىلاردىكى يېڭى ئەمگەكچىلەرنى ھەقسىز تەربىيەلەش تەلەپ قىلىنغان. تولۇق ئوتتۇرا مائارىپ ياكى ئالىي مائارىپقا ئۆتەلمىگەن ئوقۇغۇچىلارنىڭ كەسپىي ماھارەت پىروگراممىلىرىغا كىرگۈزۈلۈشى بەلگىلەنگەن.

2016-يىلى ئېلان قىلىنغان مەملىكەتلىك 13-بەش يىللىق نامراتلىقتىن قۇتقۇزۇش پىلانى بۇ تەدبىرلەرنى تېخىمۇ كەڭ دۆلەت سىستېمىسى ئىچىگە ئورۇنلاشتۇرغان. پىلاندا ئۆلكىلەر ئارا ئەمگەك كۈچى ھەمكارلىقى، شەرق بىلەن غەربنىڭ بىرلىكتە ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىشى، ئۇيغۇر ۋە تىبەت رايونلىرىدىن كەلگەن ئوقۇغۇچىلار ئۈچۈن خىتاي ئىچكىرى ئۆلكىلىرىدە كەسپىي مائارىپ سىنىپلىرى ئېچىش، يەرلىك جەمئىيەتلەردە ماندارىن خىتايچىسى بويىچە تەربىيە بېرىش ۋە كەسپىي مائارىپتىن كېيىن خىزمەتكە ئورۇنلاشتۇرۇشقا ياردەملىشىش ئىلگىرى سۈرۈلگەن. ئۇنىڭدا ئەمگەك كۈچى يۆتكەش سانائەت باغچىلىرى، شەھەرلىشىش ۋە دۆلەت قوللىغان كارخانىلار بىلەنمۇ باغلانغان.

بۇ مەملىكەتلىك پىلان پەقەت ئۇيغۇر رايونى ئۈچۈنلا تۈزۈلمىگەن، شۇنداقلا ئۇنىڭ ئۆزى ھەر بىر تەربىيەلەش ياكى خىزمەتكە ئورۇنلاشتۇرۇشنىڭ مەجبۇرىي بولغانلىقىنى ئىسپاتلىمايدۇ. بىراق ئۇ تۆۋەندىكى ئورگانلار زەنجىرىنى ئېنىق كۆرسىتىدۇ: نامرات ئائىلىلەر دۆلەت سانلىق مەلۇمات ئامبىرى ئارقىلىق بېكىتىلگەن؛ ياشلار كەسپىي تەربىيەگە يېتەكلەنگەن؛ ئەمگەك كۈچى چىقارغۇچى ۋە قوبۇل قىلغۇچى يەرلىك ھۆكۈمەتلەر خىزمەتكە ئورۇنلاشتۇرۇشنى ماسلاشتۇرغان؛ دۆلەت بولسا ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش ئۈچۈن ئەمگەك كۈچى يۆتكەش ئۈنۈمىنى باھالىغان.

شۇڭا مائارىپ ئەمگەك كۈچى سىياسىتىدىن ئايرىم ئەمەس ئىدى. ئۇ دۆلەت ماسلاشتۇرىدىغان يۆتكەش سىستېمىسى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان تىل، ئىنتىزام، ماھارەت ۋە يۆتكىلىشچانلىقنى تەييارلايتتى.

بېيجىڭنىڭ ئۆز ئاقلىشى سىياسەتنىڭ داۋامچانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ

بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى مۇتەخەسسىسلىرى 2023-يىلى سېنتەبىردە ئۇيغۇر رايونىدىكى دۆلەت باشقۇرۇشىدىكى ياتاقلىق مەكتەپلەرنىڭ كېڭەيتىلىشىدىن قاتتىق ئەندىشە قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى. ئۇلار ئاساسلىقى ئۇيغۇر ۋە باشقا يەرلىك خەلقلەرنىڭ بالىلىرىنىڭ ئائىلىلىرىدىن ئايرىلىۋاتقانلىقى، ئانا تىلىدا ناھايىتى ئاز ياكى پۈتۈنلەي تەلىم ئالالمايۋاتقانلىقى، ھەمدە ماندارىن تىلى ۋە خىتاي مەدەنىيەت ئادەتلىرىگە ئاسسىمىلياتسىيە قىلىنىشقا ئىتتىرىلىۋاتقانلىقى ھەققىدىكى ئەيىبلەشلەرنى تىلغا ئالدى.

