سۈرگۈندىكى كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى باشلىقلار يىغىنىدا دىنىي ئەركىنلىك ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى ئاخىرلاشتۇرۇش مەسىلىلىرىنىڭ مۇزاكىرە قىلىنىشىنى ئۈمىد قىلماقتا.
ئاپتور: يۇجىن ۋوڭ | مەنبە: ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى (RFA) | چېسلا: 2026-يىلى 23-سېنتەبىر
تۈركىستان تايمز تەرجىمىسى
خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ چارشەنبە كۈنى ۋاشىنگتونغا يېتىپ كەلدى. شۇ پەيتتە مۇھاجىرەتتىكى ئاز سانلىق مىللەت جامائەتلىرى ئامېرىكا پىرىزىدېنتى دونالد ترامپنى ئۈچ كۈنلۈك باشلىقلار يىغىنىدا شى جىنپىڭغا كىشىلىك ھوقۇق ۋە دىنىي ئەركىنلىك مەسىلىسىدە بېسىم ئىشلىتىشكە چاقىردى.
پىرىزىدېنت ترامپ بىلەن بىرىنچى خانىم مېلانىيە ترامپ شى جىنپىڭ ۋە ئۇنىڭ رەپىقىسى پېڭ لىيۈەننى مارىلاند شتاتىدىكى ئاندرېۋس بىرلەشمە بازىسىنىڭ ئايرودۇرۇم يولىدا كۈتۈۋالدى. ھەربىي ھۆرمەت قاراۋۇلىمۇ قاتناشقان قىسقا كۈتۈۋېلىشتىن كېيىن، ئىككى رەھبەر پەيشەنبە كۈنىگە ئورۇنلاشتۇرۇلغان زىچ پائالىيەتلەر ئۈچۈن ئاخىرقى تەييارلىقلىرىنى قىلىشقا ئايرىلدى.
مۇتەخەسسىسلەرنىڭ مۆلچەرلىشىچە، ترامپ شى جىنپىڭ بىلەن بىر قاتار مەسىلىلەردە ھەمكارلىشىشقا تىرىشىدىكەن؛ تاموژنا بېجى، ئامېرىكانىڭ پۇرچاق ئېكسپورتى ۋە تەمىنلەش زەنجىرىگە مۇناسىۋەتلىك ئىقتىسادىي سۈركىلىشلەر سۆھبەتنىڭ مەركىزىدە تۇرىدىكەن.
لېكىن ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ ھوقۇقىنى قوغدايدىغان تەشكىلاتلار ترامپنى بۇ باشلىقلار يىغىنىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنىڭ قارىشىچە كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقان خىتاي ھۆكۈمىتى سىياسەتلىرىگە دىققەت تارتىشقا چاقىردى.
ھەل قىلىنمىغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق
ترامپنىڭ بىرىنچى ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتىنىڭ ئاخىرىغا يېقىن، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىر مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇر ۋە باشقا ئاز سانلىق مىللەت ئەزالىرى كەڭ كۆلەمدە لاگېرلارغا قامالغان ۋە مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىنغان شەرقىي تۈركىستاندىكى خىتاينىڭ ھەرىكەت ۋە سىياسەتلىرىنى ئىرقىي قىرغىنچىلىق دەپ بېكىتكەن. بۇ بېكىتمە بايدېن ھۆكۈمىتى دەۋرى ۋە ترامپنىڭ ئىككىنچى ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتىدىمۇ ساقلاپ قېلىندى.
ميۇنخېندا تۇرۇشلۇق سۈرگۈندىكى تەشكىلات — دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى بايانات ئېلان قىلىپ، بۇ باشلىقلار يىغىنىنىڭ ترامپ ۋە ئامېرىكا ھۆكۈمىتىگە ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقىنى ھەم ئاشكارا، ھەم يېپىق سۆھبەتلەردە ئوتتۇرىغا قويۇش پۇرسىتى يارىتىدىغانلىقىنى بىلدۈردى.
