تۈركىستان ۋاقت تورى، 2026-يىلى 11-سىنتەبىر
خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇش سىياسەتلىرى 2001 يىلى 11- سېنتەبىردە ئامېرىكادا يۈز بەرگەن تېررورلۇق ھۇجۇملىرىدىن كېين باشلانمىدى. بۇ سىياسەتنىڭ ئىدىيەلىك ۋە مەمۇرىي ئاساسى ئاللىقاچان 1990 يىللاردا شەكىللەنگەن ئىدى. 11- سېنتەبىرنىڭ بېيجىڭ ئۈچۈن ئەڭ مۇھىم پايدىسى باشقا يەردە بولدى: ئۇ «بۆلگۈنچىلىك» ۋە «قانۇنسىز دىنىي پائالىيەت» دەپ تەسۋىرلىنىپ كەلگەن بىر ئىچكى سىياسىي مەسىلىنى خەلقئارا «تېررورلۇققا قارشى ئۇرۇش»نىڭ بىر قىسمى قىلىپ كۆرسىتىشكە پۇرسەت ياراتتى. شۇنىڭ بىلەن ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان كونترول يېڭى بىر تىل، خەلقئارالىق ئېتىراپ ۋە كېيىنچە كېڭەيتىلگەن قانۇنىي ئاساسقا ئېرىشتى.
بۇ ماقالىنىڭ ئاساسىي قارىشى شۇكى، خىتاي ھۆكۈمىتى 11- سېنتەبىر ۋەقەسىنى تۆت جەھەتتىن سۈيىئىستېمال قىلدى. بىرىنچىدىن، بىر قىسىم قوراللىق گۇرۇپپىلارنىڭ ھەرىكىتىنى پۈتكۈل ئۇيغۇر جەمئىيىتىگە كېڭەيتتى. ئىككىنچىدىن، تىنچ سىياسىي پىكىر، دىنىي ئەمەلىيەت ۋە مىللىي كىملىكنى «ئاشقۇنلۇق» بىلەن تۇتاشتۇردى. ئۈچىنچىدىن، ئامېرىكا ۋە ب د ت سىستېمىسىدىكى تىزىملىكلەردىن ئىچكى باستۇرۇشقا سىياسىي ئىسپات سۈپىتىدە پايدىلاندى. تۆتىنچىدىن، ۋاقىتلىق بولۇشقا تېگىشلىك بىخەتەرلىك چارىلىرىنى دائىملىق نازارەت، كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن ۋە مەجبۇرىي ئۆزگەرتىش تۈزۈمىگە ئايلاندۇردى. بۇ باھا تېررورلۇق تەھدىتىنى ئىنكار قىلمايدۇ؛ ئۇ كونكرېت جىنايەت بىلەن بىر مىللەتنى كوللېكتىپ گۇماندار قىلىشنىڭ پەرقىنى كۆرسىتىدۇ.
ماقالە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ رەسمىي ھۆججەتلىرى، شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ۋە ب د ت ھۆججەتلىرى، ئامېرىكا سوت ۋە ھۆكۈمەت خاتىرىلىرى، شۇنداقلا ئىنگلىزچە، تۈركچە، ئەرەبچە، خىتايچە ۋە ئۇيغۇرچە تەتقىقات ۋە خەۋەر مەنبەلىرىنى سېلىشتۇرىدۇ. خىتاي رەسمىي ھۆججەتلىرىدىكى سان ۋە سەۋەب بايانلىرى مۇستەقىل پاكىت دەپ ئەمەس، ھۆكۈمەتنىڭ ئۆز سىياسىتىنى قانداق قانۇنلاشتۇرغانلىقىنى كۆرسىتىدىغان دەلىل دەپ قوللىنىلدى. بۇ يەردە «شەرقىي تۈركىستان» دېگەن نام ئىشلىتىلىدۇ؛ خىتاي رەسمىي ھۆججەتلىرى بۇ رايوننى «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى» دەپ ئاتايدۇ.
