ئابدۇرېھىم غېنى (ئوڭدا) 2020-يىلى 12-ئىيۇل ئامستېردامدىكى دام مەيدانىدا ئامېرىكانىڭ گوللاندىيەدە تۇرۇشلۇق باش ئەلچىسى پىت خۇكسترا (Pete Hoekstra) بىلەن بىللە. ئۇيغۇر پائالىيەتچى ئابدۇرېھىم غېنى خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان باستۇرۇش سىياسىتىگە نارازىلىق بىلدۈرۈش ۋە خىتاي ھۆكۈمىتىدىن 2014-يىلى ئاخىرقى قېتىم كۆرگەن، ئىز-دېرىكى بولمىغان 19 تۇغقىنىنىڭ نەدىلىكى ھەققىدە ئۇچۇر بېرىشنى تەلەپ قىلىش ئۈچۈن، 2018-يىلى 6-ئايدىن باشلاپ بۇ مەيداندا ھەر ھەپتە يەككە نامايىش ئۆتكۈزۈپ كەلگەن. (سۈرەت: ئابدۇرېھىم غېنى/ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى)

ئۇيغۇر خەلقى يەر يۈزىدىكى باشقا ھەر قانداق مىللەتتەكلا مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش ۋە ئۆز كىملىكىنى ساقلاشتىن ئىبارەت ئاساسىي ھوقۇققا ئىگە

ئاپتور: ئابدۇرېھىم غېنى ئۇيغۇر

2026-يىلى 9-سېنتەبىر

مەنبە: UCA News | تۈركىستان تايمز تەرجىمىسى

«بىتەرەپلىك زۇلۇم قىلغۇچىغا ياردەم بېرىدۇ، ھەرگىز زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىغا ئەمەس. سۈكۈت قىينىغۇچىنى رىغبەتلەندۈرىدۇ، ھەرگىز قىينالغۇچىنى ئەمەس» — ئېلى ۋىزېل

بۇ يىل 6-ئىيۇل، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئومۇمىي كېڭىشى نىيۇيوركتىكى باش ئىشتابىدا «قوغداش مەسئۇلىيىتى» (Responsibility to Protect، R2P) تېمىسىدا مەخسۇس سۆھبەت يىغىنى ئۆتكۈزدى.

بۇ پىرىنسىپقا ئاساسەن، ئەگەر بىر دۆلەت ئۆز پۇقرالىرىغا قارىتا ئىرقىي قىرغىنچىلىق سادىر قىلسا، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئارىلىشىشقا ئەخلاقىي مەجبۇرىيىتى بار.

تەخمىنەن 40 دۆلەت ۋە تەشكىلاتنىڭ ۋەكىللىرى سۆز قىلغان ئۈچ سائەتلىك يىغىندا، سۇدان، پەلەستىن، ئۇكرائىنا، بىرما، كونگو دېموكراتىك جۇمھۇرىيىتى، ھايتى ۋە سۈرىيەدىكى كىرىزىسلار ۋە ۋەھشىي جىنايەتلەر رەسمىي مۇزاكىرە قىلىندى.

ھالبۇكى، خىتاي ئىشغالى ئاستىدىكى شەرقىي تۈركىستاندا — بېيجىڭ «ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى» دەپ ئاتايدىغان زېمىندا — داۋاملىشىۋاتقان ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقى مۇتلەق ۋە قەتئىي سۈكۈت بىلەن قارشى ئېلىندى. بۇ ھەقتە بىر ئېغىزمۇ سۆز قىلىنمىدى.

بۇ سۈكۈت، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارى ئىشخانىسى (OHCHR) 2022-يىلى 31-ئاۋغۇست ئېلان قىلغان رەسمىي باھالاش دوكلاتىدا خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان باستۇرۇشى «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىن» دەپ ئوچۇق كۆرسەتكەن بولسىمۇ يۈز بەردى.

دۇنيا ۋەكىللىرى ئۆزلىرىنىڭ رەسمىي يەكۈنى ۋە ئەمەلىي دەلىللىرى تۇرۇقلۇق، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي تەسىرى ئالدىدا پالەچ ھالغا چۈشۈپ، سۈكۈت قىلىشنى تاللىدى.

