ئاپتور: رەھىمە مەھمۇت 

2026-يىلى 10-سېنتەبىر

خەلقئارا جەمئىيەت دۈشمەن دۆلەتلەرنىڭ ئۆز چېگراسى سىرتىدا پەيدا قىلىۋاتقان تەھدىتىگە ھەقلىق رەۋىشتە تېخىمۇ سەگەك بولۇشقا باشلىدى. پۇتىننىڭ ئۇرۇش ماشىنىسى غەربنىڭ جازا تەدبىرلىرىدىن ئايلىنىپ ئۆتىدىغان تورلارغا تايىنىدۇ. بېيجىڭنىڭ باستۇرۇشى خىتاينىڭ چېگراسىدا توختاپ قالمايدۇ. مەينەت پۇل ۋە چېگرا ھالقىغان پۇل-مۇئامىلە جىنايەتلىرىمۇ ئۆز دۆلەتلىرىمىزدە قانۇن ھۆكۈمرانلىقىغا زىيان يەتكۈزىدۇ. كىشىنى ئەندىشىگە سالىدىغىنى، ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىنىڭ بۇ ئۈچ مەسىلىنىڭ ھەممىسىگە بىراقلا پاناھگاھ بولۇپ قېلىشىدۇر.

بۇ مەسىلىنى ھازىر ھەل قىلىش ئىنتايىن مۇھىم، چۈنكى غەرب ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى بىلەن بولغان ئىقتىسادىي مۇناسىۋىتىنى چوڭقۇرلاشتۇرماقتا. ياۋروپا ئىتتىپاقى ئىككى تەرەپلىك ئەركىن سودا كېلىشىمى تۈزۈشنى ئويلىشىۋاتىدۇ؛ ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى بولسا تىنچ ئوكيان ھالقىغان شېرىكلىك ئۇنىۋېرسال ۋە ئىلغار كېلىشىمىگە (CPTPP) ئەزا بولۇشقا تىرىشماقتا. تېخىمۇ يېقىن مۇناسىۋەت ئىقتىسادىي پۇرسەت ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن، ئەمما غەرب بەزى كۆڭۈلسىز سوئاللارغا يۈزلىنىشتىن قاچماسلىقى كېرەك.

ماڭا نىسبەتەن، بۇنىڭ ئىچىدىكى ئەڭ كىشىنى بىئارام قىلىدىغان مەسىلە ئۇيغۇر خەلقىگە مۇناسىۋەتلىك.

خىتاي كومپارتىيەسى شەرقىي تۈركىستاندا ئۇيغۇرلارنى كەڭ كۆلەملىك خالىغانچە تۇتقۇن قىلىش، نازارەت قىلىش، دىن ۋە مەدەنىيەت جەھەتتە باستۇرۇش، مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىش ۋە قىيناش ھەرىكىتىنى يۈرگۈزدى. مۇستەقىل ئۇيغۇر سوتى خىتاينىڭ تۇغۇتنى توسۇش مەقسىتىدىكى تەدبىرلەرنى يولغا قويۇش ئارقىلىق ئۇيغۇر خەلقىگە قارشى ئىرقىي قىرغىنچىلىق جىنايىتى سادىر قىلغانلىقىنى بېكىتتى.

ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئىشخانىسى 2022-يىلى بۇ دەپسەندىچىلىكلەرنىڭ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىنلىكىنى بىلدۈردى. كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتىمۇ يېقىندا، چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلارغا بېسىم ئىشلىتىشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئېغىر باستۇرۇشنىڭ داۋام قىلىۋاتقانلىقىنى دوكلات قىلدى.

بېيجىڭ ئۆز قولىدىن قۇتۇلۇپ چىققانلارنى «چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش» دەپ ئاتالغان ۋاسىتىلەر ئارقىلىق بارغانسېرى كۆپ قوغلىماقتا. بۇ ھەقتىكى دەلىللەردە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىنىڭ نامى قايتا-قايتا ئۇچرايدۇ.

ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى بىلەن ئوكسۇس جەمئىيىتىنىڭ تەتقىقاتىدا ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان چېگرا ھالقىغان باستۇرۇشىغا قاتناشقان ئالتە ئەرەب دۆلىتىنىڭ بىرى، دەپ كۆرسىتىلدى. كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى ئىلگىرىمۇ خەلىپىلىكتە تۇتۇپ قېلىنىپ، خىتايغا قايتۇرۇلۇش خەۋپىگە دۇچ كەلگەن ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى دوكلاتلارنى خاتىرىلىگەن.

بىرلەشمە ئاگېنتلىقىنىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا، ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى دائىرىلىرى 2017-يىلىنىڭ ئاخىرىدىن 2018-يىلىنىڭ بېشىغىچە ئاز دېگەندە بەش ئۇيغۇرنى تۇتۇپ، خىتايغا قايتۇرۇۋەتكەن. خەۋەر قىلىنغان بىر دېلودا، بىر ئۇيغۇر تۇتقۇن ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىدە خىتاي ساقچىسى دەپ قارالغان كىشىلەر تەرىپىدىن سوراق قىلىنغان.

