ئۈرۈمچىدە ئۆتكۈزۈلگەن «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتىنى تەشۋىق قىلىش ھەپتىلىكى»نىڭ ئېچىلىش مۇراسىمى. مەنبە: ۋېيبو.
بېيجىڭنىڭ تۇنجى «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتىنى تەشۋىق قىلىش ھەپتىلىكى» مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيەنى ئىناقلىق سۈپىتىدە كۆرسەتتى.
ئاپتور: راھىمە مەھمۇت
چېسلا: 2026-يىلى 28-سېنتەبىر
تۈركىستان تايمز تەرجىمىسى
ئەسلى مەنبە: Bitter Winter
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى 2026-يىلى 21-سېنتەبىردىن 27-سېنتەبىرگىچە تۇنجى «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتىنى تەشۋىق قىلىش ھەپتىلىكى»نى ئۆتكۈزدى. پارتىيە بۇ ھەپتىنى خىتاي رەسمىي ئېتىراپ قىلغان 56 مىللەت ئارىسىدىكى ئىناقلىقنى تەبرىكلەش پائالىيىتى سۈپىتىدە كۆرسەتتى؛ ئۇنىڭغا مۇراسىملار، مەكتەپ پائالىيەتلىرى، رەسمىي شوئارلار، رەڭدار كىيىملەر، ئەنئەنىۋى ئۇسسۇللار ۋە تەبەسسۇم قىلغان ئائىلىلەرنىڭ ئەستايىدىل سەھنىلەشتۈرۈلگەن كۆرۈنۈشلىرى قوشۇلدى.
لېكىن ئۇيغۇرلار، تىبەتلەر، جەنۇبىي موڭغۇللار ۋە باشقا جامائەتلەر ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ ئىتتىپاقلىقنى تەبرىكلەش ئەمەس؛ بەلكى ئۆزگىچە كىملىكلەرنى يوقىتىش ئۈچۈن تۈزۈلگەن بىر قانۇننى تەبرىكلەشتۇر.
1-ئىيۇلدىن يولغا قويۇلغان خىتاينىڭ «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش قانۇنى» سېنتەبىرنىڭ تۆتىنچى ھەپتىسىنى «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتىنى تەشۋىق قىلىش ھەپتىلىكى» قىلىپ بېكىتتى. ئۇنىڭ مەقسىتى كوممۇنىستىك پارتىيە «جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى» دەپ ئاتايدىغان قاراشنى تەشۋىق قىلىشتۇر: دۆلەت تەستىقلىغان بىرلا كىملىك، بىرلا تارىخ، بىرلا تىل دەرىجە تەرتىپى ۋە بىرلا سىياسىي ساداقەت. پارتىيە بۇنى تەرەققىيات دەپ ئاتايدۇ. بىز بولساق، بۇنى مەدەنىيەتنى يوقىتىشنى قانۇنلاشتۇرۇش دەپ قارايمىز.
قانۇن يولغا قويۇلۇپ بىر قانچە كۈن ئۆتكەندىلا، تىبەت پائالىيەتچىسى لوبگا راڭزەن نىيۇيورقتىكى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى بىناسىنىڭ ئالدىدا ئۆزىگە ئوت قويغاندىن كېيىن قازا قىلدى. ئۇنىڭ ئۆلۈمى بېيجىڭنىڭ تىبەتنى دۆلەت كونتروللۇقىدىكى بىردىنبىر خىتاي كىملىكىگە سىڭدۈرۈش ھەرىكىتى تېزلىشىۋاتقان بىر پەيتتە، تىبەتلەر ھېس قىلىۋاتقان ئۈمىدسىزلىكنىڭ ئېچىنىشلىق ئىپادىسى بولدى. تىبەتلەر بۇ قانۇننىڭ ئاقىۋىتىنى چۈشەنگەنلىكى ئۈچۈن ئۇنىڭغا قارشى چىقتى: تىبەت تىلى، دىنى ۋە مەدەنىيىتىنى ئاممىۋى تۇرمۇشتىن تېخىمۇ يىراقلاشتۇرۇش ۋە ئۇلاردىن ۋاز كېچىشنى رەت قىلغانلارنى جازالاش.