دۇنيا رەھبەرلىرى قازا قىلغان يەھۇدىيلار ۋە بوسنىيەلىكلەرنىڭ قەبرىستانلىقلىرىدا نۇتۇق سۆزلەشكە جۈرئەت قىلالايدۇ؛ ئەمما خىتايغا دۇچ كەلگەندە قورقۇنچقا تەسلىم بولۇپ، مىليونلىغان تىرىك ئۇيغۇرنى قوغداشنىڭ ئورنىغا ب د ت زاللىرىدا سۈكۈت قىلىشنى تاللايدۇ.

ئۇيغۇر خەلقى يەر يۈزىدىكى باشقا ھەر قانداق مىللەتتەكلا مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش ۋە ئۆز كىملىكىنى ساقلاشتىن ئىبارەت ئاساسىي ھوقۇققا ئىگە.

ئۆچ ئېلىش تېررورى ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ باش ئەگمەس جاسارىتى

بۇ باشلىقلار يىغىنلىرى ۋە خىتابنامىلەر ئاچچىق بىر سوئالنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ: نېمە ئۈچۈن داۋاملىشىۋاتقان ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقىنىڭ تىرىك شاھىتلىرى كەڭ كۆلەملىك ۋەھشىيلىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن تەسىس قىلىنغان يۇقىرى دەرىجىلىك خەلقئارا مۇنبەرلەردىن سىستېمىلىق ھالدا چەتكە قېقىلىدۇ؟

2017-يىلىدىن بۇيان، مېنىڭ ئائىلەمدىكى 19 كىشى خىتاي دائىرىلىرى تەرىپىدىن تۇتقۇن قىلىنىپ، ئېغىر زىيانكەشلىككە ئۇچرىدى. ئائىلەمگە يەتكۈزۈلگەن بۇ دەھشەتلىك ئازاب مىليونلىغان ئۇيغۇرنى نىشان قىلغان تېخىمۇ كەڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ جانلىق بىر كىچىك كارتىنىسىدۇر.

2024-يىلى 7-ئايدا، مەن گاگادىكى دۇنيا پۇقرالىرى خەلقئارا سوتىدا خىتاي رەھبىرى شى جىنپىڭ ئۈستىدىن گۇۋاھلىق بېرىشكە تەكلىپ قىلىنغىنىمدا، خىتاي ھۆكۈمىتى مېنى سۈكۈت قىلدۇرۇش ئۈچۈن ئاشكارا قاقتى-سوقتى ۋاسىتىسىگە مۇراجىئەت قىلدى.

ئۇلار دادام بىلەن قېرىندىشىمنى جازا لاگېرىدىن ئېلىپ چىقىپ، ماڭا تېلېفون قىلىپ بىۋاسىتە تەھدىت سېلىشقا مەجبۇرلىدى. قورقۇتۇش مېنى توختىتالمىغاندىن كېيىن، روھىي جەھەتتىن سۇندۇرۇش مەقسىتىدە، ئۆلۈم كارىۋىتىدا ھايات قېلىش ئۈچۈن جان تالىشىۋاتقان دادامنىڭ ئازابلىق ۋىدېئوسىنى ماڭا ئەۋەتتى.

لېكىن مەن بۇ رەھىمسىز پىسخىكىلىق ئۇرۇشقا باش ئەگمىدىم. چېكىنىشنىڭ ئورنىغا، مېنى قورقۇتۇش ئۈچۈن ئەۋەتىلگەن شۇ ۋىدېئونىڭ ئۆزىنى سوت زالىدا ئەڭ كۈچلۈك جىنايى دەلىل سۈپىتىدە كۆرسەتتىم.

ۋىدېئو قويۇلغاندا، پۈتكۈل سوت ھەيئىتى خىتاينىڭ رەھىمسىزلىكىدىن چۆچۈپ ئورنىدىن تۇردى ۋە مېنىڭ قەتئىي ئىرادەمگە چوڭقۇر ھۆرمىتىنى ئىپادىلىدى.