خىتاينىڭ بىخەتەرلىك پائالىيەتلىرىگە مۇناسىۋەتلىك تېخىمۇ كەڭ ئەندىشىلەرمۇ مەۋجۇت. «ئەركىنلىك سارىيى»نىڭ دوكلاتىغا قارىغاندا، 2021-يىلى ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى دائىرىلىرى دۇبەي ئايرودۇرۇمىدىن ئۆتۈپ كېتىۋاتقان بىر ياش خىتاي ئۆكتىچىسىنى تۇتۇپ، خىتاي ئەلچىخانىسى خادىملىرىنىڭ ئۇنى سوراق قىلىشىغا يول قويغان. ئۇنىڭ قىز دوستى بولسا ئايرىم تۇتۇلۇپ، ئۆزى دۇبەيدىكى خىتايلار باشقۇرىدىغان «قارا تۇتۇپ تۇرۇش ئورنى» دەپ تەسۋىرلىگەن جايدا سەككىز كۈن قامالغانلىقىنى ئېيتقان.

ئۇيغۇرلارغا نىسبەتەن، بۇ قۇرۇق گېئوسىياسىي مۇنازىرە ئەمەس. خىتاي كومپارتىيەسىدىن قېچىپ چىققانلار ئۇنىڭ قولىنىڭ خىتاي چېگراسىدىن مىڭلىغان مىل يىراققىچە يېتىدىغانلىقىنى كۆردى. ئەنگلىيە بىلەن ئالاھىدە ئىقتىسادىي مۇناسىۋەت ئورنىتىشنى ئۈمىد قىلىۋاتقان بىر دۆلەت بۇنداق باستۇرۇشنى توسۇشى كېرەك؛ ئۇنىڭغا يول قويۇلىدىغان يەنە بىر جايغا ئايلىنىپ قالماسلىقى لازىم.

خىتاي بۇ يەردىكى بىردىنبىر ئەندىشە ئەمەس. غەرب ھۆكۈمەتلىرى ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىدە تۇرۇشلۇق كارخانىلارنى رۇسىيەنىڭ ئۇرۇش ئىقتىسادىنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقان تورلارنىڭ بىر قىسمى، دەپ قايتا-قايتا كۆرسەتتى. ئەنگلىيە بىلەن ياۋروپا ئىتتىپاقى رۇسىيە نېفىتى سودىسىغا قاتناشقان، ئوچۇق بولمىغان شىركەت قۇرۇلمىلىرى ۋە ئالدامچىلىق خاراكتېرىدىكى توشۇش ئۇسۇللىرى ئارقىلىق بۇ سودىنى قولايلاشتۇرغان كارخانىلارغا جازا تەدبىرى قوللاندى.

ئامېرىكا مالىيە مىنىستىرلىقى ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىنى رۇسىيە چەت ئەلدە ئىشلەنگەن تېخنىكا ۋە ئۈسكۈنىلەرگە ئېرىشىش ئۈچۈن پايدىلانغان باشقۇرۇش تەۋەلىكىدىكى رايونلارنىڭ بىرى، دەپ تەسۋىرلىدى. مىنىستىرلىق رۇسىيەگە مۇھىملىقى يۇقىرى تاۋارلارنى يەتكۈزگەن نۇرغۇن ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى كارخانىلىرىنى جازالىدى. ئۇ يەنە رۇسىيە مالىيەسى ۋە جازا تەدبىرلىرىدىن ئايلىنىپ ئۆتۈشنى قولايلاشتۇرغان دۇبەيدىكى پۇل-مۇئامىلە ۋە مەۋھۇم پۇل مەشغۇلاتلىرىنى ئايرىم نىشان قىلدى.

يەنە بىر مەسىلە قانۇنسىز پۇل-مۇئامىلە پائالىيىتى ۋە قانۇن ھۆكۈمرانلىقىدۇر. ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى ئىسلاھات ئېلىپ باردى ھەمدە 2024-يىلى پۇل-مۇئامىلە ھەرىكەت خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ «كۈل رەڭ تىزىملىكى»دىن چىقىرىلدى. ئەنگلىيە بىلەن ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى قانۇنسىز پۇل ئېقىمىغا قارشى تۇرۇش توغرىسىدا رەسمىي ھەمكارلىق ئورناتقان بولۇپ، بۇ ئاي شۇ ھەمكارلىق كۈچەيتىلگەنلىكىنىڭ يىللىقىدۇر. لېكىن ھەمكارلىق باياناتلارغا ئەمەس، نەتىجىگە قاراپ باھالىنىشى كېرەك.