ئۇيغۇرلار بۇ قورقۇنچنى ناھايىتى ياخشى چۈشىنىدۇ.
خىتاي دۆلىتىنىڭ نەچچە ئون يىللىق زۇلۇمىدىن كېيىن، ئۆتكەن ئون يىلدا شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇش مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە كۈچەيدى: كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن، مەجبۇرىي ئەمگەك، ھەممە يەرگە سىڭىپ كىرگەن نازارەت، دىنىي زىيانكەشلىك، ئائىلىلەرنى پارچىلاش ۋە مەجبۇرىي تۇغۇت چەكلەش سىياسەتلىرى. «ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى» خىتاي دۆلىتى ئىرقىي قىرغىنچىلىق جىنايىتى سادىر قىلدى، دېگەن خۇلاسىگە كەلدى؛ كەڭ كۆلەملىك مەجبۇرىي تۇغماس قىلىش، مەجبۇرىي بالا چۈشۈرۈش ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ تۇغۇلىشىنى توسۇشقا قارىتىلغان باشقا تەدبىرلەرنىڭ ئۇيغۇر خەلقىنى قىسمەن يوقىتىشنى مەقسەت قىلغانلىقىنى بېكىتتى.
بۇ قانۇنىي ئىبارىلەرنىڭ ئارقىسىدا تونۇغۇسىز دەرىجىدە ۋەيران قىلىنغان ھاياتلار بار.
ئاياللار ئۆز بەدىنى، ھامىلىدارلىقى ۋە بالىلىرى ئۈستىدىكى كونتروللۇقىنى يوقاتتى. ئۇلار لاگېر ۋە تۈرمىلەردە مەجبۇرىي تۇغۇت چەكلەش، تۇغماس قىلىش ۋە بالا چۈشۈرۈشتىن باشقا يەنە جىنسىي زوراۋانلىققا ئۇچرىدى. ھايات قالغانلار ئاياللارنىڭ كېچىدە نىقابلىق ئەرلەر تەرىپىدىن كامېرلىرىدىن ئېلىپ چىقىلىپ، روھىي زەربىگە ئۇچرىغان ۋە يىغلىغان ھالدا قايتىپ كەلگەنلىكىنى بايان قىلدى. يەنە بەزىلەر ئەرلەر مەخپىي ئۆيلەرگە كىرىپ ئاياللارغا باسقۇنچىلىق قىلىشتىن بۇرۇن، ئۆزلىرىنىڭ باشقا تۇتقۇنلارنى مەجبۇرىي بېسىپ تۇرۇشقا سېلىنغانلىقىنى ئېيتتى. بۇ گۇۋاھلىقلار ئايرىم-ئايرىم دەپسەندىچىلىكنىلا ئەمەس، بەلكى خورلاش، ۋەھىمە ۋە بەدەن مۇستەقىللىقىنى يوقىتىش كونترول ۋاسىتىسى قىلىنغان بىر تۈزۈمنى ئاشكارىلايدۇ.
ئەرلىرى، ئاتىلىرى ۋە ئاكا-ئۇكىلىرى ئېلىپ كېتىلگەندىن كېيىن نۇرغۇن ئايال يالغۇز قالدى. ئاتالمىش «قوشماق تۇغقان بولۇش» پىروگراممىسىدا دۆلەت خادىملىرى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆيىدە تۇرۇشقا ئەۋەتىلدى؛ بۇ ئۆيلەردىكى ئەرلەر كۆپىنچە ئاللىبۇرۇن تۇتۇپ كېتىلگەنىدى. بۇ خادىملار ئائىلە تۇرمۇشىنىڭ ئەڭ شەخسىي بوشلۇقلىرىغىچە كىردى. ياردەم سورايدىغان جاي، شىكايەت قىلىدىغان ئورۇن ۋە بۇ ئۆيلەردىكى ئاياللار بىلەن بالىلارنى قوغدايدىغان ئادەم قالمىدى.
