ئارخىپ سۈرىتى — خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ 2021-يىلى 21-مارت شەرقىي تۈركىستاننىڭ يەكەن ناھىيەسىدە، ئۈستىگە «شەرقىي تۈركىستاننى قانۇن بويىچە ئىدارە قىلىش، رايوننى ئىتتىپاقلاشتۇرۇش ۋە مۇقىملاشتۇرۇش، مەدەنىيەت ئارقىلىق ئوزۇقلاندۇرۇش، خەلقنى بېيىتىش ۋە رايوننى گۈللەندۈرۈش، رايوننى ئۇزاق مۇددەتلىك بەرپا قىلىش» دېگەن شوئار يېزىلغان تاختايدا كۆرۈنمەكتە. قىزىل خىتايچە خەتتە «خىتاي ئارزۇسىنى بىرلىكتە بەرپا قىلايلى» دەپ يېزىلغان. خىتاي ب د ت نىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ئۇيغۇرلار ۋە كۆپىنچىسى مۇسۇلمان بولغان باشقا ئاز سانلىق مىللەتلەرگە قارىتىلغان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ھەققىدىكى دوكلاتىغا قاتتىق نارازىلىق بىلدۈرگەن. (AP Photo/Ng Han Guan، ئارخىپ)

خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان باستۇرۇشى لاگېرلارنىڭ كۆپ قىسمى تاقالغاندىن كېيىنمۇ ئاخىرلاشمىدى. ئاپتورنىڭ قارىشىچە، بۇ تۈزۈم ئۇزۇن مۇددەتلىك قاماق جازاسى، مەجبۇرىي ئەمگەك، كۈچلۈك نازارەت، ئائىلىلەرنى ئايرىۋېتىش ۋە چېگرا ھالقىغان باستۇرۇشقا تايىنىدىغان، تېخىمۇ تارقاق ۋە قانۇن قىياپىتىگە كىرگۈزۈلگەن شەكىلگە ئۆزگەردى.

ئاپتور: ۋىليام نى | ئوبزورچى | مەنبە: The Hill | چېسلا: 2026-يىلى 25-سېنتەبىر

تۈركىستان تايمز تەرجىمىسى

3-ئاۋغۇست، ئۇيغۇر تەرجىمان قەيسەر ئابدۇقەييۇم خوجا ئۈرۈمچىدىكى ئۆيىدە تۇيۇقسىز ۋاپات بولدى. ئۇنىڭ ئامېرىكادا ياشايدىغان، ئەركىن ئاسىيا رادىيوسىدا ئىشلەيدىغان ژۇرنالىست سىڭلىسى گۈلچېھرە خوجا ئاكىسىنىڭ ئۆلۈمىدىن پەقەت بىر ھەپتىدىن كېيىن، ئۇنىڭدىمۇ ۋاسىتىچىلەر ئارقىلىق خەۋەر تاپتى.

يەر شارى مىقياسىدا شۇئان ئالاقە قىلىش مۇمكىن بولغان بىر دەۋردىكى بۇ بىر ھەپتىلىك سۈكۈت، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان باستۇرۇشىنىڭ قانداق ئۆزگەرگەنلىكىنى چۈشىنىشكە بىر دېرىزە ئېچىپ بېرىدۇ.

مەن خوجا بىلەن تۇنجى قېتىم 2018-يىلى خوڭكوڭدا خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتىدا ئىشلەۋاتقان ۋاقتىمدا تونۇشقان. ئۇنىڭ ياشانغان ئاتا-ئانىسى ۋە ئاكىسى قەيسەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 20 دىن ئارتۇق ئائىلە ئەزاسى تۇتقۇن قىلىنغانىدى. خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى ئۇنىڭ ئائىلىسىنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن جىددىي ھەرىكەت، باشقا ھەرىكەت چاقىرىقلىرى ۋە ئاخبارات پائالىيەتلىرىنى باشلىدى.

ئەينى ۋاقىتتا دۇنيا خىتاينىڭ ئۇيغۇر رايونىدا ئېلىپ بېرىۋاتقان ھەرىكىتىنىڭ غايەت زور كۆلىمىنى ئەمدى چۈشىنىشكە باشلىغانىدى. بېيجىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن قۇرۇلغانلىقىنى دەۋا قىلغان نەچچە يۈز ئاتالمىش كەسپىي ۋە مائارىپ تەربىيەلەش مەركىزى سالغان. ئەمەلىيەتتە، بۇ قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرى 21-ئەسىردىكى ئەڭ چوڭ كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن ۋە جەمئىيەتنى ئۆزگەرتىش ھەرىكەتلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى.

لاگېرلار ئاخىرىدا باستۇرۇش ھەرىكىتىنىڭ سىمۋولىغا ئايلاندى. غايەت زور خەلقئارالىق تەكشۈرۈش ۋە بېسىم ئاستىدا، بېيجىڭ 2019–2020-يىللىرى لاگېرلارنىڭ كۆپ قىسمىنى تاقىدى. ئەمما لاگېرلاردىكى نۇرغۇن كىشى پەقەت تۈرمىلەرگە يۆتكەلدى.