ئەنگلىيە يۇقىرى سوت مەھكىمىسى تەخمىنەن 45 مىليون ئامېرىكا دوللىرىلىق ئالدامچىلىققا مەسئۇل، دەپ ھۆكۈم قىلغان ئەنگلىيە پۇقرالىرى مۇھەممەد تاھىر لاخانى بىلەن مۇھەممەد ئەلى لاخانىنىڭ دېلوسىغا قاراپ باقايلى. سوت قارارىدا قەرز بەرگۈچىلەرگە قەستەن يالغان ئۇچۇر بېرىلگەنلىكى بېكىتىلگەن. بۇ ھۆكۈملەرگە قارىماي، لاخانىلار ھازىرمۇ ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىدە تۇرۇۋاتىدۇ ۋە سوت ھۆكۈمىنى ئورۇندىمىدى.

ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىدە ئالدامچىلىققا دائىر چېگرا ھالقىغان سوت ھۆكۈملىرىنى ئىجرا قىلدۇرۇش شۇنچە قىيىنلاشتىكى، پارلامېنت ئەزالىرى لاخانى دېلوسىنى بىۋاسىتە مىنىستىرلارنىڭ ئالدىغا قويدى. ئەمما مىنىستىرلاردىن ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى دائىرىلىرىگە قانداق تەلەپ قويۇلغانلىقى ۋە زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلارغا قانداق يېتەكچىلىك بېرىلىدىغانلىقى سورالغاندا، ئۇلار ئۇچۇر بېرىشنى رەت قىلدى. بۇ سۈكۈت ھازىرقى سىستېمىنىڭ ئىشلەۋاتقانلىقىغا ئىشەنچ ئاتا قىلمايدۇ.

بۇ مەسىلىلەرنى بىر-بىرىدىن ئايرىپ قاراشقا بولمايدۇ. ئۇلار تېخىمۇ كەڭ بىر ئاجىزلىقنى ئاشكارىلايدۇ: خەلقئارالىق سودا مەركىزى يەنە مۇستەبىت دۆلەتلەر، جازا تەدبىرلىرىدىن قاچقۇچىلار ۋە مال-مۈلكى بىلەن ئۆزىنى ئادالەتنىڭ ئۈنۈملۈك دائىرىسىدىن يىراقلاشتۇرماقچى بولغانلار ئۈچۈن پايدىلىق زېمىنغا ئايلىنىشى مۇمكىن.

ھەل قىلىش چارىسى ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىگە ئوخشاش دۆلەتلەرگە ئارقا ئۆرۈش ئەمەس. غەربنىڭ ئۇنىڭ بىلەن ھەمكارلىشىشىغا ئاساس بولىدىغان قانۇنلۇق ئىستراتېگىيەلىك ۋە سودا مەنپەئەتلىرى بار؛ تېخىمۇ يېقىن ھەمكارلىق ھەل قىلىش چارىسىنىڭ بىر قىسمى بولالايدۇ. دەرۋەقە، ئەنگلىيە بۇ يىل 12-ئايدا «قانۇنسىز پۇل-مۇئامىلە باشلىقلار يىغىنى» ئۆتكۈزىدۇ. يىغىن مەينەت پۇلغا قارشى دۇنياۋى قانۇن ئىجراسىنى كۈچەيتىش ھەمدە ئۇچۇر ئورتاقلىشىش ۋە مال-مۈلۈكنى قايتۇرۇۋېلىش جەھەتتە يېڭى شېرىكلىك مۇناسىۋەتلىرىنى ئورنىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ.

سودىنى دۆلەت بىخەتەرلىكى، كىشىلىك ھوقۇق ۋە قانۇن ھۆكۈمرانلىقىدىن ئايرىۋېتىشكە بولمايدۇ. ياۋروپا ئىتتىپاقى ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى بىلەن يېڭى ئىككى تەرەپلىك سودا كېلىشىمى تۈزۈشتىن ئىلگىرى، ياۋروپا كومىسسىيەسىنىڭ ئەزالىرى ئۆلچىگىلى بولىدىغان ئىلگىرىلەشنى تەلەپ قىلىشى كېرەك: خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا زىيانكەشلىك قىلىشىغا شېرىك بولماسلىق؛ جازا تەدبىرلىرىدىن ئايلىنىپ ئۆتۈشكە قارشى ئىسپاتلىغىلى بولىدىغان ھەرىكەت قوللىنىش؛ قانۇنلۇق چېگرا ھالقىغان سوت ھۆكۈملىرىنى ئېتىراپ قىلىپ ئىجرا قىلىدىغان ئۈنۈملۈك مېخانىزم ئورنىتىش.

بۇ ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان قاراشلار ئاپتورغا تەۋە بولۇپ، «Middle East Monitor»نىڭ تەھرىرلىك سىياسىتىگە ۋەكىللىك قىلىشى ناتايىن. 

مەنبە:

Mahmut, Rahima. “We Must Challenge the UAE’s Role as a Haven for Hostile State Activity.” Middle East Monitor, September 10, 2026.

تۈركىستان تايمز تەرجىمىسى