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ رەئىسى تۇرغۇنجان ئالاۋۇدۇن باياناتتا مۇنداق دېدى: «شى جىنپىڭنىڭ ۋاشىنگتون زىيارىتى ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقىنى سۆز بىلەن ئەيىبلەش باسقۇچىدىن ھالقىش ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك پەيت. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ كۈچلۈك ۋە دادىل ئاۋاز چىقىرىدىغان ئىتتىپاقدىشى بولۇپ كەلدى؛ دونالد ترامپ بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، بۇنى داۋاملىق ئىسپاتلىشى كېرەك».
2023-يىلى 5-فېۋرال ۋاشىنگتوندا ئۆتكۈزۈلگەن نامايىشتا كىشىلەر بايراق ۋە لوزۇنكىلارنى كۆتۈرۈپ تۇرماقتا. ئامېرىكا 2021-يىلى خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان ھەرىكەتلىرىنى رەسمىي ھالدا ئىرقىي قىرغىنچىلىق دەپ بېكىتكەن. (Andrew Caballero Reynolds/AFP)
ئۇيغۇر رايونىنىڭ مۇستەقىللىقىنى تەشەببۇس قىلىدىغان، ۋاشىنگتوندا تۇرۇشلۇق شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتى بايانات ئېلان قىلىپ، ترامپنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى ئاخىرلاشتۇرۇش ئۈچۈن شى جىنپىڭغا بېسىم ئىشلىتىشى كېرەكلىكىنى بىلدۈردى. شەرقىي تۈركىستان — مۇھاجىرەتتىكى ۋە سۈرگۈندىكى تەشكىلاتلار بۇ رايون ئۈچۈن قوللىنىشنى ئەۋزەل كۆرىدىغان نام.
شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتىنىڭ پىرىزىدېنتى مەمىتىمىن ئەلا باياناتتا، پىرىزىدېنت ترامپ «شى جىنپىڭغا ئىرقىي قىرغىنچىلىق، مۇستەملىكە ئىشغالىيىتى ۋە ۋەتىنىمىزنى تالان-تاراج قىلىشنى خىتاينىڭ ئامېرىكاغا ئېلىپ كېلىدىغان ئىستراتېگىيەلىك خىرىسىدىن ئايرىپ قاراشقا بولمايدىغانلىقىنى ئېنىق ئېيتىشى كېرەك» دېدى. ئۇ يەنە: «ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى ئاخىرلاشتۇرۇش ئۇنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقان ئىشغالىيەتكە تاقابىل تۇرۇشنى ۋە شەرقىي تۈركىستاننىڭ مىللىي مۇستەقىللىقىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنى قوللاشنى تەلەپ قىلىدۇ» دېدى.
مەدەنىيەتنى يوقىتىش
بۇ ئارىلىقتا، سۈرگۈندىكى تىبەت پائالىيەتچىلىرىمۇ ترامپنى خىتاي دائىرىلىرىنىڭ تىبەت مەدەنىيىتىنى يوقىتىشى مەسىلىسىنى ئوتتۇرىغا قويۇشقا چاقىردى.
تىبەتلىك ئالىم لوبساڭ شاسترى ئەركىن ئاسىيا رادىيوسىغا مۇنداق دېدى: «ئىككى پىرىزىدېنت سۆھبەت ئۆتكۈزىدىغان بولغاچقا، مەن كۈچلۈك بىر دۆلەتنىڭ رەھبىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن پىرىزىدېنت ترامپتىن تىبەتنىڭ دىنى، مەدەنىيىتى ۋە تىلىغا سىڭىپ كىرىش ئۈچۈن قوللىنىلىۋاتقان ئىستراتېگىيەلەرنى خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ بىلەن مۇزاكىرە قىلىشنى تەلەپ قىلىمەن».
نامايىشچىلار خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ 23-سېنتەبىر يېتىپ كېلىشتىن بىر كۈن بۇرۇن، 2026-يىلى 22-سېنتەبىر ۋاشىنگتوندىكى ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسى بىناسى يېنىدا «ئەركىن تىبەت» دېگەن لوزۇنكىنى يايدى. (Students for a Free Tibet)
2015-يىلى خىتاينىڭ قاماقخانىسىدا ۋاپات بولغان مەشھۇر تىبەت بۇددا دىنى رەھبىرى ۋە سىياسىي مەھبۇس تۇلكۇ تېنزىن دېلېك رىنپوچېنىڭ جىيەنى نىما لامو ئەركىن ئاسىيا رادىيوسىغا: «مەن پىرىزىدېنت ترامپتىن خىتاي بىلەن تىبەت ئوتتۇرىسىدىكى سۆھبەتنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش مەسىلىسىنى ئوتتۇرىغا قويۇشنى تەلەپ قىلىمەن» دېدى.