خىتاي ھۆكۈمىتى رەھىمسىزلەرچە ئۆچ ئېلىپ، دادامنى لاگېر سىستېمىسى ئىچىدە قىيناپ ئۆلتۈردى. بۇ ئۆچ ئېلىش خاراكتېرلىك قەستلەپ ئۆلتۈرۈش ۋە دادامنىڭ قاماقتا ئۆلۈشى كېيىنچە «ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى» (RFA) مۇخبىرى شۆھرەت ھوشۇرنىڭ قاتتىق تەكشۈرۈشى ئارقىلىق مۇستەقىل تەكشۈرۈلۈپ، دەلىللىنىپ ۋە دۇنياغا ئاشكارىلاندى.

ماڭا ئوخشاش تىرىك شاھىتلارنىڭ ب د ت نىڭ رەسمىي مۇنازىرىلىرىدىن سىستېمىلىق چەتكە قېقىلىشى، خىتاينى جىنايەتلىرىنىڭ ئىنكار قىلغىلى بولمايدىغان پاكىتلىرى بىلەن يۈزلەشتۈرۈشتىن قورقۇشتىن كېلىپ چىقىدۇ. بىز ئۇ يىغىن زاللىرىغا قەدەم باسقان ھامان، ئۇلارنىڭ قۇرۇق «ئەمدى ھەرگىز تەكرارلانمايدۇ» دېگەن شوئارلىرىنىڭ تىرىك ئىنسانلارنى قۇتقۇزۇشتا قانچىلىك قىممەتسىز ئىكەنلىكى دۇنيا ئالدىدا ئاشكارا بولىدۇ.

بۈگۈنكى شەرقىي تۈركىستان: دۇنيا مىقياسىدا ئېتىراپ قىلىنغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق

بۈگۈن خىتاي شەرقىي تۈركىستاندا 21-ئەسىردىكى ئەڭ مۇرەككەپ «سۈكۈتتىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىق»نى ئىجرا قىلىپ، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن شەكىللەنگەن بارلىق كىشىلىك ھوقۇق رامكىلىرىغا خىلاپلىق قىلماقتا. خىتاي جىنايەتلىرىنىڭ قانۇنىي دائىرىسى ئاللىقاچان مۇستەھكەم بېكىتىلدى:

• پۇقرالار سوتىنىڭ شى جىنپىڭ ئۈستىدىن چىقارغان تۇتۇش بۇيرۇقى: 2024-يىلى 12-ئىيۇل، باش سوتچى زاك ياكوب (Zak Yacoob) رىياسەتچىلىك قىلغان دۇنيا پۇقرالىرى خەلقئارا سوتى خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ ئۈستىدىن رەسمىي تۇتۇش بۇيرۇقى چىقاردى. سوت رىم نىزامنامىسى رامكىسىغا ئاساسەن، ئۇنى شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان 11 تۈرلۈك خەلقئارا جىنايەت بىلەن ئەيىبلىدى.

• پارلامېنتلارنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ھەققىدىكى قارارلىرى: 2022-يىلى 9-ئىيۇن، ياۋروپا پارلامېنتى تارىخىي ئەھمىيەتكە ئىگە قارار ماقۇللاپ، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھەرىكەتلىرىنى ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت، شۇنداقلا ئېغىر ئىرقىي قىرغىنچىلىق خەۋپى پەيدا قىلىدىغان قىلمىش دەپ كۆرسەتتى. بۇنىڭدىن باشقا، ئامېرىكا، كانادا، گوللاندىيە، ئەنگلىيە ۋە فىرانسىيەنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 10 دىن ئارتۇق دېموكراتىك دۆلەتنىڭ پارلامېنتلىرى خىتاينىڭ ۋەھشىي قىلمىشلىرىنى رەسمىي ھالدا ئىرقىي قىرغىنچىلىق دەپ ئېتىراپ قىلدى.

شۇنداقتىمۇ، جۇغراپىيەلىك سىياسىي رېئاللىق ئۆزگەرمىدى. دۇنيا خىتاينىڭ مەجبۇرىي ئەمگىكىگە چېتىشلىق تەمىنلەش زەنجىرلىرىگە باغلىنىپ، ئىقتىسادىي پۇرسەتپەرەسلىكنىڭ قاپقىنىدا قالدى. غەرب دۆلەتلىرى داۋاملىشىۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى توختىتىش ئۈچۈن كونكرېت جازالاش تەدبىرلىرىنى يولغا قويۇشنىڭ ئورنىغا، بۈگۈنكى سۈكۈتىنى قۇرۇق ئاق قەغەزگە قارا سىياھ بىلەن يېزىلغان دىپلوماتىك باياناتلارنىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇشنى ئەۋزەل كۆرىدۇ.

