ئىككىنچى شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئارمىيەسى. سۈرەت: X

خىتاي بىر زېمىن دەۋاسىنى مىراس ئالدى؛ شۇنىڭ بىلەن بىللە، ئۇيغۇرلارغا قارىتا تېخى جاۋابسىز قالغان سىياسىي مەجبۇرىيەتنىمۇ مىراس ئالدى.

ئاپتور: ئاسىىيە ئۇيغۇر | 2026-يىلى 23-سېنتەبىر | نەشر قىلغۇچى: «زېمىستان» (Bitter Winter)

تۈركىستان تايمز تەرجىمىسى

ئۇيغۇر فىلىمى «نەسىردىن ئەپەندى»دىكى بىر كۆرۈنۈشتە، بىر پۈتۈن كاۋاپ توخۇ پادىشاھ ۋە ئۇنىڭ ئائىلىسىنىڭ ئالدىغا قويۇلىدۇ. نەسىردىن ئەپەندىدىن ئۇنى ئادىل تەقسىملەش تەلەپ قىلىنىدۇ. ئۇ خان جەمەتىدىكى ھەر بىر كىشىگە سىمۋوللۇق بىر پارچە—پادىشاھقا بېشىنى، باشقىلارغا باشقا قىسىملىرىنى—بېرىدۇ؛ بىراق تەقسىماتنى كونترول قىلغان كىشى ئەڭ چوڭ ئۈلۈشنى ئۆزىگە قالدۇرىدۇ.

بۇ كۆرۈنۈش پەقەت كۈلكىلىكلا ئەمەس؛ ئۇ ھوقۇققا مۇناسىۋەتلىك. بىر پۈتۈن نەرسىنىڭ قانداق بۆلۈنىدىغانلىقىنى بەلگىلەيدىغان كىشى تەڭسىز ئورۇنلاشتۇرۇشنى تەرتىپلىك، كەڭ قورساق، ھەتتا ئادىل كۆرسىتەلەيدۇ.

بۇ لوگىكا بۈگۈنكى شەرقىي تۈركىستاننىڭ سىياسىي قۇرۇلمىسىنى چۈشىنىشنىڭ بىر يولىنى تەمىنلەيدۇ.

خىتاي بۇ زېمىننى «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى» دەپ ئاتايدۇ. ھالبۇكى، بېيجىڭنىڭ ئۆزى 2021-يىلى ئېلان قىلغان ئاق تاشلىق كىتابتا رايونلۇق مىللىي ئاپتونومىيە ۋە ئاپتونوم رايونلارنىڭ «ھېچقانداق بىر مىللەتنىڭ مەخسۇس ئىگىدارچىلىقى ئەمەس»لىكىنى بايان قىلغان. دېمەك، بېيجىڭ ئۇيغۇر ئاپتونومىيەسى ئۈچۈن بېكىتىلگەن بۇ زېمىننىڭ ئۇيغۇر خەلقىگە تەۋە ئاپتونوم ۋەتەن ئىكەنلىكىنى ئوچۇق-ئاشكارا رەت قىلىدۇ.

ئۇيغۇرلار رەھبەرلىكىدىكى ۋەكىللەر خىتاينىڭ ئەينى چاغدىكى مەركىزىي ھۆكۈمىتى بىلەن سىياسىي كېلىشىم ئۈستىدە سۆھبەتلەشكەنلىكىگە 80 يىل بولغان بۈگۈنكى كۈندە، بۇ مەيدان تېخى جاۋابسىز بىر سوئالنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ: خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلۇشتىن ئىلگىرى خىتاي نامىدىن ئۇيغۇرلارغا بېرىلگەن ۋەدىلەر قەيەرگە كەتتى؟ 

تاللاش دائىرىسى تارىيىۋاتقان شارائىتتا تۈزۈلگەن كېلىشىم

1944-يىلى نويابىردا گومىنداڭ ھاكىمىيىتىگە قارشى تۇرۇش ھەرىكىتى داۋاملىشىۋاتقاندا، ئىلى، تارباغاتاي ۋە ئالتايدىن ئىبارەت ئۈچ ۋىلايەتتە ئىككىنچى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى جاكارلاندى. بۇ جۇمھۇرىيەتنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى زور دەرىجىدە سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ماددىي ياردىمى ۋە سوۋېت چېگراسىغا يېقىن بولۇشنىڭ قوغدىشىغا تايىناتتى.