ئۇ تىبەت بۇددا دىنىدىكى ئىككىنچى مۇھىم شەخس بولغان پەنچەن لامانى كۆزدە تۇتۇپ: «مەن تىبەتنىڭ دىنى ۋە مەدەنىيىتىنى داۋاملىق ۋەيران قىلىشقا خاتىمە بېرىشكە، پەنچەن رىنپوچېنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بارلىق سىياسىي مەھبۇسلارنى قويۇپ بېرىشكە چاقىرىمەن» دېدى.
تىبەتلەر ھازىرقى پەنچەن لاما دەپ ئېتىراپ قىلىدىغان گېدۈن چوكى نىما 1995-يىلى ئالتە ياش ۋاقتىدا خىتاي دائىرىلىرى تەرىپىدىن مەجبۇرىي غايىب قىلىۋېتىلگەن. ئۇنىڭ ئىز-دېرىكى ھازىرغىچە نامەلۇم.
ئامېرىكا خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك كومىتېتىنىڭ رەئىسى ئاسىف مەھمۇد ئەركىن ئاسىيا رادىيوسىغا، ئۇ غايىب قىلىۋېتىلگەندىن كېيىن خىتاي ھۆكۈمىتى ئۆزى تاللىغان پەنچەن لامانى تىكلىگەنلىكىنى، بۇنىڭ «پۈتكۈل تىبەت بۇددا دىنىغا قارىتىلغان دەھشەتلىك دەپسەندىچىلىك» ئىكەنلىكىنى ئېيتتى.
ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى كارتون رەسسامىنىڭ 1995-يىلى ئالتە ياش ۋاقتىدا ئەڭ ئاخىرقى قېتىم كۆرۈلگەن 11-پەنچەن لامانىڭ 2019-يىلى 25-ئاپرېلدىكى 30 ياشلىق تۇغۇلغان كۈنىدە قانداق كۆرۈنۈشى مۇمكىنلىكى ھەققىدىكى تەسەۋۋۇرى. (RFA)
مەھمۇد مۇنداق دېدى: «خەلقئارا ئۆلچەملەر بويىچە، تىبەت بۇددىستلىرى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئارىلىشىشىدىن خالىي ھالدا ئۆز رەھبەرلىرىنى ئۆزى تاللاش دىنىي ئەركىنلىكىگە ئىگە بولۇشى كېرەك. غايىب قىلىۋېتىلگەن پەنچەن لاما ۋە ئەمەلىيەتتە بارلىق تىبەت بۇددىستلىرى دۇچ كېلىۋاتقان بۇ دەھشەتلىك ئەھۋال سەۋەبىدىن، ئامېرىكا خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك كومىتېتى پىرىزىدېنت ترامپنى گېدۈن چوكى نىما ۋە ئۇنىڭ ئائىلىسىنىڭ ئەركىنلىكىنى بىۋاسىتە تەلەپ قىلىشقا چاقىردى».
ئەنئەنىۋى تەرتىپتىن چەتنەش
خىتاي رەھبەرلىرىنىڭ ۋاشىنگتونغا قىلغان ئىلگىرىكى زىيارەتلىرىدە، ئامېرىكا پىرىزىدېنتىنىڭ رەسمىي كۈتۈۋېلىش مۇراسىمى ئادەتتە ئاقسارايدا ئۆتكۈزۈلەتتى. ترامپنىڭ شى جىنپىڭنى يېتىپ كېلىشى بىلەنلا كۈتۈۋېلىش ئۈچۈن ئاندرېۋس بازىسىغا بېرىشى، ھۆكۈمەتنىڭ ئامېرىكا–خىتاي مۇناسىۋىتىگە ناھايىتى يۇقىرى ئەھمىيەت بېرىدىغانلىقىنىڭ بىر ئىپادىسى ھېسابلىنىدۇ.