«بىخەتەرلەشتۈرۈش» دېگەن ئۇقۇم بۇ تەھلىلنىڭ ئاچقۇچىدۇر. سىياسىي ھاكىمىيەت بىر مەسىلىنى دۆلەت ياكى جەمئىيەتنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا تەھدىت قىلىپ كۆرسەتكەندە، ئادەتتىكى قانۇن ۋە سىياسەتنىڭ سىرتىدىكى تەدبىرلەرنى زۆرۈر دەپ قوبۇل قىلدۇرالايدۇ. تۈركچە ئېلان قىلىنغان يېقىنقى بىر تەتقىقات خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان سىياسىتىدە نۇتۇق بىلەن ئەمەلىيەتنىڭ ئۆزئارا كۈچەيگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ: تەھدىت تىلى نازارەت ۋە تۇتقۇننى ئاقلايدۇ، كېڭەيگەن نازارەت بولسا تېخىمۇ كۆپ ئادەمنى «تەھدىت» قىلىپ تونۇيدۇ.[12]
11 سېنتەبىردىن بۇرۇنقى بىخەتەرلەشتۈرۈش
ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان قاتتىق سىياسەتنى 2001 يىلىدىن باشلاش تارىخنى قىسقارتىۋېتىدۇ. 1990 يىلى بارىن ۋەقەسىدىن كېيىن، بېيجىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسىي نارازىلىق، مۇستەقىل دىنىي تەشكىللىنىش ۋە مىللىي تەلەپنى بارغانسېرى «بۆلگۈنچىلىك» رامكىسىدا بىرلەشتۈردى. 1996 يىلى باشلانغان «قاتتىق زەربە بېرىش» ھەرىكەتلىرى، دىنىي زاتلارنى قايتا تەربىيەلەش، مەسچىتلەرنى باشقۇرۇش ۋە ئۇيغۇرچە نەشرىياتقا قويۇلغان چەكلىمىلەر 11 سېنتەبىردىن بۇرۇنلا مەۋجۇت ئىدى. كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ 2005 يىللىق دوكلاتى بۇ قۇرۇلمىنى دىنىي پائالىيەتنى كۆپ قاتلاملىق نازارەت، ئىجازەت ۋە جازا ئارقىلىق كونترول قىلىدىغان تۈزۈم دەپ تەسۋىرلەيدۇ.[7] خەلقئارالىق تەييارلىقنىڭمۇ 11 سېنتەبىردىن بۇرۇنقى ئاساسى بار. خىتاي، رۇسىيە ۋە تۆت ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلىتى 2001 يىلى 15 ئىيۇندا «تېررورلۇق، بۆلگۈنچىلىك ۋە ئاشقۇنلۇققا قارشى تۇرۇش شاڭخەي ئەھدىنامىسى»نى ئىمزالىدى.[1] بۇ ئۈچ ئۇقۇم خاراكتېرى ۋە قانۇنىي تەركىبى جەھەتتە بىر بىرىدىن پەرقلىق بولسىمۇ، ئەھدىنامە ئۇلارنى بىرلا ھەمكارلىق تۈزۈمىگە كىرگۈزدى. شۇڭا 11 سېنتەبىر يېڭى سىياسەت ياراتمىدى؛ ئۇ ئاللىقاچان قۇرۇلۇۋاتقان رايونلۇق بىخەتەرلىك رامكىسىنى تېزلىتىپ، ئۇنىڭغا دۇنياۋى سىياسىي كۈچ قوشتى.
2002 يىلى 3 ئايدا ئېلان قىلىنغان خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتىنىڭ دوكلاتىمۇ بۇ ئىزچىللىقنى ئەينى ۋاقىتنىڭ ئۆزىدە خاتىرىلىگەن. دوكلات يېڭى تېررورلۇققا قارشى قانۇن بەلگىلىمىلىرى بىلەن «تېررورلۇق، بۆلگۈنچىلىك ۋە قانۇنسىز دىنىي پائالىيەت»كە قارشى ئېلىپ بېرىلغان باستۇرۇش ھەرىكىتىنىڭ بىرلىشىپ كەتكەنلىكىدىن ئەندىشە بىلدۈرگەن؛ شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا دۆلەتنىڭ زوراۋانلىق جىنايىتىدىن خەلقنى قوغداش مەجبۇرىيىتىنىمۇ ئېتىراپ قىلغان.[2] بۇ قوش ئۆلچەم مۇھىم: بىخەتەرلىكنى قوغداش مەجبۇرىيىتى كىشىلىك ھوقۇق چەكلىمىسىنى بىكار قىلمايدۇ.
تىلنىڭ ئۆزگىرىشى
11- سېنتەبىردىن كېيىن ئەڭ تېز ئۆزگەرگەن نەرسە رەسمىي تىل بولدى. 2001 يىلى 18 سېنتەبىردە خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ باياناتچىسى جۇ باڭزاۋ ئامېرىكا خىتاينىڭ تېررورلۇققا قارشى ھەمكارلىقىنى سورىسا، خىتاينىڭمۇ ئامېرىكىدىن «مىللىي بۆلگۈنچىلىك ۋە تېررورلۇق»قا قارشى ھەرىكىتىنى چۈشىنىش ۋە قوللاشنى كۈتۈشكە ھەقلىق ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى.[12] بۇ بايانات بىر دىپلوماتىك ئالماشتۇرۇشنىڭ لوگىكىسىنى ئاشكارا قىلدى: بېيجىڭ ئافغانىستان ۋە خەلقئارا تېررورلۇق مەسىلىسىدە ھەمكارلىشىدۇ، ئەمما ئۇنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھەرىكىتىمۇ شۇ رامكىدا قوبۇل قىلىنىشى كېرەك.