ئەرلەر تۇتۇلدى، غايىب قىلىندى، قورقۇتۇلدى ۋە ئائىلىسىنى قوغداش ئىمكانىدىن مەھرۇم قىلىندى. بالىلار ئاتا-ئانىسىدىن ئايرىلىپ، دۆلەت ئورگانلىرىغا ئورۇنلاشتۇرۇلدى؛ ئۇ يەرلەردە ئۇلارنىڭ تىلى، دىنى ۋە ئائىلە ئەسلىمىسىنىڭ ئورنىنى پارتىيە ئىدېئولوگىيەسى ئىگىلىدى. پۈتۈن بىر خەلق چارىسىزلىققا ئىتتىرىلدى: ئاشكارا سۆزلىيەلمەيدۇ، ماتەم تۇتالمايدۇ، ھەتتا يېقىن كىشىسىنىڭ نەگە ئېلىپ كېتىلگەنلىكىنىمۇ سورىيالمايدۇ.
نۇرغۇن داڭلىق ئۇيغۇر زىيالىيسى، يازغۇچىسى، مۇزىكانتى، ئاكادېمىكى ۋە دىنىي زاتى تۈرمە-لاگېرلاردا غايىب بولدى. بەزىلىرى تۇتقۇندا قازا قىلدى. بىز بىلىدىغان ئىسىملار ھەقىقەتنىڭ پەقەت كىچىككىنە بىر قىسمىدۇر. ئۆلۈم خەۋىرى تاشقى دۇنياغا يېتىپ كەلگەن ھەر بىر ئالىم ياكى شائىرنىڭ ئارقىسىدا، ئائىلىسى ھەتتا بىر جاۋاب ئېلىش ئىززەت-ھۆرمىتىدىنمۇ مەھرۇم قىلىنغان سان-ساناقسىز ئادەتتىكى ئۇيغۇر بار.
خىتاي ھازىرمۇ ئۆزىنى 56 مىللەتتىن تەركىب تاپقان دۆلەت دەپ جاكارلايدۇ. بىراق دۆلەت كىشىلەرنىڭ ئۆز تىلىدا سۆزلەش، ئېتىقادىنى ياشاش، تارىخىنى ئۆگىتىش، بالىلىرىنى ئۆز مەدەنىيىتىدە تەربىيەلەش ۋە كىملىكىنى كېيىنكى ئەۋلادقا يەتكۈزۈش ھوقۇقىنى رەت قىلسا، رەسمىي ئېتىراپ قىلىشنىڭ ھېچقانداق مەنىسى قالمايدۇ. بىر خەلقنىڭ جانلىق مەدەنىيىتى چۇۋۇلۇۋاتقان بولسىمۇ، ئۇنىڭ نامى ھۆكۈمەت تىزىملىكىدە قېلىۋېرىشى مۇمكىن.
بىر ئايال ساقچى ئۈرۈمچىدىكى ئېچىلىش مۇراسىمىدا يېڭى «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى قانۇنى»نى چۈشەندۈرمەكتە. مەنبە: ۋېيبو.
