ۋەكىللىك سۈرەت: ئارخىپ/رويترس.
ئاسىيا خەلقئارا خەۋەر ئاگېنتلىقى | 2026-يىلى 19-سېنتەبىر | گېرمانىيە، مىيۇنخېن | تۈركىستان تايمز تەرجىمىسى
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ھەپتىلىك خۇلاسىسىدە ئۇيغۇر ئاياللىرى، دىئاسپورادىكى ھەق تەلەپ پائالىيەتلىرى، كىشىلىك ھوقۇق، شۇنداقلا ئۇيغۇرلار ۋە باشقا جامائەتلەرگە تەسىر كۆرسىتىۋاتقانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن نازارەت ۋە ساياھەت چەكلىمىلىرىگە مۇناسىۋەتلىك بىر قاتار تەرەققىياتلارنى يورۇتتى.
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ ھەپتىلىك خۇلاسىسىگە قارىغاندا، قۇرۇلتاي ئاياللار كومىتېتى 12–13-سېنتەبىر كۈنلىرى تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇل شەھىرىدە ئىككىنچى نۆۋەتلىك خەلقئارا ئاياللار يىغىنى ئۆتكۈزگەن. يىغىنغا ئامېرىكا، كانادا، ئەنگلىيە، گېرمانىيە، ئۆزبېكىستان، قىرغىزىستان ۋە باشقا دۆلەتلەردىن 50 تىن ئارتۇق ئايال، پائالىيەتچى ۋە ياش قاتناشقۇچى قاتناشقان.
ئىككى كۈن داۋاملاشقان يىغىندا ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ ئۇيغۇر داۋاسى ۋە دىئاسپورا جامائىتىدىكى رولى، ياش ئەۋلادلار ئارىسىدا ئۇيغۇر تىلى ۋە كىملىكىنى قوغداش تىرىشچانلىقى، روھىي ساغلاملىق، بىخەتەرلىك ئەندىشىلىرى، شۇنداقلا مۇھاجىرەتتە ياشاۋاتقان ئۇيغۇر ئاياللىرى ۋە ياشلىرى دۇچ كېلىۋاتقان قىيىنچىلىقلار مۇزاكىرە قىلىنغان.
ھەپتىلىك خۇلاسىدە نەقىل قىلىنىشىچە، قاتناشقۇچىلار يەنە ئاياللارنىڭ قاتنىشىشىنى كۈچەيتىش ۋە دىئاسپورا جامائىتىدىكى قىيىنچىلىقلارنى ھەل قىلىش يوللىرىنى مۇزاكىرە قىلغان. يىغىن دائىرىسىدە ئەنئەنىۋى ئۇيغۇر كىيىملىرى نامايان قىلىنغان «ئەڭ گۈزەل ئەتلەس كۆڭلەك» كېچىلىكى ئۆتكۈزۈلگەن. پائالىيەت كەلگۈسىدىكى مۇھىم نىشانلار ۋە جىددىي مەسىلىلەر ھەققىدىكى مۇزاكىرىلەر بىلەن ئاخىرلاشقان؛ ئارقىدىن «ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ ئىستانبۇل خىتابنامىسى» ماقۇللانغان.
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ ھەپتىلىك خۇلاسىسىدە يەنە قۇرۇلتاي بىلەن UZDM نىڭ بىرلەشمە ئۇيغۇر ۋەكىللەر ئۆمىكىنىڭ ستراسبۇرگدىكى ياۋروپا پارلامېنتىغا قىلغان ھەق تەلەپ زىيارىتى يورۇتۇلغان.
خۇلاسىگە قارىغاندا، ۋەكىللەر ئۆمىكى تەركىبىدە دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى رەئىسى تۇرغۇنجان ئالاۋۇدۇن، قۇرۇلتاينىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقى ئىشلىرى مەسئۇلى بېرناردو كايسېر ۋە UZDM رەئىسى دولقۇن ئەيسا بار بولۇپ، ئۇلار ياۋروپا پارلامېنتى ئەزالىرى ھاننېس ھايدې، ھاننا نويۇمان، ماركېتا گرېگوروۋا، ئەنگىن ئەروغلۇ ۋە ئىلخان كۇچۇك بىلەن كۆرۈشكەن.