ئۈچ ۋىلايەت سىياسىي جەھەتتىن بىر خىل ئەمەس ئىدى؛ ھەرىكەتكە ئۇيغۇرلار، قازاقلار ۋە باشقا خەلقلەرمۇ قاتناشقان. سوۋېت تەسىرى چوڭقۇر ئىدى. موسكۋانىڭ ياردىمى ئۇيغۇر مۇستەقىللىقىغا بولغان خالىس ۋە پىداكارلىق روھىدىكى ۋەدە ئەمەس ئىدى. ستالىننىڭ سىياسىتى ئالدى بىلەن سوۋېت چېگرا بىخەتەرلىكى، ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تەسىر كۈچى ۋە خىتايغا قارىتا تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك سودىلىشىش ئورنى تەرىپىدىن بەلگىلەنگەن.

ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ئاخىرلىشىشقا يۈزلەنگەندە، بۇ رېئاللىق تېخىمۇ روشەنلەشتى. 1945-يىلى فېۋرالدا ئۆتكۈزۈلگەن يالتا يىغىنى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ياپونىيەگە قارشى ئۇرۇشقا كىرىشىنى شەرقىي شىمالىي ئاسىيادىكى ئىستراتېگىيەلىك ئىمتىيازلارغا باغلىدى. كېيىنكى سۆھبەتلەردە موسكۋانىڭ مانجۇرىيە ۋە موڭغۇلىيەدىكى مەنپەئەتلىرى گومىنداڭ ھۆكۈمىتى بىلەن ھاسىل قىلىنغان تېخىمۇ كەڭ كېلىشىمنىڭ بىر قىسمىغا ئايلاندى. سوۋېت ئىتتىپاقىغا مايىل موڭغۇلىيە ستالىن ئۈچۈن ھاياتىي مۇھىم توسۇق رايون ئىدى.

ئۇيغۇر ئەركىنلىكى يالتا كېلىشىمىنىڭ بىر ماددىسىدا رەسمىي ھالدا «سودىغا سېلىۋېتىلمىگەن» ئىدى. ئەمما سىياسىي نەتىجە ناھايىتى روشەن بولدى: موسكۋا ئەمدى مۇستەقىل ئۇيغۇر دۆلىتىنى قوغداشقا ئەرزىيدىغان نىشان دەپ قارىمايتتى. ستالىن 1945-يىلى ئىيۇلدا جياڭ جېشى ھۆكۈمىتىنى قوللاش ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى قوزغىلاڭچىلارنى قوللاشنى توختىتىشقا ۋەدە بەردى. ستالىن خىتاي بىلەن مۇرەسسە قىلىشنى تاللىغاندىن كېيىن، ئىككىنچى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ داۋاملىق كېڭىيىشى ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن قولايسىز بولۇپ قالدى.

سوۋېت ئىتتىپاقى ئۈچ ۋىلايەت تايىنىپ كەلگەن ياردەمنى قىسقارتتى ۋە ئۇلارنىڭ رەھبەرلىرىنى گومىنداڭ بىلەن سۆھبەتلىشىشكە قىستىدى. بۇنىڭدىن ھاسىل بولغان كېلىشىم ئەركىن شارائىتتا ھەرىكەت قىلىدىغان تەڭ كۈچلەر ئارىسىدا تۈزۈلمىگەن ئىدى. سوۋېت ياردىمى بولمىسا، مىللىي ئارمىيەنىڭ ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇشى ياكى خەلقنى گومىنداڭنىڭ قايتۇرما ھۇجۇمىدىن قوغدىشى ئاسان ئەمەس ئىدى.