خىتاينىڭ دۆلەت قۇرۇش جەريانى ئۇزۇندىن بۇيان ئۆزگىچە جامائەتلەرنىڭ ھۆكۈمران مىللىي كىملىك ئىچىگە سىڭدۈرۈلۈشىنى تەلەپ قىلىپ كەلدى؛ بۇ جەرياندا نۇرغۇن تىل، تارىخ ۋە مەدەنىيەت ئاجىزلاشتۇرۇلدى ياكى يوقىتىلدى. يېڭى بولغىنى ھازىرقى ھەرىكەتنىڭ سۈرئىتى، تېخنىكىلىق يېتىپ بېرىش دائىرىسى ۋە توتالىتار كۆلىمىدۇر. پارتىيەنىڭ ھەممىنى بىر خىل قىلىش تەسەۋۋۇرىنى مەجبۇرىي يولغا قويۇش ئۈچۈن رەقەملىك نازارەت، ساقچى سانلىق مەلۇمات ئامبىرى، كەڭ كۆلەملىك DNA يىغىش، مەجبۇرىي سىياسىي تەربىيە ۋە زور بىخەتەرلىك ئاپپاراتى بار. ئۇ بىر ئانىنىڭ ھامىلىدارلىقىنى، بىر بالىنىڭ ئوقۇشىنى، بىر ئائىلىنىڭ دىنىي ئىبادىتىنى، چەت ئەلگە قىلىنغان تېلېفوننى ۋە ئۆي ئىچىدە ئېيتىلغان سۆزلەرنى نازارەت قىلالايدۇ. ئەمدى بۇ ماشىنىغا مەڭگۈلۈك قانۇنىي ئاساس يارىتىشقا ئۇرۇنماقتا.
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى دۇنيانىڭ باشقا بىر مەنزىرىنى كۆرۈشىنى خالايدۇ. ئۇ شەرقىي تۈركىستاندا ئۇسسۇل، بازار، چۆل، تاغ ۋە ئەنئەنىۋى كىيىم كىيگەن تەبەسسۇملۇق ئورۇنلىغۇچىلارنى نامايان قىلىپ ساياھەتچىلىكنى تەشۋىق قىلىدۇ. ئۇ بىر ۋەھشىيلىكنىڭ نەق مەيدانىنى بېزەپ، دۇنيانى ئۇنىڭغا زوقلىنىشقا چاقىرىدۇ. ئائىلىلەر ئايرىلىپ تۇرۇۋاتقان، ھايات قالغانلارنىڭ ئاۋازى ئۆچۈرۈلۈۋاتقان بىر پەيتتە، ساياھەتچىلىك ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى ئاقلاشقا ئىشلىتىلمەكتە.
يېڭى گۇۋاھلىقلارنىڭ يوقلۇقى ئازاب-ئوقۇبەتنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىنى ئىسپاتلىمايدۇ؛ بەلكى قامالنىڭ تېخىمۇ ئۈنۈملۈك بولغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ. مۇھاجىرەتتىكى ئون مىڭلىغان ئۇيغۇر يەنىلا ئاتا-ئانىسى، بالىلىرى، قېرىنداشلىرى ۋە دوستلىرى بىلەن ئالاقە قىلالمايۋاتىدۇ. قورقۇنچ، نازارەت ۋە ئۆچ ئېلىش شۇنچىلىك مۇكەممەل بىر سۈكۈتنى شەكىللەندۈردىكى، بېيجىڭ ھەممە ئىش نورمال دەپ جاكارلىيالايدۇ.
بۇ سۈكۈتنى خەلقئارانىڭ مەغلۇبىيىتى مۇمكىن قىلدى. ھۆكۈمەتلەر ئەندىشە باياناتى ئېلان قىلىپ، چەكلىك جازا تەدبىرلىرىنى قوللاندى، ئەمما ئۇلارنىڭ سۆزى ناھايىتى ئاز ھالدا ئەمەلىي ھەرىكەت بىلەن داۋاملاشتى. تەمىنلەش زەنجىرلىرى يەنىلا مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن بۇلغانغان، شىركەتلەر خىتاي بازىرىدىن پايدا ئېلىشنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقان، دۆلەتلەر بولسا بېيجىڭنىڭ ئىقتىسادىي كۈچى تۈپەيلى ئۇنىڭغا قارشى تۇرۇشتىن ئۆزىنى قاچۇرۇۋاتقان. بۇ ئىككىلىنىش خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنى جاسارەتلەندۈردى؛ پارتىيە ئېغىر جىنايەت سادىر قىلىپ، ئۇنى ئىنكار قىلىپ، تەشۋىقات بىلەن يوشۇرۇپ، ئاخىرىدا شۇ سىياسەتنىڭ ئۆزىنى قانۇنغا يېزىۋەتكىلى بولىدىغانلىقىنى ئۆگەندى.