خىتاي بۇ ئەيىبلەشلەرنى رەت قىلدى. ئەمما ئۇنىڭ ب د ت مۇتەخەسسىسلىرىگە بەرگەن رەسمىي جاۋابى دىققەتكە سازاۋەر. بېيجىڭ نۆۋەتتىكى ياتاقلىق مەكتەپ سىستېمىسىنى ئاقلاش ئۈچۈن، دېھقانچىلىق ۋە چارۋىچىلىق رايونلىرىدا مەركەزلەشتۈرۈلگەن ياتاقلىق ئورگانلارنى قۇرۇشنى تەلەپ قىلغان شۇ 2010–2020-يىللىق رايونلۇق مائارىپ پىلانىنى تىلغا ئالدى. ئۇ ئوقۇغۇچىلار بىلەن ئاتا-ئانىلارنىڭ «ياتاقتا تۇرۇش-تۇرماسلىقنى ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن تاللايدىغانلىقى»نى ئېيتتى ۋە ئۇيغۇر تىلىدىكى دەرسنى ئائىلىلەر ئىختىيارىي تاللىيالايدىغان يەرلىك دەرس دەپ تەسۋىرلىدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئورتاق دۆلەت تىلىدىكى ئۇنىۋېرسال مائارىپنىڭ بارلىق مەكتەپلەردە يولغا قويۇلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى.

بۇ جاۋاب ئىنكار قىلىش مەقسىتىدە يېزىلغان بولسىمۇ، سىياسەتنىڭ داۋامچانلىقىنىمۇ ئىسپاتلايدۇ: ھازىرقى سىستېما مەركەزلەشتۈرۈلگەن مەكتەپ تۈزۈمى، ماندارىن خىتايچىسىنى مەركەز قىلغان ئوقۇتۇش ۋە مائارىپ ھوقۇقىنى ئائىلىلەر بىلەن يەرلىك جەمئىيەتلەردىن يىراقلاشتۇرۇشنى ئاساس قىلغان ئىلگىرىكى قۇرۇلمىغا تايىنىدۇ.

Schoolchildren in Urumqi. From Weibo.

بالىلىق دەۋرىنى ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش قورالىغا ئايلاندۇرۇش

مەسىلە ياتاقلىق مەكتەپنىڭ مەكتەپتىن يىراقتا تۇرىدىغان بىر بالىنى زامانىۋى دەرسخانا، تاماق ياكى مەكتەپكە بېرىش ئىمكانى بىلەن تەمىنلىيەلەيدىغان-تەمىنلىيەلمەيدىغانلىقىدا ئەمەس. بېيجىڭ بۇ ماددىي مەنپەئەتلەرنى قايتا-قايتا تەكىتلەيدۇ. لېكىن ئەسلىھە ۋە تاماق ئۇنىڭ ئۆز ھۆججەتلىرى ئوتتۇرىغا قويغان يادرولۇق سوئالغا جاۋاب بەرمەيدۇ: نېمە ئۈچۈن تىل، تۇرالغۇ، سىياسىي كىملىك، كەسپىي يۆنىلىش ۋە ئىجتىمائىي مۇقىملىق بىر سىستېمىنىڭ تەركىبىي قىسمى قىلىپ لايىھەلەنگەن؟

رەسمىي خاتىرىلەر ئىزچىل بىر جەرياننى كۆرسىتىدۇ. ئاپتونومىيە تىل ھوقۇقىغا ۋەدە بەردى. «قوش تىللىق مائارىپ» ماندارىن خىتايچىسىنى ئىجتىمائىي يۆتكىلىشنىڭ تىلىغا ئايلاندۇردى. مەكتەپلەرنى بىرلەشتۈرۈش كەنتلەردىكى باشقا تاللاشلارنى يوقاتتى. ياتاقلىق مەكتەپلەر ۋە خىتاي ئىچكىرى ئۆلكىلىرىدىكى سىنىپلار بالىلارنى دۆلەت باشقۇرىدىغان مۇھىتقا ئورۇنلاشتۇردى. سىياسىي تەربىيە ئۇلارنىڭ قوبۇل قىلىشى كۈتۈلگەن كىملىكلەرنى بېكىتتى. كەسپىي پىروگراممىلار بولسا مائارىپنى ئەمگەك كۈچى يۆتكەش ۋە سانائەت سىياسىتىگە باغلىدى.

ھەر بىر تەدبىر ئايرىم قارالسا، تېخنىكىلىق ئىسلاھات سۈپىتىدە تەسۋىرلىنىشى مۇمكىن: مەكتەپكە كىرىشتىن بۇرۇنقى تىل پىروگراممىسى، مەكتەپنى بىرلەشتۈرۈش، ياتاقلىق ئوقۇش ئورنى، كەسپىي كۇرس ياكى خىزمەتكە ئورۇنلاشتۇرۇش. ئەمما ئۇلار بىرلىكتە قارالغاندا، يېڭى بىر ئەۋلادنىڭ قانداق سۆزلەيدىغانلىقى، قەيەرگە تەۋە ئىكەنلىكى ۋە قانداق ئەمگەك قىلىدىغانلىقىنى قايتا تەشكىللەش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش قۇرۇلمىسىنى شەكىللەندۈرىدۇ.

بالىلىق دەۋرى «ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇقىملىق»نىڭ قورالىغا ئايلاندۇرۇلغاندا، مەكتەپ پەقەت بىلىم ئېلىش ئورنى بولۇشتىن قالىدۇ. ئۇ دۆلەت بىر خەلقنىڭ كەلگۈسىنى ھەر قېتىمدا بىر بالىدىن باشلاپ قايتا يېزىشقا ئۇرۇنىدىغان ئورگانغا ئايلىنىدۇ.