1946-يىلى 2-يانۋاردا گومىنداڭ ھۆكۈمىتىنىڭ ۋەكىللىرى بىلەن ئىككىنچى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ۋاقىتلىق ھۆكۈمىتىنىڭ ھەيئىتى «11 ماددىلىق تىنچلىق شەرتلىرى» دەپ ئاتالغان ئاساسىي كېلىشىمنى ئىمزالىدى. بۇ كېلىشىم ۋە ئۇنىڭ كېيىنكى قوشۇمچە ماددىلىرى يەرلىك سىياسىي قاتنىشىش، دىنىي ئەركىنلىك، جامائەت ئىشلىرىدا يەرلىك تىللار بىلەن خىتايچىنىڭ ئىشلىتىلىشى، مەدەنىيەت ۋە مائارىپ ھوقۇقلىرى، تۇتقۇنلار، بىرلەشمە ئۆلكىلىك ھۆكۈمەتتە ۋەكىللىك قىلىش ۋە مىللىي ئارمىيەنىڭ كەلگۈسى قاتارلىق مەسىلىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان. تارىخشۇناس ۋاڭ كېنىڭ تەتقىقاتىدا بۇ ماددىلار ئەسلىگە كەلتۈرۈلۈپ تەھلىل قىلىنغان. شۇ يىلى ئىيۇندا ئىككىنچى قوشۇمچە كېلىشىم ئىمزالىنىپ، بىرلەشمە ھۆكۈمەت قۇرۇشقا يول ئېچىلغان.

بۇ كېلىشىم توقۇنۇشنى ھەل قىلالمىدى. سىياسىي ئىختىلاپلار كېڭەيگەن ۋە ۋەدىلەر ئورۇنلانمىغان شارائىتتا بىرلەشمە ھۆكۈمەت قۇرۇلمىسى يىمىرىلدى. ئەمما كېلىشىمنىڭ تولۇق ئىجرا قىلىنمىغانلىقى ياكى ئۈچ ۋىلايەت ئىچىدىكى ئىختىلاپلار ئاساسىي تارىخىي پاكىتنى بىكار قىلالمايدۇ: ئۇيغۇرلار رەھبەرلىكىدىكى ۋەكىللەر بۇ كېلىشىمگە خىتاي ھۆكۈمرانلىقىنىڭ پاسسىپ قوبۇل قىلغۇچىلىرى سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى سۆھبەتچى تەرەپ ۋە تەشكىللىك سىياسىي كۈچ سۈپىتىدە قاتناشقان.

ئەخمەتجان قاسىمى (1914–1949) ۋە ئابدۇكېرىم ئابباسوف (1921–1949) 1946-يىلى جياڭ جېشى (1887–1975) بىلەن كۆرۈشمەكتە. مەنبە

ستالىننىڭ ئارىلىشىشىغا دائىر خىتاينىڭ ئۆز خاتىرىسى

كېيىنكى خاتىرىلەر نېمە ئۈچۈن كېلىشىمنى رەت قىلىشنىڭ خەۋپسىز تاللاش بولمىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

خىتاي ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيەسى ئېلان قىلغان بىر تەتقىقات سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ 1949-يىلدىكى سىياسىتىنى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان دەرىجىدە روشەن بايان قىلغان. تەتقىقاتتا ستالىننىڭ كېچىكتۈرۈش ئامېرىكىنىڭ ئارىلىشىشىغا يول ئېچىشى مۇمكىنلىكىنى ئاگاھلاندۇرۇپ، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنى (خ ك پ) «شىنجاڭنى ئىشغال قىلىش»نى كېچىكتۈرمەسلىككە دەۋەت قىلغانلىقى يېزىلغان. تەتقىقاتتا يەنە ستالىننىڭ خىتاي قىسىملىرىغا ياردەم قىلىش ئۈچۈن 40 دانە كۈرەشچى ئايروپىلان تەكلىپ قىلغانلىقى بايان قىلىنغان. ئۇنىڭدا ماۋ زېدۇڭنىڭ سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ خ ك پ نىڭ بۇ رايوننى تېزدىن ئىگىلىشىگە «ئىنتايىن تەشەببۇسكار» بولغانلىقى، «جەڭ ئۈچۈن نەچچە ئون ئايروپىلان»نى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھەر خىل ياردەملەرنى بېرەلەيدىغانلىقى ھەققىدىكى باھاسىمۇ خاتىرىلەنگەن.