2002 يىلى 21 يانۋاردا خىتاي دۆلەت ئىشلىرى مەھكىمىسى ئاخبارات ئىشخانىسى «شەرقىي تۈركىستان تېررور كۈچلىرى جىنايىتىدىن قېچىپ قۇتۇلالمايدۇ» ناملىق ھۆججەتنى ئېلان قىلدى.[3] ھۆججەت 1990 يىلىدىن 2001 يىلىغىچە 200 دىن ئارتۇق ۋەقەدە 162 ئادەم ئۆلگەن، 440 تىن ئارتۇق ئادەم يارىلانغان دەپ بايان قىلدى. بۇ سانلار خىتاينىڭ رەسمىي تەلىپى بولۇپ، ئەينى ۋاقىتتىكى مۇستەقىل دەلىللەش ئىمكانى چەكلىك ئىدى.
شۇ كۈندىكى رويتېرس خەۋىرىنىڭ ئەرەبچە نۇسخىسىمۇ بېيجىڭنىڭ بۇ بايان ئارقىلىق ئۇيغۇر قوراللىقلىرىنى ئۇسامە بىن لادېنغا بىۋاسىتە باغلاپ، خەلقئارا ياردەم تەلەپ قىلغانلىقىنى خاتىرىلىدى؛ خەۋەردە ئامېرىكىنىڭ ئۇ ۋاقىتتا بۇ باغلىنىشنى تېخى قوبۇل قىلمىغانلىقى ئېنىق يېزىلغان.[4]
بۇ ئۆزگىرىش ئاددىي بىر سۆز ئالماشتۇرۇش ئەمەس ئىدى. «بۆلگۈنچى» دەپ ئاتالغان شەخسنىڭ تەلىپى تارىخ، ھاكىمىيەت ۋە مىللىي ھوقۇق دائىرىسىدە مۇنازىرە قىلىنىشى مۇمكىن. «تېررورچى» دەپ ئاتالغان شەخس بولسا سىياسىي سۆھبەتنىڭ سىرتىغا چىقىرىلىدۇ؛ ئۇنىڭ نارازىلىقى ئەمەس، پەقەت خەۋپىلا مۇھىم بولىدۇ. شۇ يول بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ تىل، دىن، تەڭسىزلىك ۋە ئۆزىنى ئۆزى باشقۇرۇشقا ئائىت نارازىلىقلىرى بىخەتەرلىك ھېكايىسىنىڭ ئارقىسىدا قالدى. شان روبېرتس بۇنى ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ تارىخىي ۋە سىياسىي سەۋەبلىرىنى «چۈشەندۈرۈشكە ئەرزىمەيدىغان ئىدىيە»گە قىسقارتىش دەپ تەھلىل قىلىدۇ.[11]
ETIM تىزىملىكى ۋە دەلىل مەسىلىسى
تەھلىلنىڭ ئىشەنچلىك بولۇشى ئۈچۈن بىر مۇھىم نۇقتىنى ئېتىراپ قىلىش كېرەك: ئۇيغۇر نامى بىلەن ھەرىكەت قىلغان بەزى شەخس ۋە تەشكىلاتلار زوراۋانلىقنى قوللانغان. ب د ت بىخەتەرلىك كېڭىشىنىڭ تىزىملىك خاتىرىسىدە شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتى شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتى (ETIM) 2002 يىلى 11 سېنتەبىردە ئەلقائىدە ۋە تالىبان بىلەن باغلىنىشلىق دەپ تىزىملىككە كىرگۈزۈلگەن، ھەمدە بۇ تەشكىلاتنىڭ زوراۋانلىق ئىشلىتىپ مۇستەقىل دۆلەت قۇرۇشنى مەقسەت قىلغانلىقى بايان قىلىنغان.[6] تېررورلۇق ھۇجۇمىغا قارشى تۇرۇش ھەر قانداق دۆلەتنىڭ قانۇنىي مەجبۇرىيىتىدۇر. لېكىن بىر تەشكىلاتقا ئائىت دەلىل بىلەن بىر خەلققە ئائىت ھۆكۈم ئوخشاش نەرسە ئەمەس. ئامېرىكا 2002 يىلى ETIM نى تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ھوقۇقلىرى دائىرىسىدە بەلگىلىدى ۋە ئۇنىڭ ب د ت تىزىملىكىگە كىرگۈزۈلۈشىنى قوللىدى.[5][6] بۇ قارار خىتايغا كۈچلۈك دىپلوماتىك ئىسپات بەردى. ئەمما ئامېرىكا بۇ گۇرۇپپىنى قانۇندىكى «چەت ئەل تېررورلۇق تەشكىلاتى» FTO تىزىملىكىگە قوشمىغان؛ 2020 يىلى دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى ئۇنىڭ «تېررورلۇق تەشكىلاتى» دەپ ئاتالغان ئايرىم كۆچمەنلىك قانۇنى تىزىملىكىدىكى بەلگىسىنى بىكار قىلدى.[17] بۇ قانۇنىي پەرقلەر كېيىنكى سىياسىي بايانلاردا كۆپ قېتىم يوقاپ كەتتى.