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى خۇلاسىسىگە قارىغاندا، سۆھبەتلەردە خىتاينىڭ «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش قانۇنى»، ئۇنىڭ ئۇيغۇرلارغا كۆرسەتكەنلىكى مەلۇم قىلىنغان تەسىرى، شەرقىي تۈركىستاندا كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىش ھەرىكىتى باشلانغانلىقىنىڭ يېقىنلاپ كېلىۋاتقان 10 يىللىقى، قاماقتىكى ئۇيغۇرلارغا مۇناسىۋەتلىك ئايرىم دېلولار ۋە ياۋروپالىق قانۇن چىقارغۇچىلارنىڭ ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇقىنى داۋاملىق قوللىشى مۇزاكىرە قىلىنغان.
ھەپتىلىك خۇلاسىدە يەنە دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ خىتاي كوممۇنىست پارتىيەسىنىڭ باش سېكرېتارى شى جىنپىڭنىڭ 24-سېنتەبىردە ۋاشىنگتونغا قىلىشى پىلانلانغان زىيارىتىدىن ئىلگىرى، 16-سېنتەبىر كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ شى جىنپىڭغا يازغان ئوچۇق خېتىگە قاتناشقانلىقى بىلدۈرۈلگەن.
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى خۇلاسىسىدە تىلغا ئېلىنىشىچە، خەتتە خىتاي ھۆكۈمىتىدىن ۋىجدان مەھبۇسلىرىنى قويۇپ بېرىش، چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش ۋە كوللېكتىپ جازالاشقا خاتىمە بېرىش، شۇنداقلا ئىمزا قويغۇچىلار خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق مەجبۇرىيەتلىرىگە خىلاپ، دەپ قارىغان قانۇنلارنى ئىسلاھ قىلىش تەلەپ قىلىنغان. بۇنىڭ ئىچىدە 2026-يىللىق «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش قانۇنى»مۇ بار.
خەتتە دوكتور گۈلشەن ئابباس، ئەكبەر ئەسەت، راھىلە داۋۇت ۋە ئىلھام توختىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان قاماقتىكى ئۇيغۇرلارنى دەرھال ۋە شەرتسىز قويۇپ بېرىش ئالاھىدە تەلەپ قىلىنغان. خەتتە يەنە ئۇيغۇرلار ۋە باشقا جامائەتلەرگە قارىتىلغان دەپسەندىچىلىكلەرنىڭ داۋاملىشىۋاتقانلىقى ھەققىدىكى ئەيىبلەشلەرگە دائىر ئەندىشە بىلدۈرۈلگەن. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتاي ۋەكىللەر ئۆمىكى ئەزالىرى ۋە ئۇلار بىلەن ئالاقىسى بار كىشىلەر شى جىنپىڭنىڭ زىيارىتى جەريانىدا نامايىشچىلار ۋە پائالىيەتچىلەرگە قارشى ئىمزا قويغۇچىلار «چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش» دەپ ئاتىغان ھەرىكەتلەرنى قىلماسلىققا چاقىرىلغان.
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ ھەپتىلىك خۇلاسىسىدە يەنە «زىمىستان» ژۇرنىلىنىڭ 16-سېنتەبىردە ئېلان قىلغان، «ئانتروپىك» شىركىتىنىڭ ئەڭ يېڭى تەھدىت ئىستىخباراتى دوكلاتىدىكى بايقاشلار ھەققىدىكى دوكلاتى نەقىل قىلىنغان.
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى خۇلاسىسىگە قارىغاندا، «ئانتروپىك»نىڭ بايقاشلىرى «كىلاۋد» ناملىق سۈنئىي ئەقىل سىستېمىسىنىڭ خىتاينىڭ بىخەتەرلىك، تەشۋىقات ۋە دىن ئىشلىرى قۇرۇلمىلىرى بىلەن باغلىنىشلىق ياكى ئۇلار بىلەن ماس ھەرىكەت قىلىدىغان خىتايدىكى گۇرۇپپىلار تەرىپىدىن سۇيىئىستېمال قىلىنغانلىقى ھەققىدىكى ئەيىبلەشلەرنى خاتىرىلىگەن. خەۋەر قىلىنغان ھەرىكەتلەردە ئۆكتىچىلەر، مۇخبىرلار، دىنىي جامائەتلەر ۋە ئۇيغۇرلار «مۇقىملىقنى قوغداش» نازارىتى دەپ تەسۋىرلەنگەن پائالىيەتلەر ئارقىلىق نىشان قىلىنغان.