ئوخشاش تەتقىقاتتا سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ كېيىن شەنشى، گەنسۇ ۋە چىڭخەي ئارقىلىق ھاۋا يولى ئېچىش ۋە خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى نىڭ ئىلگىرىلىشىنى تېزلىتىش ئۈچۈن 30 دىن 50 كىچە تىرانسپورت ئايروپىلانى ئاجراتقانلىقى بايان قىلىنغان. شۇنداقلا موسكۋانىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ساقلىنىۋاتقان قورال-ياراغ ۋە ئوق-دورىلارنى يېڭى خىتاي ھۆكۈمىتىگە ئۆتكۈزۈپ بەرگەنلىكىمۇ خاتىرىلەنگەن. بۇ قوراللار سوۋېت ئىتتىپاقى گومىنداڭغا مايىل ھۆكۈمران شېڭ شىسەي بىلەن مۇناسىۋىتىنى ئۈزگەندىن كېيىن، قوراللىق كۈرەش ئۈچۈن يەرلىك كۈچلەرگە بېرىلگەن ئىدى.

بۇ ئېتىراپلار بىر چاغدا ئۈچ ۋىلايەتنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا ئىمكان ياراتقان سوۋېت سىياسىتىنىڭ كېيىن كوممۇنىست خىتاينىڭ ئىشغالىيىتىنى قولايلاشتۇرۇشقا قانداق بۇراپ ئىشلىتىلگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ئۈچ ۋىلايەت سوۋېت ياردىمىدىن ئايرىلغاندىن كېيىن 11 ماددىلىق تىنچلىق شەرتلىرىنى رەت قىلغان بولسا، بىر تەرەپتىن گومىنداڭغا، يەنە بىر تەرەپتىن ئۆزىنىڭ بىردىنبىر تاشقى بىخەتەرلىك كاپالەتچىسىنىڭ ياردەمنى توختىتىشىغا—ھەتتا كېيىنچە قارشى تەرەپكە ئۆتۈشىگە—دۇچ كەلگەن بولاتتى.

مەسىلە ئەمدى پەقەت مىللىي ئارمىيەنىڭ بىر جەڭدە غەلىبە قىلالايدىغان-قىلالمايدىغانلىقى ئەمەس ئىدى. بەلكى كىچىك، دېڭىزغا چىقىش يولى يوق بىر سىياسىي گەۋدىنىڭ، ئۇنى قوللىغۇچى كۈچ بۇ زېمىنغا ئىگىدارچىلىق دەۋاسى قىلىۋاتقان دۆلەت بىلەن مۇرەسسە قىلىشنى قارار قىلغاندىن كېيىن، مەۋجۇت بولۇپ تۇرالايدىغان-تۇرالمايدىغانلىقى ئىدى. 

بېيجىڭنىڭ سوۋغىسى ئەمەس، سىياسىي كېلىشىم

خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئۆز تارىخ بايانلىرىمۇ بۇ كېلىشىمنىڭ مەۋجۇت بولغانلىقىنى ئىنكار قىلمايدۇ. ئەكسىچە، ئۇلار ئۈچ ۋىلايەت قوشۇنلىرىنىڭ ئىلگىرىلىشى گومىنداڭنى سۆھبەتكە مەجبۇر قىلغانلىقىنى بايان قىلىدۇ؛ ئەخمەتجان قاسىمى، ئابدۇكېرىم ئابباسوف ۋە ئىسھاق بەگنىڭ 11 ماددىلىق تىنچلىق شەرتلىرىنى تۈزۈش ياكى ئىجرا قىلىشقا قوشقان تۆھپىسىنى ماختايدۇ. پارتىيە تارىخى ماتېرىياللىرى بۇنى ئېنىق بايان قىلىدۇ.