گۇەنتانامودىكى ئۇيغۇر تۇتقۇنلىرىنىڭ دېلولىرى تىزىملىك سىياسىتىنىڭ خەتىرىنى كۆرسەتتى. 2008 يىلى ئامېرىكا فېدېراتسىيە نارازىلىق سوتى خۇزەيفا پارھاتنى «دۈشمەن جەڭچىسى» دەپ بەلگىلەشنى بىكار قىلدى. سوت ھۆكۈمەت تايانغان مۇھىم مەلۇماتلارنىڭ مەنبەسى ۋە ئىشەنچلىكلىكىنى باھالاشقا يېتەرلىك ئاساس يوق دەپ قارىدى؛ پارھاتنىڭ ئەلقائىدە ياكى تالىبان ئەزاسى ئەمەسلىكى ۋە ئامېرىكا ياكى ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىغا قارشى ھەرىكەتكە قاتناشمىغانلىقى تالاشسىز ئىدى.[10] بۇ دېلو ETIM ھەققىدىكى بارلىق ئەيىبلەشنى يوققا چىقارمايدۇ. ئۇ تېررورلۇق بەلگىسى سوت تەكشۈرۈشىدىن يىراقلاشقاندا، سىياسىي مەنبەلىك گۇماننىڭ قانداق قىلىپ ئۇزۇن مۇددەتلىك ئەركىنلىكتىن مەھرۇم قىلىشقا ئايلىنىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
نىشاننىڭ كېڭىيىشى
11- سېنتەبىر رامكىسىنىڭ خىتاي ئۈچۈن ئەڭ چوڭ ئىچكى پايدىسى نىشان دائىرىسىنى كېڭەيتىش ئىدى. زوراۋانلىققا تەييارلىق قىلىۋاتقان كىشىنى ئىزدەش بىلەن پۈتكۈل جەمئىيەتتىن «ئاشقۇنلۇق ئالامىتى» ئىزدەش ئارىسىدا چوڭ پەرق بار. خىتاينىڭ قانۇن ۋە نىزاملىرىدا بولسا تېررورلۇق، ئاشقۇنلۇق، بۆلگۈنچىلىك، چەت ئەل بىلەن ئالاقە ۋە «نورمال بولمىغان» دىنىي ئىپادىلەر بىر بىرىگە يېقىنلاشتۇرۇلدى.
شۇنىڭ بىلەن ساقال، كىيىم، ناماز، دىنىي ماتېرىيال، چەت ئەلدىكى تۇغقان، بەزى ئالاقە ئەپلىرى ۋە ھۆكۈمەت سىياسىتىگە نارازىلىق بىلدۈرۈش قاتارلىق زوراۋانلىقسىز ھەرىكەتلەر بىخەتەرلىك تەكشۈرۈشىگە سەۋەب بولالايدىغان بولدى.[14][15]
بۇ يەردە «بىخەتەرلەشتۈرۈش»نىڭ ئىككىنچى باسقۇچى كۆرۈلىدۇ. دەسلەپتە تەھدىت تىلى جازانى ئاقلايدۇ؛ كېيىن مەمۇرىي تۈزۈم شۇ تىلغا ماس «خەۋپلىك» ئادەملەرنى ئىشلەپ چىقىرىدۇ. چوڭ سانلىق مەلۇمات سۇپىسى، بىيولوگىيەلىك ئۇچۇر توپلاش، يول تەكشۈرۈش پونكىتلىرى، ئائىلىلەرگە كادىر ئورۇنلاشتۇرۇش ۋە سىياسىي ئىشەنچ دەرىجىسى بويىچە تۈرگە ئايرىش ھەممىسى بىر كىشىنىڭ قىلغان جىنايىتىنى ئەمەس، ئۇنىڭ كىملىكى ۋە مۇناسىۋەت تورىنى ئۆلچەيدۇ. كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ 2018 يىللىق تەكشۈرۈشى بۇ سىستېمىنى ئۇيغۇر، قازاق ۋە باشقا تۈركىي مۇسۇلمانلارنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىغا سىڭىپ كەتكەن كەڭ كۆلەملىك نازارەت ۋە كوللېكتىپ جازا دەپ خاتىرىلىدى.[15]
ئۇيغۇرچە مەنبەلەردە بۇ ئۆزگىرىش بالدۇرلا سىياسىي مەسىلە قىلىپ كۆرسىتىلگەن. ئەركىن ئاسىيا رادىيوسىنىڭ 2016 يىلىدىكى بىر خەۋىرىدە ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىلىرى 11- سېنتەبىر ھۇجۇملىرىنى ئەيىبلەش بىلەن بىللە، ھېچقانداق دۆلەتنىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇشنى تىنچ سىياسىي ئۆكتىچىلىكنى باستۇرۇشقا ئىشلىتىش ھوقۇقى يوقلۇقىنى تەكىتلىگەن.[18] بۇ پەرق ماقالىنىڭ مەركىزىي ئۆلچىمىدۇر: زوراۋانلىققا قارشى كونكرېت، دەلىللىك ۋە سوت نازارىتىدىكى تەدبىر قانۇنلۇق بولالايدۇ؛ مىللىي ياكى دىنىي كىملىككە ئاساسلانغان ئومۇمىي گۇمان بولسا كەمسىتىش ۋە كوللېكتىپ جازاغا ئايلىنىدۇ.