خەۋپ خىتاي چېگراسىدا توختاپ قالمايدۇ. يېڭى قانۇن چەت ئەلدە «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى»غا زىيان سالىدۇ دەپ قارالغان ھەرىكەتلەر ئۈستىدىن ھوقۇق تەلەپ قىلىش ئارقىلىق، دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇشقا تېخىمۇ كۆپ باھانە يارىتىدۇ: قورقۇتۇش، ئائىلە ئەزالىرىغا تەھدىت سېلىش، نازارەت قىلىش، پاراكەندىچىلىك سېلىش ۋە سۆزلىگەنلەرنىڭ ئاۋازىنى ئۆچۈرۈش. ئۇ قېچىپ قۇتۇلغانلارغا پارتىيەنىڭ ئۇلارنىڭ ئاۋازىنى يەنىلا كونترول قىلماقچى ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ.
ئۈرۈمچىدىكى ئېچىلىش مۇراسىمىنىڭ يەنە بىر كۆرۈنۈشى. مەنبە: ۋېيبو.
غەرب ھۆكۈمەتلىرى بۇنى پەقەت باشقىلارنىڭ پاجىئەسى دەپ قارىماسلىقى كېرەك. كوللېكتىپ جازالاش، نازارەت، مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە ۋە چېگرا سىرتىدىكى باستۇرۇشنى نورماللاشتۇرغان بىر دۆلەت دۇنيانىڭ نېمىگە قەدەر بەرداشلىق بېرىدىغانلىقىنى سىنىماقتا. ئۇنىڭ كۈچى ئۇنىۋېرسىتېتلار، كارخانىلار، پارلامېنتلار، تېخنىكا، تەمىنلەش زەنجىرلىرى ۋە دېموكراتىك جەمئىيەتلەردە ياشاۋاتقان كىشىلەرنىڭ بىخەتەرلىكىگىچە يېتىپ بارماقتا.
غەرب بۇ مۇستەبىت كۈچنىڭ ئۆسۈشىگە شارائىت ياراتقان ئىقتىسادىي مۇھىتنى بەرپا قىلىشقا ياردەم بەردى. ئەمدى ئۇ بازارغا كىرىشنىڭ ئىنسان قەدىر-قىممىتى، بىخەتەرلىك ۋە ئۆزى قوغدايمىز دەپ جاكارلىغان قائىدىلەردىن مۇھىم ياكى ئەمەسلىكىنى قارار قىلىشى كېرەك.
«مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتىنى تەشۋىق قىلىش ھەپتىلىكى» دىققەتسىز ئۆتۈپ كەتمەسلىكى كېرەك. مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە ئىتتىپاقلىق ئەمەس؛ سۈكۈت مۇقىملىق ئەمەس؛ مەدەنىيەتنى ۋەيران قىلىش تەرەققىيات ئەمەس.
ئۇيغۇرلار، تىبەتلەر ۋە كىملىكى يوقىتىلىش خەۋپىگە دۇچ كەلگەن بارلىق جامائەتلەر ئۈچۈن، بۇ ھەپتە تەبرىكلەش ئەمەس، بەلكى بىر ئاگاھلاندۇرۇش بولدى.
ئاپتور ھەققىدە
راھىمە مەھمۇت لوندوندا مۇھاجىرەتتە ياشاۋاتقان بىر ئۇيغۇر. ئۇ «ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقىنى توختىتىش» تەشكىلاتىنىڭ ئىجرائىيە دىرېكتورى ۋە خىتاي ئىشلىرى پارلامېنتلار ئارا ئىتتىپاقىنىڭ (IPAC) مەسلىھەتچىسى.