بۇ مۇھىم. كېلىشىم پاسسىپ پۇقرالارغا يۇقىرىدىن بېرىلگەن ئاقكۆڭۈل ئىمتىياز ئەمەس، بەلكى خىتاي مەركىزىي ھۆكۈمىتى بىلەن ئۇيغۇرلار رەھبەرلىكىدىكى تەشكىللىك، كۆپ مىللەتلىك سىياسىي ۋە ھەربىي كۈچ ئارىسىدا سۆھبەت ئارقىلىق ھاسىل قىلىنغان سىياسىي كېلىشىم ئىدى. ئۈچ ۋىلايەت ھەيئىتى تەلەپ قويالايدىغان، كېلىشىم تۈزەلەيدىغان ۋە مەركىزىي دائىرىلەر بىلەن ھۆكۈمەتكە قاتنىشالايدىغان بىر تەرەپ سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلىنغان.

بېيجىڭ بۇ تارىخنى ئۆچۈرۈۋەتمىدى. ئۇنى باشقا بىر بايانغا سىڭدۈرۈپ، ئۈچ ۋىلايەت ھەرىكىتىنى خ ك پ نىڭ بۇ رايوننى ئاخىرقى قېتىم «ئازاد قىلىشى»نىڭ دەسلەپكى بابى سۈپىتىدە كۆرسەتتى. بۇ خىل قايتا باياندا كېلىشىمنىڭ ئۆزىدىكى سىياسىي مەنا يوقاپ كېتىدۇ: ئۇيغۇرلار پەقەت سىياسەتنىڭ قوبۇل قىلغۇچىلىرىلا ئەمەس، بەلكى ۋەكىللىرى ھوقۇق، تۈزۈم ۋە ھوقۇق دائىرىسى ھەققىدە سۆھبەتلەشكەن سىياسىي خەلق ئىدى.

زېمىن داۋامچانلىقىنى تاللاپ قوبۇل قىلىشقا بولمايدۇ

خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى 1949-يىلى ئۆزىنى خىتايدىن ئايرىلىپ چىققان يېڭى بىر دۆلەت دەپ كۆرسەتمىدى. ئۇ ئۆزىنى گومىنداڭنىڭ ئورنىنى ئالغان خىتاي ھۆكۈمىتى دەپ جاكارلىدى. شۇڭا بېيجىڭنىڭ شەرقىي تۈركىستان ئۈستىدىكى ھوقۇق دەۋاسى ئالدىنقى خىتاي دۆلىتى بىلەن بولغان داۋامچانلىققا تايىنىدۇ.

ئەمما داۋامچانلىقنى تاماق تىزىملىكىدەك خالىغاننى تاللاپ، خالىمىغاننى تاشلايدىغان ئۇسۇلدا چۈشىنىشكە بولمايدۇ.

1946-يىلدىكى كېلىشىم خەلقئارادا ئېتىراپ قىلىنغان ئىككى دۆلەت ئارىسىدىكى شەرتنامە ئەمەس ئىدى؛ ئۇنى بۈگۈن ئۆزلۈكىدىن ئىجرا قىلىش كۈچىگە ئىگە خەلقئارالىق شەرتنامە سۈپىتىدە ئاددىيلا ئوتتۇرىغا قويغىلى بولمايدۇ. بۇ يەردىكى مەسىلە بىۋاسىتە قانۇنىي چارە تەلىپى ئەمەس، بەلكى سىياسىي ۋە تارىخىي ئىزچىللىق مەسىلىسىدۇر. ئالدىنقى ھۆكۈمەتنىڭ زېمىن باشقۇرۇش ھوقۇقىنى مىراس ئېلىش ئۈچۈن داۋامچانلىقنى ئاساس قىلغان ھۆكۈمەت، شۇ ئالدىنقى ھۆكۈمەت نامىدىن بېرىلگەن ۋەدىلەر ئۈچۈنمۇ جاۋاب بېرىشى كېرەك.

ۋەكىللىك، تىل، مەدەنىيەت ۋە سىياسىي قاتنىشىش كاپالەتلىرى نېمە ئۈچۈن ساقلانمىدى؟ سۆھبەت ئارقىلىق ھاسىل قىلىنغان كېلىشىمنىڭ ئورنىغا بېيجىڭ يەككە تەرەپلىك لايىھەلىگەن بىر تۈزۈمنىڭ قويۇلۇشىنى كىم قارار قىلدى؟ دۆلەت زېمىننى مىراس ئېلىپ، شۇ زېمىندىكى ھۆكۈمرانلىققا ئەگىشىپ كەلگەن سىياسىي مەجبۇرىيەتنى قانداق ئاساستا رەت قىلالايدۇ؟

ئاپتونومىيە ئۇنى چەكلىگەن قۇرۇلمىلاردىن كېيىن كەلدى

ۋاقىت تەرتىپى نۇرغۇن نەرسىنى ئاشكارىلايدۇ.