لاگېر تۈزۈمىگە بولغان دىققەت سۇسلاشقانسېرى، باستۇرۇشنىڭ ئۆزىمۇ ئاخىرلاشتى دەيدىغان خەتەرلىك خام خىيال پەيدا بولدى. ئەمما باستۇرۇش ئاخىرلاشمىدى؛ تۈزۈم پەقەت ئۆزگەردى.

لاگېرلارغا ئەۋەتىلمىگەن نەچچە يۈز مىڭ ئۇيغۇر ئۇنىڭ ئورنىغا تۈرمىگە قامالدى. بېيجىڭ سانلىق مەلۇماتلارنى ئېلان قىلمىغاچقا، ئېنىق ساننى بىلىش مۇمكىن ئەمەس. بىراق خىتاي دائىرىلىرىنىڭ دوكلات قىلىشىچە، 2017-يىلدىن بۇيان رايوندا 540 مىڭدىن ئارتۇق كىشى ئۈستىدىن جىنايى دەۋا قىلىنغان. شەخسىي دېلولارنى خاتىرىلىگەن ئەتراپلىق بىر سانلىق مەلۇمات ئامبىرىنىڭ بايقىشىچە، ئۇلارنىڭ تەخمىنەن 37 پىرسەنتى 10 يىل ياكى ئۇنىڭدىن ئۇزۇن قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان. بۇ غايەت زور ساندىكى كىشىنىڭ ھېلىمۇ تۈرمىدە ئىكەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ.

ب د ت غا قاراشلىق بىر ئورگان قانۇنلۇق دەپ كۆرسىتىلىۋاتقان بۇ جەرياننىڭ ئارقىسىدا نېمىلەر يۈز بېرىۋاتقانلىقىنى قىسمەن ئاشكارىلىدى. بۇ ئورگان 2016-يىلدىن بۇيان 21 نەپەر ئۇيغۇرغا چېتىشلىق توققۇز قارارىدا، ئۇلارنىڭ قانۇنىي مەسلىھەتچىدىن پايدىلىنالىغانلىقىغا دائىر ھېچقانداق پاكىت تاپالمىدى.

قانۇننى باستۇرۇش قورالىغا ئايلاندۇرۇشتىن ئىبارەت مۇشۇنىڭغا ئوخشاش ئىستراتېگىيە ئۇيغۇر رايونىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك تۈزۈمىدىمۇ كۆرۈلىدۇ. زور تۈركۈمدىكى ئۇيغۇرلار ئۆز يۇرتلىرىدىن قاتتىق نازارەت قىلىنىدىغان زاۋۇت ۋە دېھقانچىلىق مەيدانلىرىغا يۆتكەلدى. بۇ يۆتكەشلەر پاختا ۋە توقۇمىچىلىقتىن تارتىپ ئاپتوموبىل، قۇياش ئېنېرگىيە تاختىسى ۋە ھالقىلىق مىنېراللارغىچە بولغان كەسىپلەرگە تەسىر كۆرسەتمەكتە.

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى 2021-يىلى ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى ئارقىلىق بۇنىڭغا جاۋاب قايتۇردى. بۇ قانۇن، شىركەتلەر ئەكسىنى ئىسپاتلىمىغۇچە رايونغا چېتىشلىق ماللار مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن ئىشلەپچىقىرىلغان دەپ قاراشقا بولىدىغان، ئەمما پاكىت بىلەن رەت قىلىشقا بولىدىغان قانۇنىي پەرەزنى بەلگىلىدى. لېكىن بېيجىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك ھەققىدىكى ئەيىبلەشلەرنى تەكشۈرگەن ئىقتىسادىي تەپتىش شىركەتلىرىگە باستۇرۇپ كىردى.

يېقىندا خىتاي ھۆكۈمىتى تەمىنلەش زەنجىرىدىن ئۇچۇر توپلاشنى چەكلەيدىغان بۇيرۇقلارنى چىقاردى. ۋاشىنگتون خىتاي ئورۇنلىرىنى مەجبۇرىي ئەمگەككە قارشى ئىجرا تىزىملىكىگە كىرگۈزگەندىن كېيىن، بېيجىڭ تەمىنلەش زەنجىرى خەتىرىنى باھالاش بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ئامېرىكادىكى ئالتە تەشكىلاتقا جازا يۈرگۈزدى.

بېيجىڭ يەنە ئايرىۋېتىشتىن ئىبارەت يوشۇرۇن ۋە خەتەرلىك قورالنىمۇ ئىشلەتتى.