ئامېرىكا–خىتاي–تەيۋەن مۇناسىۋىتى مۇتەخەسسىسى ۋە گېرمان مارشال فوندىنىڭ دىرېكتورى بوننى س. گلېيزېر ئەركىن ئاسىيا رادىيوسىغا، ھەر ئىككى رەھبەر ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى مۇقىم مۇناسىۋەتنى ئالدىنقى ئورۇندىكى مەسىلە دەپ قارايدىغانلىقىنى ئېيتتى.
ئۇ: «ئۇلار ئۆز دۆلەتلىرىگە پاسسىپ ئاقىۋەت ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن بولغان مۇناسىۋەت ئۈزۈلۈشىنى كۆرۈشنى خالىمايدۇ. ھەر ئىككىسى مۇناسىۋەتتىكى مەسىلىلەرنىڭ كونترول قىلىنىشىنى، ئىشلارنىڭ كونتروللۇقتىن چىقىپ كەتمەسلىكىنى ئۈمىد قىلىدۇ» دېدى.
پىرىزىدېنت دونالد ترامپ بىلەن خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ 2017-يىلى 9-نويابىر خىتاينىڭ بېيجىڭ شەھىرىدىكى خەلق سارىيىدا قول ئېلىشىپ كۆرۈشتى. (Damir Sagolj/Reuters)
باشلىقلار يىغىنى پەيشەنبە كۈنى ئەڭ جىددىي باسقۇچقا كىرىدۇ. ئىككى رەھبەرنىڭ سۈنئىي ئەقىلنى باشقۇرۇش ۋە تەيۋەنگە قورال سېتىشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىخەتەرلىك مەسىلىلىرىنى مۇزاكىرە قىلىشى مۆلچەرلەنمەكتە. گلېيزېرنىڭ ئېيتىشىچە، ئۇلار يەنە ئۆتكەن يىلى كورېيەدە ئۆتكۈزۈلگەن ئۇچرىشىشتا كېلىشكەن سودا ۋاقىتلىق تىنچلىقىنى ئۇزارتىشنى مۇزاكىرە قىلىشى مۇمكىن. بۇ كېلىشىم ترامپنىڭ تاموژنا بېجىنى ئۆستۈرۈشى ۋە بېيجىڭنىڭ قايتۇرما تەدبىرلىرىنى ۋاقىتلىق توختىتىشنى كۆرسىتىدۇ.
گلېيزېر مۇنداق دېدى: «بۇ ۋاقىتلىق تىنچلىق نويابىرغىچە ئاخىرلاشمايدۇ. شۇڭا ئىككى تەرەپنىڭ بۇ قېتىملىق باشلىقلار يىغىنىدا ئۇزارتىشنى رەسمىي ئېلان قىلىپ-قىلمايدىغانلىقى يەنىلا ئېنىق ئەمەس. لېكىن خەۋەرلەرگە قارىغاندا، ئامېرىكا بۇ كېلىشىمنى ئالتە ئاي ئۇزارتىشنى، خىتاي بولسا ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ ۋەزىپە مۇددىتى ئاخىرلاشقۇچە داۋاملاشتۇرۇشنى خالايدىكەن».
باشلىقلار يىغىنىدىن كېيىن پەيشەنبە كەچتە دۆلەت زىياپىتى ئۆتكۈزۈلىدۇ؛ شى جىنپىڭ جۈمە كۈنى خىتايغا قايتىدۇ.
مۇھەررىر: يۇجىن ۋوڭ. ۋاشىنگتوندىن قوشۇمچە خەۋەر بىلەن تەمىنلىگەنلەر: ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى ئۇيغۇر بۆلۈمى، تىبەت بۆلۈمى ۋە خىتايچە بۆلۈمى.
مەنبە: يۇجىن ۋوڭ، «As Xi Lands in Washington, Uyghurs and Tibetans Press Trump for Human Rights Showdown»، ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى، 2026-يىلى 23-سېنتەبىر. زىيارەت قىلىنغان چېسلا: 2026-يىلى 24-سېنتەبىر. بىۋاسىتە ئۇلانما