قانۇنلاشتۇرۇلغان مۇستەسنا ھالەت
2001 يىلىدىن كېيىنكى ئەڭ ئۇزاق تەسىر شۇكى، ئۇرۇش دەۋرىنىڭ تىلى دائىملىق قانۇن ۋە ئورگانلارغا سىڭدۈرۈلدى. خىتاي 2015 يىلى دۆلەتلىك تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش قانۇنىنى ماقۇللىدى؛ شەرقىي تۈركىستاندا رايونلۇق ئىجرا قىلىش چارىلىرى ۋە 2017 يىللىق «ئاشقۇنلۇقنى يوقىتىش نىزامى» يولغا قويۇلدى.[14] بۇ ھۆججەتلەردە «ئاشقۇنلۇق» زوراۋانلىققا بىۋاسىتە باغلانمىغان نۇرغۇن پىكىر ۋە ھەرىكەتنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالالايدىغان كەڭ ئۇقۇمغا ئايلاندى. ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى بۇنداق ئېنىقسىز تەرىپلەرنىڭ قانۇنلۇق دىنىي ئەمەلىيەت، پىكىر ۋە خۇسۇسىي تۇرمۇشقا ئارىلىشىشقا يول ئاچىدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇردى.[20] خىتاي دۆلەت ئىشلىرى مەھكىمىسىنىڭ 2019 يىللىق ئاق تاشلىق كىتابى بۇ تۈزۈمنىڭ ئۆز لوگىكىسىنى ناھايىتى ئېنىق بايان قىلىدۇ. ھۆججەت 11 سېنتەبىردىن كېيىنكى دۇنياۋى تېررورلۇق ۋە ئاشقۇنلۇقنى شەرقىي تۈركىستاندىكى ۋەزىيەت بىلەن تۇتاشتۇرىدۇ؛ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش، دۆلەت بىخەتەرلىكى، دىن ۋە رايونلۇق «ئاشقۇنلۇقنى يوقىتىش» نىزاملىرىنى بىر قانۇنىي سىستېما دەپ كۆرسىتىدۇ؛ ئاندىن «ئالدىنى ئېلىش خاراكتېرلىك تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش»نى بىرىنچى ئورۇنغا قويۇپ، «كەسپىي تەلىم تەربىيە مەركەزلىرى»نى شۇنىڭ بىر ۋاسىتىسى دەپ ئاقلايدۇ.[13] ھۆكۈمەت بۇ مەركەزلەرنى قانۇنلۇق، ئىختىيارىي ۋە ھوقۇقنى قوغدايدىغان چارە دەپ تەسۋىرلىدى.
مۇستەقىل تەكشۈرۈشلەر باشقا مەنزىرىنى كۆرسەتتى. ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارلىقىنىڭ 2022 يىللىق باھالىشىچە، خىتاينىڭ تېررورلۇق ۋە «ئاشقۇنلۇق»قا قارشى سىياسىتى دائىرىسىدە ئۇيغۇر ۋە باشقا ئاساسلىقى مۇسۇلمان خەلقلەرگە قارىتىلغان ئېغىر ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرى سادىر بولغان. دوكلات كەڭ كۆلەملىك، خالىغانچە ۋە كەمسىتىش خاراكتېرلىك ئەركىنلىكتىن مەھرۇم قىلىشنىڭ خەلقئارا جىنايەت، جۈملىدىن ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىنلىكىنى بىلدۈردى.[16] شۇنىڭ بىلەن 11 سېنتەبىردىن كېيىن قوبۇل قىلىنغان بىخەتەرلىك تىلى 2017 يىلدىن كېيىن يالغۇز تەشۋىقات ئەمەس، بەلكى كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇننى باشقۇرىدىغان مەمۇرىي تېخنىكىغا ئايلانغانلىقى كۆرۈلىدۇ.