ئۆزئارا باغلانغان دەۋردە ئۈزۈلگەن ھاياتلىق رىشتىلىرى

زامانىۋى مەدەنىيەت بىر تېلېفون ئارقىلىق قىتئەلەرنىڭ ئىككى تەرىپىدىكى كىشىلەرنى بىر نەچچە سېكۇنت ئىچىدە ئۇلايدىغان سەۋىيەگە يەتتى. پۈتكۈل دۇنيا يۇقىرى دەرىجىدە باغلانغان؛ ئەمما بىز — ئۇيغۇرلار — ئۆز ۋەتىنىمىز ۋە ئائىلىلىرىمىزدىن پۈتۈنلەي ئۈزۈۋېتىلدۇق. يىللار مۇتلەق سۈكۈت ئىچىدە ئېرىپ كەتتى، يېقىنلىرىمدىن ھېچقانداق خەۋەر يوق. پۈتۈن بىر مىللەتنىڭ يىلتىزىنى قۇرۇتۇش ئۈچۈن، خىتاي ئىنسانىيەت تارىخىدىكى ئەڭ رەھىمسىز رەقەملىك زۇلمەت دۇنياسى ۋە ئوچۇق ئاسمان ئاستىدىكى تۈرمىنى قۇرۇپ چىقتى.

خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئۆتمۈشتىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقلارنى تەسىرلىك سۆزلەر بىلەن خاتىرىلىشى بۈگۈن سادىر قىلىنىۋاتقان جىنايەتلەرنى توختىتالمايدۇ.

كەڭ كۆلەملىك ۋەھشىيلىكلەرنى خاتىرىلەش دۆلەتلەرنىڭ ۋىجدانىنى ئاقلاش ئۈچۈن قويۇلىدىغان سىياسىي تىياتىر بولۇشتىن توختىشى كېرەك. ئەكسىچە، ئۇ داۋاملىشىۋاتقان ئادالەتسىزلىككە قارشى ئەمەلىي قارشىلىققا — زۇلۇم قىلغۇچىنىڭ قولىنى كۈچ بىلەن توختىتىدىغان قانۇنىي «قوغداش مەسئۇلىيىتى»نىڭ ئەمەلىيلىشىشىگە ئايلىنىشى لازىم.

ئەگەر دۇنيا بۈگۈن خىتايغا قارشى تۇرالمىسا، ئەتە چوقۇم «ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقىنى خاتىرىلەش كۈنى» تەسىس قىلىشقا مەجبۇر بولۇپ، كەلگۈسىدىكى يەنە بىر سەھنىدە ساختا كۆز ياشلىرىنى تۆكىدۇ. بىزگە ئۆلگەنلەر ئۈچۈن يەنە بىر ماتەم كۈنى ئەمەس، بۈگۈن تىرىكلەرنى قۇتقۇزىدىغان دەرھال ۋە ھەقىقىي ئىنسانىي ئىرادە كېرەك.

ماقال-تەمسىلدە ئاگاھلاندۇرۇلغىنىدەك، «كېچىككەن پۇشايمان — ئۆزۈڭگە دۈشمەن». دۇنيا ئاخىرىدا مارتېن لۇتېر كىڭ كىچىكنىڭ سۆزلىرىدىكى چوڭقۇر مەنىنى تونۇپ يېتىدۇ؛ ئەمما شۇ چاغقا كەلگەندە ھەممە ئىش پاجىئەلىك دەرىجىدە كېچىككەن بولىدۇ:

«ئاخىرىدا بىز دۈشمەنلىرىمىزنىڭ سۆزلىرىنى ئەمەس، دوستلىرىمىزنىڭ سۈكۈتىنى ئەسلەيمىز».

بۇ ماقالىدە ئىپادىلەنگەن كۆز قاراشلار ئاپتورغا تەۋە بولۇپ، UCA News نىڭ رەسمىي تەھرىرات مەيدانىغا ۋەكىللىك قىلىشى ناتايىن.