ئۇيغۇر رايونى دۇنيادىكى تېخنىكا جەھەتتىن ئەڭ مۇكەممەل نازارەت مۇھىتلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى. شۇڭا چېگرا ئىككى تەرەپكە ئايرىۋەتكەن ئائىلىلەر نورمال ئالاقە قىلالمايدۇ. ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشىنىڭ تەتقىقاتى كۆرسەتكەندەك، ئۇيغۇر «ئائىلىلەرنىڭ نورمال ئالاقە قىلىشى بىۋاسىتە ھالدا قورقۇتۇش ۋە نازارەت ئاستىدىكى تېلېفون سۆھبەتلىرى ئارقىلىق؛ ۋاسىتىلىك ھالدا بولسا، ئالاقىنى ساقلاشقا ئۇرۇنۇش سەۋەبىدىن ئۆچ ئېلىنىشىدىن قورقۇش ئارقىلىق توسۇلىدۇ».

ھەتتا ئائىلە زىيارەتلىرىمۇ كونترول قىلىش قورالىغا ئايلىنىشى مۇمكىن. ئۇيغۇر ئۆتكۈنچى ئادالەت سانلىق مەلۇمات ئامبىرىنىڭ بايقىشىچە، چەت ئەلدىن قايتقان ئۇيغۇرلار تۇغقانلىرىنى كۆرۈشكە رۇخسەت قىلىنىشتىن بۇرۇن ساقچىلار تەرىپىدىن سوراق قىلىنغان ۋە چەت ئەلدىكى ئىدىيە جەھەتتىن «ماسلاشمىغان» ئۇيغۇرلار ھەققىدە ئۇچۇر بېرىشكە قىزىقتۇرۇلغان. ئوخشاشلا، كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى يېقىندا چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاي خادىملىرى تەرىپىدىن مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر تىلى مەكتەپلىرى ھەققىدە ئۇچۇر توپلاشقا مەجبۇرلانغانلىقىنى بايقىدى.

ئەمەلىيەتتە، خىتاي ئائىلە رىشتىلىرىنى بېسىم ۋاسىتىسىگە ئايلاندۇرماقتا.

شۇڭا لاگېرلارنىڭ تارقىتىۋېتىلىشى باستۇرۇشنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ. باستۇرۇش تېخىمۇ تارقاق، قانۇن بىلەن يوشۇرۇلغان ۋە دۇنيانىڭ كۆرۈشى تېخىمۇ تەس بولغان شەكىلگە ئۆتتى. خىتاي ھۆكۈمىتى دۇنيانى باستۇرۇشقا قارشى ئاۋاز چىقىرىشنىڭ پايدىسى يوقلۇقىغا ئىشەندۈرمەكچى. ئەمما بۇنداق ئەمەس. خوجا 2018-يىلدىكى جىددىي ھەرىكەت پائالىيىتىنىڭ ئۇنىڭ ئائىلە ئەزالىرىنىڭ لاگېرلاردا قوشۇمچە سۈت ۋە تۇخۇم ئېلىشىغا ياردەم قىلغانلىقىنى نەچچە يىلدىن كېيىن بىلدى.

ھازىر قوللىنىلىدىغان ھەرىكەتلەرمۇ شۇنىڭغا ئوخشاش چوڭقۇر ۋە زەنجىرسىمان تەسىر پەيدا قىلالايدۇ.

ئەمما ئۇيغۇرلار مۇستەبىت بىر دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ ئالدىدا يالغۇز ئادالەتكە ئېرىشەلمەيدۇ. ئۇيغۇر دوستلىرىم خەلقئارا جەمئىيەت قوللىنالايدىغان ئەقىلگە مۇۋاپىق بىر قانچە ھەرىكەتنى قايتا-قايتا تەكىتلەيدۇ. بۇلار چېگرا ھالقىغان باستۇرۇشقا قەتئىي تاقابىل تۇرۇش؛ كارخانىچى ئەكبەر ئەسەت ۋە پېنسىيەگە چىققان دوختۇر گۈلشەن ئابباس قاتارلىق ناھەق قامالغان ئۇيغۇرلارنى قويۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلىش؛ ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئامېرىكا ئەندىزىسىگە ئاساسەن مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنى ئىمپورت قىلىشنى چەكلەش قانۇنى چىقىرىشىغا كاپالەتلىك قىلىش؛ شۇنداقلا خىتاي ھۆكۈمىتىنى ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلىرى ئۈچۈن جاۋابكارلىققا تارتىشتىن ئىبارەت.

بۇلارنىڭ ھېچبىرى ئاسان ئەمەس. ئەمما سۈكۈت باستۇرۇشنىڭ غەلىبە قىلىشىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ.

ۋىليام نى دېموكراتىيەنى ئىلگىرى سۈرۈش مىللىي فوندىنىڭ شەرقىي ئاسىيا ئىشلىرى بويىچە ئالىي پىروگرامما دىرېكتورى.

مەنبە: ۋىليام نى، «China’s Uyghur Crackdown Has Not Ended — It Has Gone Underground»، The Hill، 2026-يىلى 25-سېنتەبىر، ئامېرىكا شەرقىي ۋاقتى سائەت 09:00. زىيارەت قىلىنغان چېسلا: 2026-يىلى 26-سېنتەبىر. بىۋاسىتە ئۇلانما