خەلقئارالاشقان كونترول
بۇ سىياسەتنىڭ چېگرا سىرتىدىكى تەسىرىمۇ 11- سېنتەبىر رامكىسى بىلەن كۈچەيدى. شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ئەزالىرى «تېررورلۇق، بۆلگۈنچىلىك ۋە ئاشقۇنلۇق»قا قارشى ئۇچۇر ئالماشتۇرۇش، تۇتۇش ۋە قايتۇرۇش ھەمكارلىقىنى تۈزۈملەشتۈردى.[1] بۇنداق ھەمكارلىق كونكرېت زوراۋانلىق جىنايىتىگە قارىتىلسا قانۇنىي بولالايدۇ.
لېكىن بۆلگۈنچىلىكنى زوراۋانلىق شەرتى بولمىغان ھالدا تېررورلۇق بىلەن بىر سەۋىيەگە قويۇش سىياسىي پاناھلىق تەلەپ قىلغۇچىلار ۋە تىنچ پائالىيەتچىلەرنىمۇ قايتۇرۇش خەۋپىگە دۇچار قىلدى. 2005 يىلىدىكى كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى دوكلاتى ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە نېپالدىن ئۇيغۇرلارنىڭ قايتۇرۇلۇشى، يوشۇرۇن سوت ۋە ئېغىر جازا خەۋپى ھەققىدە مىساللارنى خاتىرىلىگەن.[7]
گۇەنتانامو دېلولىرى غەرب دۆلەتلىرىنىڭمۇ بۇ ھېكايىنى مۇستەھكەملىگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. 11 سېنتەبىردىن كېيىنكى جىددىي ھەمكارلىق مۇھىتىدا، خىتاينىڭ مەلۇماتلىرى ئامېرىكا تۇتقۇن قارارلىرىغا كىرىپ قالدى؛ كېيىن سوت بۇ مەلۇماتلارنىڭ ئىشەنچلىكلىكىنى سوئالغا قويدى.[10] شۇڭا مەسىلە پەقەت خىتاينىڭ تەشۋىقات قابىلىيىتىدە ئەمەس. خەلقئارا تۈزۈمنىڭ تېز تىزىملىك تۈزۈش، مەخپىي دەلىلگە تايىنىش ۋە دۆلەتلەر ئارا سىياسىي ھەمكارلىقنى ئادەم ھوقۇقىدىن ئۈستۈن قويۇش ئادىتىمۇ بۇ سۇيىئىستېمالغا يول ئاچتى.
خىتايچە ئېلان قىلىنغان تەيۋەن دۆلەت مۇداپىئە بىخەتەرلىك تەتقىقات ئورنىنىڭ 2018 يىللىق تەھلىلى بۇ تاشقى ۋە ئىچكى سىياسەتنىڭ بىرلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇنىڭچە، بېيجىڭ 11 سېنتەبىردىن كېيىن ئۇيغۇر مۇستەقىللىق ھەرىكىتى بىلەن ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىسلامچى زوراۋانلىق ئارىسىدىكى باغلىنىشنى كۈچلۈك تەشۋىق قىلدى، كېيىن «قايتا تەربىيەلەش» سىياسىتىنى ئالدىنى ئېلىش خاراكتېرلىك تېررورلۇققا قارشى تەدبىر قىلىپ كۆرسەتتى.[19] بۇ تەتقىقات يەنە شەرقىي تۈركىستاننىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» يوللىرىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ئورنىنى كونترول سىياسىتىنىڭ ماتېرىياللىق ئارقا كۆرۈنۈشى دەپ قارايدۇ. بۇ نۇقتا سەۋەبنى يالغۇز ئىدىيەدىن ئەمەس، زېمىن، چېگرا، بايلىق ۋە تىرانزىت يوللىرىدىنمۇ ئىزدەش كېرەكلىكىنى ئەسكەرتىدۇ.