خۇلاسىدە ئۇيغۇر دىئاسپورا جامائەتلىرى ۋە ھەق تەلەپ تەشكىلاتلىرىنىڭمۇ خەۋەر قىلىنغان نىشانلار قاتارىدا ئىكەنلىكى بىلدۈرۈلگەن. نەقىل قىلىنغان بايقاشلارغا قارىغاندا، شەخسلەرنى ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلە ئايرىلىشى ياكى شەرقىي تۈركىستاندا قالغان تۇغقانلىرى قاتارلىق ئاجىز نۇقتىلىرىنى ئېنىقلاش ئۈچۈن 100 دىن ئارتۇق WhatsApp گۇرۇپپىسى ۋە ئونلىغان Telegram قانىلى كۆزىتىلگەن.
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى خۇلاسىسىدە يەنە بۇ بايقاشلارنىڭ تۈركىيەدىكى ئۇيغۇر مەدەنىيەت پائالىيەتلىرىنىڭ كۆزىتىلگەنلىكىنى، ئۇيغۇر دىئاسپوراسىدىكى مۇخبىرلارنى ماسلاشتۇرۇلغان تۈركۈملەپ پاش قىلىش، ئىناۋەتسىزلەشتۈرۈش ۋە بوتلار ئارقىلىق تەسىرنى كۈچەيتىش يولى بىلەن نىشانلاش پىلانىنىڭ بارلىقىنى خاتىرىلىگەنلىكى بىلدۈرۈلگەن.
ھەپتىلىك خۇلاسىدە يەنە كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ خىتايدا 15-سېنتەبىر كۈچكە ئىگە بولغان يېڭى «چېگرادىن كىرىش-چىقىشنى باشقۇرۇش نىزامى» ھەققىدىكى 16-سېنتەبىرلىك دوكلاتى نەقىل قىلىنغان.
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى خۇلاسىسىگە قارىغاندا، كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى بۇ نىزامنىڭ خىتاي پۇقرالىرى ۋە چەت ئەللىكلەرنىڭ دۆلەتتىن ئايرىلىشىنى توسۇش مەسىلىسىدە دائىرىلەرگە بېرىلگەن خالىغانچە ھۆكۈم قىلىش ھوقۇقىنى كېڭەيتىدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇرغان. خۇلاسىدە بۇ پەرماننىڭ كەڭ مەنىدە بېكىتىلگەن دۆلەت بىخەتەرلىكى سەۋەبلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقى، بەزى ئەھۋاللاردا ئۈچ يىلغىچە چېگرادىن چىقىش چەكلىمىسى قويۇشقا يول قويىدىغانلىقى، شۇنداقلا دائىرىلەرنىڭ چەكلىمە ھەققىدە ئالاقىدار كىشىگە ئۇقتۇرۇش قىلماسلىقىغا يول ئېچىشى مۇمكىنلىكى بىلدۈرۈلگەن.
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ھەپتىلىك خۇلاسىسىدە نەقىل قىلىنىشىچە، كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى بۇ ماددىلارنىڭ خەلقئارادا قوغدىلىدىغان بىر دۆلەتتىن ئايرىلىش ھوقۇقىغا خىلاپ ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن.
خۇلاسىدە خىتاينىڭ ساياھەت چەكلىمىلىرىنىڭ ئۇيغۇرلار ۋە باستۇرۇشقا ئۇچراۋاتقان باشقا جامائەتلەرگە كۆرسەتكەنلىكى مەلۇم قىلىنغان تەسىرىمۇ يورۇتۇلغان. كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ دائىرىلەر 2016-يىلى پۈتكۈل رايون مىقياسىدىكى باستۇرۇش جەريانىدا شەرقىي تۈركىستاندا ئىلگىرى تارقىتىلغان پاسپورتلارنى يىغىۋالغان، دېگەن بايقىشى نەقىل قىلىنغان. بەزى ئۇيغۇرلارنىڭ ھازىر چەت ئەلگە چىقىشىغا رۇخسەت قىلىنىۋاتقان بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ يەنىلا قاتتىق چەكلىمىلەرگە دۇچ كېلىۋاتقانلىقى ئەسكەرتىلگەن.
مەنبە خاتىرىسى
Asian News International (ANI). “World Uyghur Congress Weekly Brief Highlights Women’s Meeting, European Advocacy and Rights Concerns.” 2026-يىلى 19-سېنتەبىر. خەۋەر. ئەسلى تىلى: ئىنگلىزچە. زىيارەت قىلىنغان چېسلا: 2026-يىلى 20-سېنتەبىر.