بېيجىڭنىڭ ئۆز خاتىرىلىرى شەرقىي تۈركىستاندا ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى 1955-يىلى قۇرۇلۇشتىن ئىلگىرىلا، 1954-يىلىغىچە بەش ئاپتونوم ئوبلاست ۋە ئالتە ئاپتونوم ناھىيە قۇرۇلۇپ بولغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇلار ئۇيغۇر ئاپتونومىيە بىرلىكلىرى ئەمەس، بەلكى موڭغۇل، قازاق، قىرغىز، تۇڭگان، شىبە ۋە تاجىكلارغا بېكىتىلگەن ئىدى.

بۇ ئورۇنلاشتۇرۇش دىققەتكە سازاۋەر. موڭغۇللارغا بايىنغولىن ۋە بورتالا ئاپتونوم ئوبلاستلىرى؛ قازاقلارغا ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى ۋە مورى بىلەن باركۆل ئاپتونوم ناھىيەلىرى؛ تۇڭگانلارغا سانجى تۇڭگان ئاپتونوم ئوبلاستى ۋە يەنجى تۇڭگان ئاپتونوم ناھىيەسى بېرىلدى. قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى، چاپچال شىبە ئاپتونوم ناھىيەسى، تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيەسى ۋە قوبۇقسار موڭغۇل ئاپتونوم ناھىيەسىمۇ باشقا بىرلىكلەر قاتارىدىن ئورۇن ئالدى.

ئۇيغۇرلارغا بولسا، ئۆز نامى قويۇلغان بۇ زېمىننىڭ ئىچىدە ئۇيغۇر نامىدىكى بىرەر ئاپتونوم ئوبلاست ياكى ناھىيە بېرىلمىدى. «ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى» دېگەن نام پەقەت مۇشۇ رايون ئاستى ئاپتونوم زېمىنلار تورى قۇرۇلۇپ بولغاندىن كېيىنلا پەيدا قىلىندى. خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى رايونلۇق ئاپتونومىيەگە مۇناسىۋەتلىك سىياسەت ۋە ئاساسىي قانۇن بەلگىلىمىلىرىنى ئىلگىرىلا قوبۇل قىلغان بولسىمۇ، بۈگۈن ئاساسىي قانۇنىي رامكىنى تەمىنلەيدىغان «مىللىي تېررىتورىيەلىك ئاپتونومىيە قانۇنى» رايونغا ئاپتونوم نامى بېرىلگەندىن 29 يىل كېيىن، يەنى 1984-يىلى ئاندىن چىقىرىلدى.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، رايوننىڭ ھەممە يېرىگە كۈچلۈك مەركىزىي دۆلەت قۇرۇلمىسى ئورۇنلاشتۇرۇلۇۋاتاتتى. شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش-قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قۇرۇلۇشتىن بىر يىل ئىلگىرى، 1954-يىلى ئۆكتەبىردە قۇرۇلدى. بېيجىڭ ئۇنى يەر ئېچىش ۋە چېگرا مۇداپىئەسىگە خىزمەت قىلىدىغان ئورگان دەپ چۈشەندۈرىدۇ. 2014-يىللىق ئاق تاشلىق كىتابتا 2013-يىلىنىڭ ئاخىرىغىچە بىڭتۇەننىڭ 14 دىۋىزىيە ۋە 176 پولك ئارقىلىق 70 مىڭ 600 كىۋادرات كىلومېتىر زېمىننى باشقۇرغانلىقى خاتىرىلەنگەن. بىڭتۇەن 1975-يىلى تارقىتىۋېتىلىپ، 1981-يىلى قايتا قۇرۇلغان. بۈگۈن ئۇ پارتىيە، ھۆكۈمەت، ھەربىي ۋە كارخانا فۇنكسىيەلىرىنى بىرلەشتۈرگەن بولۇپ، ئىقتىسادىي پىلانلىرى دۆلەتنىڭ بىۋاسىتە نازارىتىدە. ئۇ ئۇيغۇرلارنىڭ سىياسىي ئۆز-ئۆزىنى ئىدارە قىلىش ئورگىنى ئەمەس.