سىياسىي پايدا ۋە ئۇزاق مۇددەتلىك تەسىر
بېيجىڭ 11- سېنتەبىردىن ئۈچ خىل سىياسىي پايدا ئالدى. بىرىنچىسى، خەلقئارالىق تىل پايدىسى: «مىللىي مەسىلە» دېگەن سۆھبەتنى «دۇنياۋى تېررورلۇق»قا ئالماشتۇرۇش ئارقىلىق تەنقىدچىلەرنى بىخەتەرلىككە سەل قارىغۇچى قىلىپ كۆرسەتكىلى بولدى. ئىككىنچىسى، ئورگان پايدىسى: تىزىملىك، ئەھدىنامە ۋە دۆلەتلەر ئارا ھەمكارلىق ئۇيغۇرلارنىڭ ھەرىكىتىنى چېگرا سىرتىدىمۇ چەكلەشكە شارائىت ياراتتى. ئۈچىنچىسى، ئىچكى باشقۇرۇش پايدىسى: «ئالدىنى ئېلىش» لوگىكىسى جىنايەتتىن بۇرۇنقى خەۋپنى ئىزدەيدىغان بولغاچقا، دۆلەتنىڭ كىمنىڭ ئىشەنچلىك، كىمنىڭ تەربىيەگە موھتاج ئىكەنلىكىنى بەلگىلەش دائىرىسىنى چەكسىز كېڭەيتتى.
لېكىن بۇ پايدىلار بىخەتەرلىك بىلەن ئوخشاش نەرسە ئەمەس. Michael Clarke نىڭ تەتقىقاتى زوراۋان ئۇيغۇر بۆلگۈنچىلىكىنى چۈشىنىشتە سىياسىي ۋە پۇقرالىق ھوقۇقى، رايونلۇق تەڭسىزلىك ۋە خىتاينىڭ بىرلەشتۈرۈش سىياسىتىگە ئائىت نارازىلىقنىمۇ ھېسابقا ئېلىش كېرەكلىكىنى كۆرسىتىدۇ.[9] James Millward نىڭ 2004 يىللىق باھالىشىمۇ زوراۋانلىقنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئىنكار قىلماستىن، خىتاي رەسمىي تەسۋىرىدىكى تەھدىت كۆلىمى ۋە دەلىلنىڭ ئاشكارىلىقىنى سوئالغا قويغان.[8] ئەگەر تېررورلۇققا قارشى سىياسەت نارازىلىقنىڭ تۈپ سەۋەبلىرىنى سۆھبەتتىن چىقىرىۋەتسە، ئۇ قىسقا مۇددەتتە جىمجىتلىق پەيدا قىلىشى، بىراق ئۇزاق مۇددەتتە ئىشەنچسىزلىك ۋە قارشىلىقنى كۈچەيتىشى مۇمكىن.
شۇڭا «سۇيىئىستېمال» دېگەن ھۆكۈم نىيەتنى پەرەز قىلىشقا ئەمەس، ۋاسىتە بىلەن نىشان ئوتتۇرىسىدىكى نىسبەتكە تايىنىدۇ. قانۇنىي تېررورلۇققا قارشى تەدبىر كونكرېت زوراۋانلىق، ئېنىق قانۇن، مۇستەقىل سوت نازارىتى، زۆرۈرلۈك ۋە نىسبەتچانلىق بىلەن چەكلىنىشى كېرەك. ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان تۈزۈمدە بولسا مىللىي ۋە دىنىي كىملىك خەۋپ كۆرسەتكۈچىگە ئايلاندى؛ مەمۇرىي تۇتقۇن بىلەن جىنايى جازانىڭ چېگراسى مۈجمەللەشتى؛ ئائىلە ۋە چەت ئەل ئالاقىسى گۇمانغا سەۋەب بولدى؛ مۇستەقىل تەكشۈرۈش چەكلەندى. بۇ خۇسۇسىيەتلەر بىخەتەرلىك سىياسىتىنىڭ ئۆز چەكلىرىدىن چىقىپ، جەمئىيەتنى سىياسىي جەھەتتىن قايتا شەكىللەندۈرۈش قورالىغا ئايلانغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
خۇلاسە
11- سېنتەبىرنىڭ خىتاي سىياسىتىدىكى ئەڭ چوڭ رولى ھەربىي ئەمەس، بايان ۋە ئورگان جەھەتتىن بولدى. ئۇ بېيجىڭغا ئالدىن مەۋجۇت بولغان زېمىن كونتروللۇقى، مىللىي بىرلەشتۈرۈش ۋە سىياسىي ئىتائەت مەسىلىسىنى چېگراسى ئېنىق بولمىغان دۇنياۋى ئۇرۇشنىڭ ئىچىگە ئورۇنلاشتۇرۇش ئىمكانىنى بەردى. ETIM غا ئائىت كونكرېت زوراۋانلىق ۋە خەلقئارالىق باغلىنىش دەلىللىرى بۇ رامكىنىڭ بىر قىسمىنى چۈشەندۈرىدۇ، ئەمما پۈتكۈل ئۇيغۇر خەلقىنى، ئۇنىڭ دىنىي ئەمەلىيىتىنى ۋە تىنچ سىياسىي پىكرىنى نىشانلاشقا ھوقۇق بەرمەيدۇ.
ئىككى ئون يىلدىن كېيىن بۇ رامكىنىڭ كۈچى ئۇنىڭ بىرلا باياناتتا ئەمەس، قانۇن، ساقچى تۈزۈمى، سانلىق مەلۇمات تېخنىكىسى، تەربىيە مەركىزى، دىپلوماتىيە ۋە چېگرا ھەمكارلىقىغا سىڭىپ كەتكەنلىكىدە. شۇڭا ئۇنى تۈزىتىش ئۈچۈن بىر تىزىملىكنى ئۆزگەرتىش يېتەرلىك ئەمەس. تېررورلۇققا قارشى تۇرۇشنى زوراۋانلىققا باغلىق ئېنىق جىنايەتلەر بىلەن چەكلەش، «ئاشقۇنلۇق»نىڭ مۈجمەل تەرىپىنى بىكار قىلىش، مۇستەقىل سوت ۋە خەلقئارا كۆزىتىشكە يول ئېچىش، ھەمدە ئۇيغۇرلارنىڭ سىياسىي، مەدەنىي ۋە دىنىي ھوقۇقىنى بىخەتەرلىك مەسىلىسى ئەمەس، ھوقۇق مەسىلىسى سۈپىتىدە بىر تەرەپ قىلىش زۆرۈر. 11 سېنتەبىرنىڭ دەرسى تېررورلۇقنى سەل چاغلاش ئەمەس؛ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش نامىنىڭ بىر خەلق ئۈستىدىكى چەكسىز ھاكىمىيەتكە ئايلىنىشىغا يول قويماسلىقتۇر.
مەنبەلەر:
[1] Shanghai Cooperation Organisation. The Shanghai Convention on Combating Terrorism, Separatism and Extremism. 15 June 2001. English. Source link
[2] Amnesty International. China’s Anti-Terrorism Legislation and Repression in the Xinjiang Uighur Autonomous Region. 22 March 2002. English. Source link
[3] State Council Information Office of the People’s Republic of China. East Turkistan Terrorist Forces Cannot Get Away with Impunity. 21 January 2002. Chinese. Source link
[4] Reuters and Al Jazeera Arabic. China Links Xinjiang Militants to bin Laden. 21 January 2002. Arabic. Source link
[5] United States Department of State. Designation of the Eastern Turkistan Islamic Movement Under Executive Order 13224. 11 September 2002. English. Source link
[6] United Nations Security Council. Narrative Summary for the Eastern Turkistan Islamic Movement QDe 088. English. Source link
[7] Human Rights Watch. Devastating Blows: Religious Repression of Uighurs in Xinjiang. 11 April 2005. English and Chinese. Source link
[8] James A. Millward. Violent Separatism in Xinjiang: A Critical Assessment. East-West Center Washington. 2004. English. Source link
[9] Michael Clarke. China’s War on Terror in Xinjiang: Human Security and the Causes of Violent Uighur Separatism. Terrorism and Political Violence, 20(2). 2008. English. Source link
[10] United States Court of Appeals for the District of Columbia Circuit. Parhat v. Gates, 532 F.3d 834. 30 June 2008. English. Source link
[11] Sean R. Roberts. The War on the Uyghurs: China’s Internal Campaign Against a Muslim Minority. Princeton University Press. 2020. English. Source link
[12] Mehmet Erkan Kıllıoğlu. Doğu Türkistan, Uygurlar ve Çin: Bir Güvenlikleştirme Analizi. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, 27. 2026. Turkish. Source link
[13] State Council Information Office of the People’s Republic of China. 新疆的反恐 去极端化斗争与人权保障. 18 March 2019. Chinese. Source link
[14] Xinjiang Uyghur Autonomous Region Regulation on De-extremification. 30 March 2017. Chinese with English translation. Source link
[15] Human Rights Watch. Eradicating Ideological Viruses: China’s Campaign of Repression Against Xinjiang’s Muslims. 9 September 2018. English; Arabic, Chinese, Turkish and Uyghur summaries. Source link
[16] Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. Assessment of Human Rights Concerns in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region, People’s Republic of China. 31 August 2022. English. Source link
[17] United States Department of State. Revocation of the ETIM Designation Under Section 212 of the Immigration and Nationality Act. Federal Register. 20 October 2020. English. Source link
[18] Radio Free Asia Uyghur Service. Uyghurs Mark the September 11 Attacks and Condemn the Misuse of Counterterrorism. 9 September 2016. Uyghur. Source link
[19] Institute for National Defense and Security Research Taiwan. 中國以再教育營推動反恐之觀察. 14 December 2018. Chinese. Source link
[20] United Nations Special Procedures. Joint communication to the Government of China on the counter-terrorism legislative framework and human rights. 19 December 2022. English. Source link