نەسىردىن ئەپەندىدىكى كۆرۈنۈش دەل مۇشۇ يەردە ئاددىي بىر تەمسىلدىن ھالقىيدۇ. سىياسىي قۇرۇلما پۈتۈن گەۋدىنى ئاللىقاچان بۆلۈپ بولغان: باشقا خەلقلەرگە ئاپتونوم زېمىنلار بېكىتىلگەن، بىڭتۇەن بولسا مەركەزدىن باشقۇرۇلىدىغان غايەت زور زېمىن، ئىقتىساد ۋە بىخەتەرلىك بوشلۇقىنى ئىگىلىگەن. بۇنىڭ سىياسىي نەتىجىسى ئۇيغۇرلارغا رايوننىڭ نامىنى قالدۇرۇش، ئەمما ئۇنىڭ ئاستىدا مەخسۇس ئۇيغۇر زېمىن بىرلىكى بەرمەسلىك ۋە رايوننىڭ زېمىنى، بىخەتەرلىكى ۋە سىياسىي كەلگۈسىنى شەكىللەندۈرىدىغان ئورگانلارنى كونترول قىلىش ھوقۇقىدىن مەھرۇم قىلىش بولدى. 

ئېتىراپ قىلىش بۈگۈن نېمىدىن دېرەك بېرىدۇ؟

مەسىلە 80 يىل بۇرۇنقى كېلىشىمنى مېخانىكىلىق شەكىلدە قايتا تىرىلدۈرگىلى بولىدىغان-بولمايدىغانلىقىدا ئەمەس. مەسىلە بېيجىڭنىڭ شەرقىي تۈركىستان ئۈستىدە ئۈزۈلمىگەن ئىگىلىك ھوقۇقى دەۋاسى قىلىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇ دەۋا بىلەن بىللە كەلگەن، تېخى ھەل قىلىنمىغان سىياسىي ھېسابنى ئېتىراپ قىلىشنى رەت قىلالايدىغان-قىلالمايدىغانلىقىدا.

1946-يىلدىكى كېلىشىمنىڭ روھىنى ئېتىراپ قىلىش «ئاپتونومىيە» دېگەن سۆزنى تەكرارلاشتىن كۆپ نەرسىنى تەلەپ قىلىدۇ. ئۇ ئاپتونومىيەنى ھەقىقىي مەنىگە ئىگە قىلىدىغان شەرتلەرنى قايتا تىكلەشنى كۆرسىتىدۇ: ئۇيغۇر تىلىنى ئەركىن ئىشلىتىش ۋە راۋاجلاندۇرۇش؛ دىنىي ۋە مەدەنىي ھاياتنى قوغداش؛ ھەقىقىي ۋەكىللىك قىلىش؛ زېمىن، ئورگانلار ۋە ۋەتەننى باشقۇرىدىغان قۇرۇلمىلارغا دائىر قارارلاردا ئۇيغۇرلارنىڭ ئەھمىيەتلىك ئاۋازغا ئىگە بولۇشى.

خىتاي كېلىشىمنى ئۆچۈرمىدى. ئۇ كېلىشىمنى ئۆزىنىڭ تارىخىي بايانىغا سىڭدۈرۈپ، ئۇنىڭ مەركىزىي سىياسىي ۋەدىسىنى جاۋابسىز قالدۇردى.

مەنبە: ئاسىىيە ئۇيغۇر، «The Agreement Beijing Did Not Erase»، Bitter Winter، 2026-يىلى 23-سېنتەبىر. زىيارەت قىلىنغان چېسلا: 2026-يىلى 23-سېنتەبىر. بىۋاسىتە ئۇلانما